Parva 1, Adhyāya 16

श्राद्धकल्प-जनमेजय द्वारा पिता का श्राद्ध तथा पितृस्वरूपनिर्णयसम्बन्धी प्रश्न, शन्तनु का अपने श्राद्ध में स्वयं हाथ बढाकर भीष्म से पिण्ड माँगना कथं वै श्राद्धदेवत्वमादित्यस्य विवस्वतः ।श्रोतुमिच्छामि विप्राग्र्य श्राद्धस्य च परं विधिम्॥ 1 ॥

śrāddhakalpa-janamejaya dvārā pitā kā śrāddha tathā pitṛsvarūpanirṇayasambandhī praśna, śantanu kā apane śrāddha meṃ svayaṃ hātha baḍhākara bhīṣma se piṇḍa mā~ganā kathaṃ vai śrāddhadevatvamādityasya vivasvataḥ | śrotumicchāmi viprāgrya śrāddhasya ca paraṃ vidhim

पितॄणामादिसर्गं च क एते पितरः स्मृताः ।एवं च श्रुतमस्माभिः कथ्यमानं द्विजातिभिः॥ 2 ॥

pitṝṇāmādisargaṃ ca ka ete pitaraḥ smṛtāḥ | evaṃ ca śrutamasmābhiḥ kathyamānaṃ dvijātibhiḥ

स्वर्गस्थाः पितरो ये च देवानामपि देवताः ।इति वेदविदः प्राहुरेतदिच्छामि वेदितुम्॥ 3 ॥

svargasthāḥ pitaro ye ca devānāmapi devatāḥ | iti vedavidaḥ prāhuretadicchāmi veditum

ये च तेषां गणाः प्रोक्ता यच्च तेषां बलं परम् ।यथा च कृतमस्माभिः श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन्॥ 4 ॥

ye ca teṣāṃ gaṇāḥ proktā yacca teṣāṃ balaṃ param | yathā ca kṛtamasmābhiḥ śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn

प्रीताश्च पितरो ये स्म श्रेयसा योजयन्ति हि ।एवं वेदितुमिच्छामि पितॄणां सर्गमुत्तमम्॥ 5 ॥

prītāśca pitaro ye sma śreyasā yojayanti hi | evaṃ veditumicchāmi pitṝṇāṃ sargamuttamam

हन्त ते कथयिष्यामि पितॄणां सर्गमुत्तमम् ।यथा च कृतमस्माभिः श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन् ।प्रीताश्च पितरो ये स्म श्रेयसा योजयन्ति हि॥ 6 ॥

hanta te kathayiṣyāmi pitṝṇāṃ sargamuttamam | yathā ca kṛtamasmābhiḥ śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn | prītāśca pitaro ye sma śreyasā yojayanti hi

मार्कण्डेयेन कथितं भीष्माय परिपृच्छते ।अपृच्छद् धर्मराजो हि शरतल्पगतं पुरा ।एवमेव पुरा प्रश्नं यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥ 7 ॥

mārkaṇḍeyena kathitaṃ bhīṣmāya paripṛcchate | apṛcchad dharmarājo hi śaratalpagataṃ purā | evameva purā praśnaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

तत् तेऽनुपूर्व्या वक्ष्यामि भीष्मेणोदाहृतं यथा ।गीतं सनत्कुमारेण मार्कण्डेयाय पृच्छते॥ 8 ॥

tat te'nupūrvyā vakṣyāmi bhīṣmeṇodāhṛtaṃ yathā | gītaṃ sanatkumāreṇa mārkaṇḍeyāya pṛcchate

पुष्टिकामेन धर्मज्ञ कथं पुष्टिरवाप्यते ।एतद्वै श्रोतुमिच्छामि किं कुर्वाणो न शोचति॥ 9 ॥

puṣṭikāmena dharmajña kathaṃ puṣṭiravāpyate | etadvai śrotumicchāmi kiṃ kurvāṇo na śocati

श्राद्धैः प्रीणाति हि पितॄन् सर्वकामफलैस्तु यः ।तत्परः प्रयतः श्राद्धी प्रेत्य चेह च मोदते॥ 10 ॥

śrāddhaiḥ prīṇāti hi pitṝn sarvakāmaphalaistu yaḥ | tatparaḥ prayataḥ śrāddhī pretya ceha ca modate

पितरो धर्मकामस्य प्रजाकामस्य च प्रजाम् ।पुष्टिकामस्य पुष्टिं च प्रयच्छन्ति युधिष्ठिर॥ 11 ॥

pitaro dharmakāmasya prajākāmasya ca prajām | puṣṭikāmasya puṣṭiṃ ca prayacchanti yudhiṣṭhira

वर्तन्ते पितरः स्वर्गे केषाञ्चिन्नरके पुनः ।प्राणिनां नियतं वापि कर्मजं फलमुच्यते॥ 12 ॥

vartante pitaraḥ svarge keṣāñcinnarake punaḥ | prāṇināṃ niyataṃ vāpi karmajaṃ phalamucyate

श्राद्धानि चैव कुर्वन्ति फलकामा सदा नराः ।अभिसन्धाय पितरं पितुश्च पितरं तथा॥ 13 ॥

śrāddhāni caiva kurvanti phalakāmā sadā narāḥ | abhisandhāya pitaraṃ pituśca pitaraṃ tathā

पितुः पितामहं चैव त्रिषु पिण्डेषु नित्यशः ।तानि श्राद्धानि दत्तानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन्॥ 14 ॥

pituḥ pitāmahaṃ caiva triṣu piṇḍeṣu nityaśaḥ | tāni śrāddhāni dattāni kathaṃ gacchanti vai pitṝn

कथं च शक्तास्ते दातुं नरकस्थाः फलं पुनः ।के वा ते पितरोऽन्ये स्म कान् यजामो वयं पुनः॥ 15 ॥

kathaṃ ca śaktāste dātuṃ narakasthāḥ phalaṃ punaḥ | ke vā te pitaro'nye sma kān yajāmo vayaṃ punaḥ

देवा अपि पितॄन्स्वर्गे यजन्तीति च नः श्रुतम् ।एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते॥ 16 ॥

devā api pitṝnsvarge yajantīti ca naḥ śrutam | etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahādyute

स भवान् कथयत्वेतां कथाममितबुद्धिमान् ।यथा दत्तं पितॄणां वै तारणायेह कल्पते॥ 17 ॥

sa bhavān kathayatvetāṃ kathāmamitabuddhimān | yathā dattaṃ pitṝṇāṃ vai tāraṇāyeha kalpate

अत्र ते कीर्तयिष्यामि यथाश्रुतमरिन्दम ।ये च ते पितरोऽन्ये स्म यान्यजामो वयं पुनः ।पित्रा मम पुरा गीतं लोकान्तरगतेन वै॥ 18 ॥

atra te kīrtayiṣyāmi yathāśrutamarindama | ye ca te pitaro'nye sma yānyajāmo vayaṃ punaḥ | pitrā mama purā gītaṃ lokāntaragatena vai

श्राद्धकाले मम पितुर्मया पिण्डः समुद्यतः ।तं पिता मम हस्तेन भित्त्वा भूमिमयाचत॥ 19 ॥

śrāddhakāle mama piturmayā piṇḍaḥ samudyataḥ | taṃ pitā mama hastena bhittvā bhūmimayācata

हस्ताभरणपूर्णेन केयूराभरणेन च ।रक्ताङ्गुलितलेनाथ यथा दृष्टः पुरा मया॥ 20 ॥

hastābharaṇapūrṇena keyūrābharaṇena ca | raktāṅgulitalenātha yathā dṛṣṭaḥ purā mayā

नैष कल्पे विधिर्दृष्ट इति सञ्चिन्त्य चान्यहम् ।कुशेष्वेव ततः पिण्डं दत्तवानविचारयन्॥ 21 ॥

naiṣa kalpe vidhirdṛṣṭa iti sañcintya cānyaham | kuśeṣveva tataḥ piṇḍaṃ dattavānavicārayan

ततः पिता मे सुप्रीतो वाचा मधुरया तदा ।उवाच भरतश्रेष्ठ प्रीयमाणो मयानघ॥ 22 ॥

tataḥ pitā me suprīto vācā madhurayā tadā | uvāca bharataśreṣṭha prīyamāṇo mayānagha

त्वया दायादवानस्मि कृतार्थोऽमुत्र चेह च ।सत्पुत्रेण त्वया पुत्र धर्मज्ञेन विपश्चिता॥ 23 ॥

tvayā dāyādavānasmi kṛtārtho'mutra ceha ca | satputreṇa tvayā putra dharmajñena vipaścitā

मया तु तव जिज्ञासा प्रयुक्तैषा दृढव्रत ।व्यवस्थानं तु धर्मेषु कर्तुं लोकस्य चानघ॥ 24 ॥

mayā tu tava jijñāsā prayuktaiṣā dṛḍhavrata | vyavasthānaṃ tu dharmeṣu kartuṃ lokasya cānagha

यथा चतुर्थं धर्मस्य रक्षिता लभते फलम् ।पापस्य हि तथा मूढः फलं प्राप्नोत्यरक्षिता॥ 25 ॥

yathā caturthaṃ dharmasya rakṣitā labhate phalam | pāpasya hi tathā mūḍhaḥ phalaṃ prāpnotyarakṣitā

प्रमाणं यद्धि कुरुते धर्माचारेषु पार्थिवः ।प्रजास्तदनुवर्तन्ते प्रमाणाचरितं सदा॥ 26 ॥

pramāṇaṃ yaddhi kurute dharmācāreṣu pārthivaḥ | prajāstadanuvartante pramāṇācaritaṃ sadā

त्वया च भरतश्रेष्ठ वेदधर्माश्च शाश्वताः ।कृताः प्रमाणं प्रीतिश्च मम निर्वर्तितातुला॥ 27 ॥

tvayā ca bharataśreṣṭha vedadharmāśca śāśvatāḥ | kṛtāḥ pramāṇaṃ prītiśca mama nirvartitātulā

तस्मात् तवाहं सुप्रीतः प्रीत्या च वरमुत्तमम् ।ददामि तं प्रतीच्छ त्वं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्॥ 28 ॥

tasmāt tavāhaṃ suprītaḥ prītyā ca varamuttamam | dadāmi taṃ pratīccha tvaṃ triṣu lokeṣu durlabham

न ते प्रभविता मृत्युर्यावज्जीवितुमिच्छसि ।त्वत्तोऽभ्यनुज्ञां सम्प्राप्य मृत्युः प्रभविता तव॥ 29 ॥

na te prabhavitā mṛtyuryāvajjīvitumicchasi | tvatto'bhyanujñāṃ samprāpya mṛtyuḥ prabhavitā tava

किं वा ते प्रार्थितं भूयो ददामि वरमुत्तमम् ।तद् ब्रूहि भरतश्रेष्ठ यत् ते मनसि वर्तते॥ 30 ॥

kiṃ vā te prārthitaṃ bhūyo dadāmi varamuttamam | tad brūhi bharataśreṣṭha yat te manasi vartate

इत्युक्तवन्तं तमहमभिवाद्य कृताञ्जलिः ।अब्रवं कृतकृत्योऽहं प्रसन्ने त्वयि सत्तम॥ 31 ॥

ityuktavantaṃ tamahamabhivādya kṛtāñjaliḥ | abravaṃ kṛtakṛtyo'haṃ prasanne tvayi sattama

यदि त्वनुग्रहं भूयस्त्वत्तोऽर्हामि महाद्युते ।प्रश्नमिच्छामि वै किञ्चिद् व्याहृतं भवता स्वयम्॥ 32 ॥

yadi tvanugrahaṃ bhūyastvatto'rhāmi mahādyute | praśnamicchāmi vai kiñcid vyāhṛtaṃ bhavatā svayam

स मामुवाच धर्मात्मा ब्रूहि भीष्म यदिच्छसि ।छेत्तास्मि संशयं सर्वं यन्मां पृच्छसि भारत॥ 33 ॥

sa māmuvāca dharmātmā brūhi bhīṣma yadicchasi | chettāsmi saṃśayaṃ sarvaṃ yanmāṃ pṛcchasi bhārata

अपृच्छं तमहं तातं तत्रान्तर्हितमेव च ।गतं सुकृतिनां लोकं कौतूहलसमन्वितः॥ 34 ॥

apṛcchaṃ tamahaṃ tātaṃ tatrāntarhitameva ca | gataṃ sukṛtināṃ lokaṃ kautūhalasamanvitaḥ

श्रूयन्ते पितरो देवा देवानामपि देवताः ।वाश्च पितरोऽन्ये वा कान् यजामो वयं पुनः॥ 35 ॥

śrūyante pitaro devā devānāmapi devatāḥ | vāśca pitaro'nye vā kān yajāmo vayaṃ punaḥ

कथं च दत्तमस्माभिः श्राद्धं प्रीणात्यथो पितॄन् ।लोकान्तरगतांस्तात किन्नु श्राद्धस्य वा फलम्॥ 36 ॥

kathaṃ ca dattamasmābhiḥ śrāddhaṃ prīṇātyatho pitṝn | lokāntaragatāṃstāta kinnu śrāddhasya vā phalam

न् यजन्ति स्म लोका वै सदेवनरदानवाः ।सयक्षोरगगन्धर्वाः सकिन्नरमहोरगाः॥ 37 ॥

n yajanti sma lokā vai sadevanaradānavāḥ | sayakṣoragagandharvāḥ sakinnaramahoragāḥ

अत्र मे संशयस्तीव्रः कौतूहलमतीव च ।तद् ब्रूहि मम धर्मज्ञ सर्वज्ञौ ह्यसि मे मतः ।एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य भीष्मस्योवाच वै पिता॥ 38 ॥

atra me saṃśayastīvraḥ kautūhalamatīva ca | tad brūhi mama dharmajña sarvajñau hyasi me mataḥ | etacchrutvā vacastasya bhīṣmasyovāca vai pitā

सङ्क्षेपेणैव ते वक्ष्ये यन्मां पृच्छसि भारत ।पितरश्च यथोद्भूताः फलं दत्तस्य चानघ॥ 39 ॥

saṅkṣepeṇaiva te vakṣye yanmāṃ pṛcchasi bhārata | pitaraśca yathodbhūtāḥ phalaṃ dattasya cānagha

पितॄणां कारणं श्राद्धे शृणु सर्वै समाहितः ।दिदेवसुतास्तात पितरो दिवि देवताः॥ 40 ॥

pitṝṇāṃ kāraṇaṃ śrāddhe śṛṇu sarvai samāhitaḥ | didevasutāstāta pitaro divi devatāḥ

तान् यजन्ति स्म वै लोका सदैवासुरमानुषाः ।सयक्षोरगगन्धर्वाः सकिन्नरमहोरगाः॥ 41 ॥

tān yajanti sma vai lokā sadaivāsuramānuṣāḥ | sayakṣoragagandharvāḥ sakinnaramahoragāḥ

आप्यायिताश्च ते श्राद्धे पुनराप्याययन्ति च ।जगत् सदेवगन्धर्वमिति ब्रह्मानुशासनम्॥ 42 ॥

āpyāyitāśca te śrāddhe punarāpyāyayanti ca | jagat sadevagandharvamiti brahmānuśāsanam

तान् यजस्व महाभाग श्राद्धैरग्र्यैरतन्द्रितः ।ते ते श्रेयो विधास्यन्ति सर्वकामफलप्रदाः॥ 43 ॥

tān yajasva mahābhāga śrāddhairagryairatandritaḥ | te te śreyo vidhāsyanti sarvakāmaphalapradāḥ

त्वया चाराध्यमानास्ते नामगोत्रादिकीर्तनैः ।अस्मानाप्याययिष्यन्ति स्वर्गस्थानपि भारत॥ 44 ॥

tvayā cārādhyamānāste nāmagotrādikīrtanaiḥ | asmānāpyāyayiṣyanti svargasthānapi bhārata

मार्कण्डेयस्तु ते शेषमेतत् सर्वं प्रवक्ष्यति ।एष वै पितृभक्तश्च विदितात्मा च भारत॥ 45 ॥

mārkaṇḍeyastu te śeṣametat sarvaṃ pravakṣyati | eṣa vai pitṛbhaktaśca viditātmā ca bhārata

उपस्थितश्च श्राद्धेऽद्य ममैवानुग्रहाय वै ।एनं पृच्छ महाभागमित्युक्त्वान्तरधीयत॥ 46 ॥

upasthitaśca śrāddhe'dya mamaivānugrahāya vai | enaṃ pṛccha mahābhāgamityuktvāntaradhīyata