Harivamsha Purana
17
अध्याय 17 / 318

Parva 1, Adhyāya 17

42 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ42 श्लोक

अध्याय 17

श्लोक 1

पितृकल्प-भीष्म मार्कण्डेयसंवाद और मार्कण्डेयजी के साथ सनत्कुमारजी की बातचीत ततोऽहं तस्य वचनान्मार्कण्डेयं समाहितः ।प्रश्नं तमेवान्वपृच्छं यन्मे पृष्टः पुरा पिता

pitṛkalpa-bhīṣma mārkaṇḍeyasaṃvāda aura mārkaṇḍeyajī ke sātha sanatkumārajī kī bātacīta tato'haṃ tasya vacanānmārkaṇḍeyaṃ samāhitaḥ | praśnaṃ tamevānvapṛcchaṃ yanme pṛṣṭaḥ purā pitā

हिन्दी अर्थ

भीष्मजी कहते हैं—युधिष्टिर ! तब मैंने पिताजीके कथनानुसार एकाग्रचित्त हो मार्कण्डेयजीसे फिर वही प्रश्न पूछा, जिसके विषयमें पहले पिताजीसे जिज्ञासा की थी

English

Markandeya said:—One of (those ganders) Vaibhrāja, an ascetic and anchorite as he was, was born as the son of Brahmadatta by name Viswaksena (1). Once on a time Brahmadatta was sporting delightedly in a forest in the company of his wife like Indra in the company of Sachi (2). Thereupon the king heard the noise made by an ant who was soliciting a female-ant and displaying his displeasure (3). Hearing that the poor female ant was expressing her disgust at the request of her husband Brahmadatta laughed aloud (4). Thereat his wife Saunati was stricken with sorrow and shame. That beautiful damsel had been abstaining from food for a long time (5). When her husband attempted to please her, that one of pure smiles said "O king, while you laughed at me I do not like to live" (6). The king however communicated to her the cause of his laughter but she placed no confidence in his words but rather said in anger "This is not within the power of a man (7). What man can decipher the sound of an ant save by the favour of the Providence or by the good deeds of his pristine birth (8)? O king, if by virtue of _Tapas_ or any other knowledge you have acquired the power of understanding the sound of animals, then by some means create confidence in me by which I may know it. Otherwise, O king, I shall renounce my life. I do swear truly" (9-10).

अध्याय 17

श्लोक 2

स मामुवाच धर्मात्मा मार्कण्डेयो महातपाः ।भीष्म वक्ष्यामि कार्त्स्न्येन शृणुष्व प्रयतोऽनघ

sa māmuvāca dharmātmā mārkaṇḍeyo mahātapāḥ | bhīṣma vakṣyāmi kārtsnyena śṛṇuṣva prayato'nagha

हिन्दी अर्थ

तब महातपस्वी धर्मात्मा मार्कण्डेयजी मुझसे कहने लगे—निष्पाप भीष्म! मैं तुझसे सब बात कहता हूँ, तू सावधान होकर सुन

अध्याय 17

श्लोक 3

अहं पितृप्रसादाद् वै दीर्धायुष्ट्वमवाप्तवान् ।पितृभक्त्यैव लब्धं च प्राग्लोके परमं यशः

ahaṃ pitṛprasādād vai dīrdhāyuṣṭvamavāptavān | pitṛbhaktyaiva labdhaṃ ca prāgloke paramaṃ yaśaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राचीन कालमें मैंने पितृप्रसादसे ही दीर्घायु प्रात की थी और पितृ- भक्तिसे ही इस संसारमें बड़ा भारी यश पाया है

अध्याय 17

श्लोक 4

सोऽहं युगस्य पर्यन्ते बहुवर्षसहस्रिके ।अधिरुह्य गिरिं मेरुं तपोऽतप्यं सुदुश्चरम्

so'haṃ yugasya paryante bahuvarṣasahasrike | adhiruhya giriṃ meruṃ tapo'tapyaṃ suduścaram

हिन्दी अर्थ

एक समय मैं मेरुपर्वतके ऊपर जाकर अनेक सहस्र वर्षोमें पूर्ण होनेवाले युगान्त कालतक घोर तप करता रहा

English

"Having been born as seven hunters in the Province of Dashārna they were, in their next birth, born as deer on the Kalanjara mountain,—and then they were born as Chakravākas in the island of Shara. Then they were born as ganders in the Mānasa lake. And at last they were born in Kurukshetra as Brāhmanas well read in the Vedas. Amongst them the four, that where born of a good family, have gone to a distant region. You, deviating from the path of Yoga, are sinking" (20–21). O descendant of Bharata, hearing this the king Brahmadatta was stupified, and the reins of the horses and chowries slipped off respectively from the hands of Kandarika and Pānchāla. Seeing this the citizens and friends were all greatly agitated (22–23). Having waited for a moment with his two ministers on the car the king, after regaining his consciousness, returned to the palace (24).

अध्याय 17

श्लोक 5

ततः कदाचित्पश्यामि दिवं प्रज्वाल्य तेजसा ।विमानं महदायान्तमुत्तरेण गिरेस्तदा

tataḥ kadācitpaśyāmi divaṃ prajvālya tejasā | vimānaṃ mahadāyāntamuttareṇa girestadā

हिन्दी अर्थ

इसी बीच मैंने एक समय पर्वतके उत्तरकी ओरसे एक बड़े भारी विमानको आते हुए देखा, वह अपने तेजसे (सम्पूर्ण) आकाशको प्रकाशित कर रहा था

अध्याय 17

श्लोक 6

तस्मिन् विमाने पर्यङ्के ज्वलितादित्यसन्निभम् ।अपश्यं तत्र चैवाहं शयानं दीप्ततेजसम

tasmin vimāne paryaṅke jvalitādityasannibham | apaśyaṃ tatra caivāhaṃ śayānaṃ dīptatejasama

श्लोक 6–8 का हिन्दी अर्थ

उस विमानके सिंहासनपर मैंने चमकते हुए सूर्यके समान दीप्त तेजवाले तथा अग्रिमें स्थापित किये हुए अग्रिके समान अज्भुष्ठमात्र पुरुषको लेटे हुए देखा। मैंने उन विभुको सिर झुकाकर प्रणाम किया और विमानमें विराजमान उन दुर्ध्ष पुरुषकी पाद्य और | अर्ध्यसे पूजाकर उनसे पूछा-विभो! हम आपको कैसे जानें कि आप कौन हैं ?

अध्याय 17

श्लोक 7

अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषमग्नावग्निमिवाहितम् ।सोऽहं तस्मै नमस्कृत्वा प्रणम्य शिरसा विभुम्

aṅguṣṭhamātraṃ puruṣamagnāvagnimivāhitam | so'haṃ tasmai namaskṛtvā praṇamya śirasā vibhum

अर्थ श्लोक 6 के साथ

अध्याय 17

श्लोक 8

सन्निविष्टं विमानस्थं पाद्यार्घ्याभ्यामपूजयम् ।अपृच्छं चैव दुर्धर्षं विद्याम त्वां कथं विभो

sanniviṣṭaṃ vimānasthaṃ pādyārghyābhyāmapūjayam | apṛcchaṃ caiva durdharṣaṃ vidyāma tvāṃ kathaṃ vibho

अर्थ श्लोक 6 के साथ

अध्याय 17

श्लोक 9

तपोवीर्यात् समुत्पन्नं नारायण गुणात्मकम ।दैवतं ह्यसि देवानामिति मे वर्तते मतिः

tapovīryāt samutpannaṃ nārāyaṇa guṇātmakama | daivataṃ hyasi devānāmiti me vartate matiḥ

हिन्दी अर्थ

नारायण! यद्यपि आपका यह स्वरूप नारायणके गुण शुद्ध सत्त्वसे निर्मित तथा तपके प्रभावसे प्रकट हुआ है, मेरा विचार है ' कि आप देवताओंके भी देवता हैं'

अध्याय 17

श्लोक 10

स मामुवाच धर्मात्मा स्मयमान इवानघ ।न ते तपः सुचरितं येन मां नावबुध्यसे

sa māmuvāca dharmātmā smayamāna ivānagha | na te tapaḥ sucaritaṃ yena māṃ nāvabudhyase

हिन्दी अर्थ

तब वे धर्मात्मा मुसकराकर कहने लगे—निष्पाप ! तुमने (अभी ) भली प्रकार तप नहीं किया है, इस कारण तुम मुझे पहचान न सके

English

O descendant of Bharata, in that battle the gods, well read in the precepts of religion who had sided Vrishaspati, and the deities Tushitas, who belonged to Soma's party who had stolen away his preceptor's wife, sought refuge with the Prime Deity the Eternal Brahmā (36). Thereupon the Grand-father himself came there, prevented Sukra and Sankara (to fight) and gave back Tārā to Vrihaspati (37). Beholding Tārā _enciente_ Vrihaspati said to her:—"You must not give birth to this child at my house" (38). She then gave birth to a son, the destroyer of robbers, effulgent like a burning flame, on a bundle of fibrous sticks (39). As soon as he was born that beautiful boy overclouded the beauty of the celestials. Filled with suspicion accordingly the deities enquired of Tārā saying "Who is he? Tell us truly if he is Vrihaspati's son or Soma's." When she was thus questioned by the gods she could give no reply out of shame (40—41). Thereupon her son, the slayer of robbers, was about to imprecate a curse on her. Preventing him Brahmā himself asked Tārā for the solution of the doubt (42). "Tell us, O Tātā, what the truth is. Whose son is he?" Thereupon with folded hands she said to the Lord Brahmā, the conferrer of boons:—"(He is) Soma's." Then his father the Patriarch Soma smelt the crown of his high-souled son, the destroyer of robbers (43–44). The intelligent (Soma) named his son Budha. He always rises in the sky in a hostile direction (45) Budha begat a son on Vairāja's daughter Ilā. His son was the great king Pururava (46). He begat on Urvashi seven high-souled sons. On account of his arrogance the Moon was attacked with consumption (47). On account of his thus being subject to this disease his orbit suffered decrease. He then sought refuge with his father Atri (48). The great ascetic Atri released him from his sins. And accordingly freed from consumption he again shone in his effulgence (49). O monarch, I have thus described to you, the account of the birth of the Moon enhancing glory. I shall now describe his family (50). On hearing of the story of the birth of the Moon ever giving blessedness, freedom from diseases, long life and progeny one is freed from all his sins (51).

अध्याय 17

श्लोक 11

क्षणेनैव प्रमाणं स बिभ्रदन्यदनुत्तमम् ।रूपेण न मया कृश्चिद् दृष्टपूर्वः पुमान् क्वचित्

kṣaṇenaiva pramāṇaṃ sa bibhradanyadanuttamam | rūpeṇa na mayā kṛścid dṛṣṭapūrvaḥ pumān kvacit

हिन्दी अर्थ

क्षणभरमें ही उन्होंने दूसरे उत्तम स्वरूपको धारण कर लिया। ऐसे रूपवाला दूसरा कोई पुरुष मैंने पहले कभी नहीं देखा था'

अध्याय 17

श्लोक 12

विद्धि मां ब्रह्मणः पुत्रं मानसं पूर्वजं विभोः ।तपोवीर्यसमुत्पन्नं नारायणगुणात्मकम्

viddhi māṃ brahmaṇaḥ putraṃ mānasaṃ pūrvajaṃ vibhoḥ | tapovīryasamutpannaṃ nārāyaṇaguṇātmakam

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमारजी बोले—मुने! तुम मुझे विभु ब्रह्माजीका ज्येष्ठ मानस पुत्र जानो । मैं उनके तपके प्रभावसे उत्पन्न हुआ हूँ और मेरा शरीर नारायणके गुण—शुद्ध सत्त्वसे भरा हुआ है

अध्याय 17

श्लोक 13

सनत्कुमार इति यः श्रुतो देवेषु वै पुरा ।सोऽस्मि भार्गव भद्रं ते कं कामं करवाणि ते

sanatkumāra iti yaḥ śruto deveṣu vai purā | so'smi bhārgava bhadraṃ te kaṃ kāmaṃ karavāṇi te

हिन्दी अर्थ

प्राचीन कालसे ही देवताओंमें जो सनत्कुमार प्रसिद्ध हैं, मैं वही हूँ। भार्गव! तुम्हारा कल्याण हो, मैं तुम्हारी किस कामनाको पूर्ण करूँ ?

अध्याय 17

श्लोक 14

ये त्वन्ये ब्रह्मणः पुत्रा यवीयांसस्तु ते मम ।भ्रातरः सप्त दुर्धर्षास्तेषां वंशाः प्रतिष्ठिताः

ye tvanye brahmaṇaḥ putrā yavīyāṃsastu te mama | bhrātaraḥ sapta durdharṣāsteṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीके जो दूसरे पुत्र हैं, वे मेरे छोटे भाई हैं। वे मेरे सात भाई परम दुर्धर्ष हैं, उनके वंश प्रतिष्ठित हैं

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय 17

श्लोक 15

क्रतुर्वसिष्ठः पुलहः पुलस्त्योऽत्रिस्तथाङ्गिराः ।मरीचिस्तु तथा धीमान् देवगन्धर्वसेविताः ।त्रीँल्लोकान् धारयन्तीमान देवगन्धर्वपूजिताः

kraturvasiṣṭhaḥ pulahaḥ pulastyo'tristathāṅgirāḥ | marīcistu tathā dhīmān devagandharvasevitāḥ | trī~llokān dhārayantīmāna devagandharvapūjitāḥ

हिन्दी अर्थ

(उनके नाम इस प्रकार हैं- ) क्रतु, वसिष्ठ, पुलह, पुलस्त्य, अत्रि, अद्विरा और बुद्धिमान्‌ मरीचि-इन सबकी देवता और गन्धर्व सेवा करते हैं । ये देवता और गन्धर्वोंसे पूजित ऋषि तीनों लोकोंको (अपने तपसे) धारण किये हुए हैं

अध्याय 17

श्लोक 16

वयं तु यतिधर्माणः संयोज्यात्मानमात्मनि ।प्रजाधर्मं च कामं च व्यपहाय महामुने

vayaṃ tu yatidharmāṇaḥ saṃyojyātmānamātmani | prajādharmaṃ ca kāmaṃ ca vyapahāya mahāmune

हिन्दी अर्थ

महामुने ! हम (सनत्कुमार, सनक आदि) तो अपने आत्माको आत्मामें लीनकर प्रजा (उत्पन्न करने) -के धर्म और कामको दूर करके यतिधर्मका पालन करनेवाले हैं

अध्याय 17

श्लोक 17

यथोत्पन्नस्तथैवाहं कुमार इति विद्धि माम् ।तस्मात् सनत्कुमारेति नामैतन्मे प्रतिष्ठितम्

yathotpannastathaivāhaṃ kumāra iti viddhi mām | tasmāt sanatkumāreti nāmaitanme pratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

मैं जैसे उत्पन्न हुआ हूँ, वैसा ही कुमार हूँ। अर्थात्‌ बालकके समान राग-द्वेष आदिसे शून्य हूँ; अतः तुम मुझे कुमार जानो । इसीलिये मेरा नाम सनत्कुमार* प्रसिद्ध है

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय 17

श्लोक 18

मद्भक्त्या ते तपश्चीर्णं मम दर्शनकाङ्क्षया ।एष दृष्टोऽस्मि भवता कं कामं करवाणि ते

madbhaktyā te tapaścīrṇaṃ mama darśanakāṅkṣayā | eṣa dṛṣṭo'smi bhavatā kaṃ kāmaṃ karavāṇi te

हिन्दी अर्थ

तुमने मेरा दर्शन करनेकी अभिलाषासे भक्ति (श्रद्धा)-पूर्वक तपस्या की है, अत: मैं तुम्हारे सामने प्रकट हुआ हूँ। बताओ! अब मैं तुम्हारी किस इच्छाको पूर्ण करूँ ?

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय 17

श्लोक 19

इत्युक्तवन्तं तमहं प्रत्यवोचं सनातनम् ।अनुज्ञातो भगवता प्रीयमाणेन भारत

ityuktavantaṃ tamahaṃ pratyavocaṃ sanātanam | anujñāto bhagavatā prīyamāṇena bhārata

हिन्दी अर्थ

भारत! वे सनातन कुमार सनत्कुमार जब इस प्रकार कह चुके और जब प्रसन्न होकर उन्होंने मुझे प्रश्न करनेकी आज्ञा दे दी, तब मैंने उनसे वार्तालाप किया था

अध्याय 17

श्लोक 20

ततोऽहमेनमर्थं वै तमपृच्छं सनातनम् ।पृष्टः पितॄणां सर्गं च फलं श्राद्धस्य चानघ

tato'hamenamarthaṃ vai tamapṛcchaṃ sanātanam | pṛṣṭaḥ pitṝṇāṃ sargaṃ ca phalaṃ śrāddhasya cānagha

श्लोक 20–21 का हिन्दी अर्थ

निष्पाप भीष्म! तब मैंने उन सनातन ऋषिसे पितरोंकी उत्पत्ति और श्राद्धके फल-सम्बन्धी विषयको लेकर ही प्रश्न किया। मेरे पूछनेपर उन देवेश्वरने मेरे संदेहको दूर कर दिया। बहुत कालसे आरम्भ की हुई कथाके अन्तमें उन धर्मात्माने मुझसे कहा—' विप्रषें ! मैं तुम्हारे प्रश्नसे संतुष्ट हूँ। तुम इन सब प्रश्रोंका उत्तर यथार्थ रीतिसे सुनो

अध्याय 17

श्लोक 21

चिच्छेद संशयं भीष्म स तु देवेश्वरो मम ।स मामुवाच धर्मात्मा कथान्ते बहुवार्षिके ।रमे त्वयाहं विप्रर्षे शृणु सर्वं यथातथम्

ciccheda saṃśayaṃ bhīṣma sa tu deveśvaro mama | sa māmuvāca dharmātmā kathānte bahuvārṣike | rame tvayāhaṃ viprarṣe śṛṇu sarvaṃ yathātatham

अर्थ श्लोक 20 के साथ

अध्याय 17

श्लोक 22

देवानसृजत ब्रह्मा मां यक्ष्यन्तीति भार्गव ।तमुत्सृज्य तथात्मानमयजंस्ते फलार्थिनः

devānasṛjata brahmā māṃ yakṣyantīti bhārgava | tamutsṛjya tathātmānamayajaṃste phalārthinaḥ

हिन्दी अर्थ

भार्गव ! देवतालोग मेरी पूजा करेंगे—इस विचारसे ब्रह्माजीने उनकी रचना की, किंतु वे फलके लोभमें पड़कर ब्रह्माजीको छोड़ अपनी ही पूजामें लग गये—इन्द्रिय- तृप्तिके चक्करमें ही पड़ गये

अध्याय 17

श्लोक 23

ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा दिवौकसः ।न स्म किञ्चिद् विजानन्ति ततो लोकोऽप्यमुह्यत

te śaptā brahmaṇā mūḍhā naṣṭasaṃjñā divaukasaḥ | na sma kiñcid vijānanti tato loko'pyamuhyata

हिन्दी अर्थ

इसपर ब्रह्माजीने उन्हें शाप दे दिया, जिससे उन मोहग्रस्त देवताओंकी चेतना नष्ट हो गयी और उन्हें कुछ भी ज्ञान न रह गया। फिर तो उनका अनुसरण करनेवाला संसार भी मोहमें पड़ गया

अध्याय 17

श्लोक 24

ते भूयः प्रणताः शप्ताः प्रायाचन्त पितामहम् ।अनुग्रहाय लोकानां ततस्तानब्रवीदिदम्

te bhūyaḥ praṇatāḥ śaptāḥ prāyācanta pitāmaham | anugrahāya lokānāṃ tatastānabravīdidam

हिन्दी अर्थ

य—यह सनत्कुमार शब्दका अर्थ है। पउध्याय: + ८९ इस प्रकार शाप हो जानेपर वे फिर ब्रह्माजीके चरणोंमें जाकर गिरे और उनसे क्षमा-याचना की। तब ब्रह्माजीने लोककल्याणकी दृष्टिसे उन देवताओंसे इस प्रकार कहा—

अध्याय 17

श्लोक 25

प्रायश्चितं चरध्वं वै व्यभिचारो हि वः कृतः ।पुत्रांश्च परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानमवाप्स्यथ

prāyaścitaṃ caradhvaṃ vai vyabhicāro hi vaḥ kṛtaḥ | putrāṃśca paripṛcchadhvaṃ tato jñānamavāpsyatha

हिन्दी अर्थ

अब तुम प्रायश्चित्त करो; क्योंकि तुमने व्यभिचार (पूज्य-पूजाका व्यतिक्रम) किया है; इसलिये तुम अपने पुत्रोंसे पूछो, तब तुमलोगोंको ज्ञान प्राप्त होगा

अध्याय 17

श्लोक 26

प्रायश्चित्तक्रियार्थं ते पुत्रान् पप्रच्छुरार्तवत् ।तेभ्यस्ते प्रयतात्मानः शशंसुस्तनयास्तदा

prāyaścittakriyārthaṃ te putrān papracchurārtavat | tebhyaste prayatātmānaḥ śaśaṃsustanayāstadā

हिन्दी अर्थ

तब देवताओंने दुःखी होकर अपने पुत्रोंसे प्रायश्चित्त-कर्मके विषयमें पूछा। फिर तो वे जितात्मा पुत्र बहुत सोच-विचारकर उनसे बोले

अध्याय 17

श्लोक 27

प्रायश्चित्तानि धर्मज्ञा वाङ्मनःकर्मजानि वै ।शंसन्ति कुशला नित्यं चक्षुर्भ्यामपि नित्यशः

prāyaścittāni dharmajñā vāṅmanaḥkarmajāni vai | śaṃsanti kuśalā nityaṃ cakṣurbhyāmapi nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्म-ज्ञानमें निपुण पुरुषोंका कहना है कि वाणी, मन और कर्मसे तथा नेत्रोंसे भी सदा प्रायश्चित्त होता है

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय 17

श्लोक 28

प्रायश्चित्तार्थतत्त्वज्ञा लब्धसंज्ञा दिवौकसः ।गम्यन्तां पुत्रकाश्चेति पुत्रैरुक्ताश्च ते तदा

prāyaścittārthatattvajñā labdhasaṃjñā divaukasaḥ | gamyantāṃ putrakāśceti putrairuktāśca te tadā

हिन्दी अर्थ

अतः: देवताओ! तुम प्रायश्चित्के तत्त्वको जानकर सचेत हो जाओ! फिर पुत्रोंने उनसे कहा कि पुत्री! अब तुम जाओ

अध्याय 17

श्लोक 29

अभिशप्तास्तु ते देवाः पुत्रवाक्येन निन्दिताः ।पितामहमुपागच्छन् संशयच्छेदनाय वै

abhiśaptāstu te devāḥ putravākyena ninditāḥ | pitāmahamupāgacchan saṃśayacchedanāya vai

हिन्दी अर्थ

तब वे देवता पुत्रोंद्वारा पुत्र कहे जानेपर अपनी निन्‍्दा समझते हुए तथा पुत्रोंसे भी अभिशप्त होकर अपना संशय दूर करनेके लिये ब्रह्माजीके पास पहुँचे

अध्याय 17

श्लोक 30

ततस्तानब्रवीद् देवो यूयं वै ब्रह्मवादिनः ।तस्माद् यदुक्तं युष्माकं तत्तथा न तदन्यथा

tatastānabravīd devo yūyaṃ vai brahmavādinaḥ | tasmād yaduktaṃ yuṣmākaṃ tattathā na tadanyathā

हिन्दी अर्थ

तब ब्रह्माजीने देवताओंसे कहा—तुमलोग ब्रह्मवादी हो। इसलिये उन्होंने तुमसे जो कुछ कहा है, वह ठीक ही है। इसमें कुछ भी अनुचित नहीं है

अध्याय 17

श्लोक 31

यूयं शरीरकर्तारस्तेषां देवा भविष्यथ ।ते तु ज्ञानप्रदातारः पितरो वो न संशयः

yūyaṃ śarīrakartārasteṣāṃ devā bhaviṣyatha | te tu jñānapradātāraḥ pitaro vo na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

तुम तो उनके शरीरकी रचना करनेवाले देवता होगे और वे ज्ञान प्रदान करनेवाले तुम्हारे पितर होंगे—इसमें तनिक भी संदेह नहीं है

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय 17

श्लोक 32

अन्योन्यं पितरो यूयं ते चैवेति न संशयः ।देवाश्च पितरश्चैव तद् बुध्यध्वं दिवौकसः

anyonyaṃ pitaro yūyaṃ te caiveti na saṃśayaḥ | devāśca pitaraścaiva tad budhyadhvaṃ divaukasaḥ

हिन्दी अर्थ

देवताओ और पितरो! तुम दोनों आपसभमें एक-दूसरेके पितर हो, इसमें कुछ भी संदेह नहीं है। स्वर्गवासियो ! इस बातको तुम भलीभाँति जान लो

अध्याय 17

श्लोक 33

ततस्ते पुनरागम्य पुत्रानूचुर्दिवौकसः ।ब्रह्मणा च्छिन्नसन्देहाः प्रीतिमन्तः परस्परम्

tataste punarāgamya putrānūcurdivaukasaḥ | brahmaṇā cchinnasandehāḥ prītimantaḥ parasparam

हिन्दी अर्थ

तब वे देवता, जिनका सारा संशय ब्रह्माजीद्वारा नष्ट हो गया था और जो परस्पर प्रीतियुक्त थे, पुन: पुत्रोंके पास आये और उनसे बोले-

अध्याय 17

श्लोक 34

यूयं वै पितरोऽस्माकं यैर्वयं प्रतिबोधिताः ।धर्मज्ञाः कश्च वः कामः को वरो वः प्रदीयताम्

yūyaṃ vai pitaro'smākaṃ yairvayaṃ pratibodhitāḥ | dharmajñāḥ kaśca vaḥ kāmaḥ ko varo vaḥ pradīyatām

हिन्दी अर्थ

तुम हमारे पितर हो, क्योंकि तुमने हमको ज्ञान प्रदान किया है, तुम धर्मज्ञ हो, तुम्हारी क्या इच्छा है? तुम्हें क्या वर दिया जाय ?

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय 17

श्लोक 35

यदुक्तं चैव युष्माभिस्तत् तथा न तदन्यथा ।उक्ताश्च यस्माद्युष्माभिः पुत्रका इति वै वयम् ।तस्माद् भवन्तः पितरो भविष्यन्ति न संशयः

yaduktaṃ caiva yuṣmābhistat tathā na tadanyathā | uktāśca yasmādyuṣmābhiḥ putrakā iti vai vayam | tasmād bhavantaḥ pitaro bhaviṣyanti na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

तुमने जो बात कही है, वह ठीक है, इसमें कुछ अनुचित नहीं है। परंतु तुमने जो हमें 'पुत्रका:' कहकर सम्बोधित किया है, इस कारण तुम पितर होओगे, इसमें कुछ संदेह नहीं है

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय 17

श्लोक 36

योऽनिष्ट्वा तु पितॄञ्छ्राद्धैः क्रियाः काश्चित् करिष्यति ।राक्षसा दानवा नागाः फलं प्राप्स्यन्ति तस्य तत्

yo'niṣṭvā tu pitṝñchrāddhaiḥ kriyāḥ kāścit kariṣyati | rākṣasā dānavā nāgāḥ phalaṃ prāpsyanti tasya tat

हिन्दी अर्थ

जो प्राणी श्राद्धोंद्वारा (पहले) पितरोंका पूजन किये बिना ही जो कुछ क्रियाएँ करेगा, उन क्रियाओंका फल राक्षस, दानव और सर्पोको प्राप्त होगा

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय 17

श्लोक 37

श्राद्धैराप्यायिताश्चैव पितरः सोममव्ययम् ।आप्याय्यमाना युष्माभिर्वर्द्धयिष्यन्ति नित्यदा

śrāddhairāpyāyitāścaiva pitaraḥ somamavyayam | āpyāyyamānā yuṣmābhirvarddhayiṣyanti nityadā

हिन्दी अर्थ

तुम दिव्य पितर हो, तुम्हारे द्वारा श्राद्धोंसे परिपुष्ट किये गये लौकिक पितर स्वयं तृप्त हो अपने अधिदेवता सोमकी वृद्धि करेंगे

अध्याय 17

श्लोक 38

श्राद्धैराप्यायितः सोमो लोकानाप्याययिष्यति ।समुद्रपर्वतवनं जङ्गमाजङ्गमैर्वृतम्

śrāddhairāpyāyitaḥ somo lokānāpyāyayiṣyati | samudraparvatavanaṃ jaṅgamājaṅgamairvṛtam

हिन्दी अर्थ

श्राद्धोंसे आप्यायित होता हुआ चन्द्रमा समुद्र, पर्वत, वन और चर-अचर प्राणियोंसे भरे हुए लोकोंको आप्यायित (तृप्त) करेगा

अध्याय 17

श्लोक 39

श्राद्धानि पुष्टिकामाश्च ये करिष्यन्ति मानवाः ।तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश्चैव दास्यन्ति पितरः सदा

śrāddhāni puṣṭikāmāśca ye kariṣyanti mānavāḥ | tebhyaḥ puṣṭiṃ prajāścaiva dāsyanti pitaraḥ sadā

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य पुष्टि पानेकी इच्छासे श्राद्ध करेंगे, पितर उनको सदा पुष्टि और संतान देंगे

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

अध्याय 17

श्लोक 40

श्राद्धे ये च प्रदास्यन्ति त्रीन् पिण्डान्नामगोत्रतः ।सर्वत्र वर्तमानांस्तान् पितरः सपितामहान् ।भावयिष्यन्ति सततं श्राद्धदानेन तर्पिताः

śrāddhe ye ca pradāsyanti trīn piṇḍānnāmagotrataḥ | sarvatra vartamānāṃstān pitaraḥ sapitāmahān | bhāvayiṣyanti satataṃ śrāddhadānena tarpitāḥ

हिन्दी अर्थ

जो पुरुष सर्वत्र विद्यमान पिता, पितामह और प्रपितामहको उनके नाम और गोत्रका उच्चारण कर तीन पिण्ड देंगे, श्राद्ध-दानसे तृप्त हुए वे पितर उनकी सदा वृद्धि करेंगे

अध्याय 17

श्लोक 41

एवमाज्ञापितं पूर्वे ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।इति तद्वचनं सत्यं भवत्वद्य दिवौकसः ।पुत्राश्च पितरश्चैव वयं सर्वे परस्परम्

evamājñāpitaṃ pūrve brahmaṇā parameṣṭhinā | iti tadvacanaṃ satyaṃ bhavatvadya divaukasaḥ | putrāśca pitaraścaiva vayaṃ sarve parasparam

हिन्दी अर्थ

परमेष्ठी ब्रह्माजीने पहले ही ऐसी आज्ञा दी है। स्वर्गवासियो ! उनका वचन अब सत्य हो, हम सब परस्पर पुत्र और पितर हैं

अध्याय 17

श्लोक 42

त एते पितरो देवा देवाश्च पितरस्तथा ।अन्योन्यं पितरो ह्येते देवाश्च पितरश्च ह

ta ete pitaro devā devāśca pitarastathā | anyonyaṃ pitaro hyete devāśca pitaraśca ha

हिन्दी अर्थ

सनत्कुमारजीने कहा—मुने! जो देवता हैं, वे ही पितर हैं और जो पितर हैं, वे ही देवता हैं। इस प्रकार ये देवता और पितर आपसमें एक-दूसरेके पिता और पूज्य हैं

English

⁵¹ A Brāhmana versed in the rituals of the Yayur-Veda.

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.