Harivamsha Purana
184
अध्याय 184 / 318

Parva 3, Adhyāya 1

17 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ17 श्लोक

अध्याय 184

श्लोक 1

जनमेजयस्य सन्ततिः, पौरवस्य पाण्डववंशस्य च प्रतिष्ठायाः वर्णनं नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥ जनमेजयस्य के पुत्राः पठ्यन्ते लौमहर्षणे ।कस्मिन् प्रतिष्ठितो वंशः पाण्डवानां महात्मनाम्

janamejayasya santatiḥ, pauravasya pāṇḍavavaṃśasya ca pratiṣṭhāyāḥ varṇanaṃ nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam | devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayamudīrayet || janamejayasya ke putrāḥ paṭhyante laumaharṣaṇe | kasmin pratiṣṭhito vaṃśaḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

म्पूर्ण ॥। नम: शरतम्‌ गो हरिवंश: प्यपर्व ) गाय: सा पाण्डव्बंशकी प्रतिष्ठाका वर्णन बदरिकाश्रमनिवासी प्रसिद्ध ऋषि श्रीनारायण अथवा अन्तर्यामी नारायण), नर (नारायणसखा अर्जुन भथवा आदिजीव हिरण्यगर्भ) तथा नरोत्तम (इन हरण्यगर्भ एवं अन्तर्यामीसे भी श्रेष्ठ शुद्ध सच्चिदानन्दघन रुषोत्तम श्रीकृष्ण)-को और (इन नरनारायण तथा रोत्तमके तत्त्वको प्रकट करनेवाली) देवी सरस्वतीको [वं (देवी सरस्वतीने संसारपर अनुग्रह करनेके लिये जिनके शरीरमें प्रवेश किया है, उन) व्यासजीको प्रणाम करके. अविद्यारूपी अज्ञानान्धकारको.. जीतनेवाले तिहास-पुराण आदि ग्रन्थोंका पाठ आरम्भ करे ॥ शौनकजीने पूछा—लोमहर्षणकुमार ! जनमेजयके पुत्र कौन और कितने कहे जाते हैं ? महात्मा पाण्डवोंका वंश केसपर प्रतिष्ठित हुआ ?

अध्याय 184

श्लोक 2

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे ।त्वत्तः कथयतः सर्वं वेद्म्यहं तत् परिस्फुटम्

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me | tvattaḥ kathayataḥ sarvaṃ vedmyahaṃ tat parisphuṭam

हिन्दी अर्थ

मैं इसे सुनना चाहता हूँ, सके लिये मेरे मनमें बड़ा कौतूहल है। आपके बतानेसे ं इन सब बातोंको स्पष्टरूपसे जान लूँगा

अध्याय 184

श्लोक 3

पारीक्षितस्य काश्यायां द्वौ पुत्रौ सम्बभूवतुः ।चन्द्रापीडश्च नृपतिः सूर्यापीडश्च मोक्षवत्

pārīkṣitasya kāśyāyāṃ dvau putrau sambabhūvatuḥ | candrāpīḍaśca nṛpatiḥ sūryāpīḍaśca mokṣavat

हिन्दी अर्थ

सौतिने कहा—शौनकजी ! परीक्षित्कुमार जनमेजयकी [ली काशिराजकन्या वपुष्टमाके गर्भसे दो पुत्र हुए। नमेंसे एक थे चन्द्रापीड, जो राजा हुए और दूसरेका गम था सूर्यापीड, जो मोक्षधर्मके ज्ञाता थे

अध्याय 184

श्लोक 4

चन्द्रापीडस्य पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् ।जनमेजय इत्येवं क्षात्रं भुवि परिश्रुतम्

candrāpīḍasya putrāṇāṃ śatamuttamadhanvinām | janamejaya ityevaṃ kṣātraṃ bhuvi pariśrutam

हिन्दी अर्थ

चन्द्रापीडके पौ पुत्र हुए, जो उत्तम धनुर्धर थे। क्षत्रियोंका वह... प्रमुदाय जनमेजय (अथवा जानमेजय)-के नामसे भूमण्डलमें विख्यात हुआ

अध्याय 184

श्लोक 5

तेषां श्रेष्ठस्तु राजासीत् पुरे वारणसाह्वये ।सत्यकर्णो महाबाहुर्यज्वा विपुलदक्षिणः

teṣāṃ śreṣṭhastu rājāsīt pure vāraṇasāhvaye | satyakarṇo mahābāhuryajvā vipuladakṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

उनमें सबसे बड़ा महाबाहु पत्यकर्ण था, जो हस्पतिनापुरमें राजा हुआ। वह यज्ञ करनेवाला और उन यशचोंमें प्रचुर दक्षिणा देनेवाला था

English

*1.A.* By reading or using any part of this Project Gutenberg™ electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to and accept all the terms of this license and intellectual property (trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.

अध्याय 184

श्लोक 6

सत्यकर्णस्य दायादः श्वेतकर्णः प्रतापवान् ।अपुत्रः स तु धर्मात्मा प्रविवेश तपोवनम्

satyakarṇasya dāyādaḥ śvetakarṇaḥ pratāpavān | aputraḥ sa tu dharmātmā praviveśa tapovanam

हिन्दी अर्थ

पत्यकर्णका पुत्र प्रतापी श्वेतकर्ण था, वह धर्मात्मा राजा वेतकर्ण पुत्रहीन होनेके कारण तपोवनमें चला गया

English

*1.B.* "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ electronic works. See paragraph 1.E below.

अध्याय 184

श्लोक 8

तस्माद् वनगताद् गर्भं यादवी प्रत्यपद्यत ।सुचारोर्दुहिता सुभ्रूर्मानिनी भ्रातृमालिनी ७॥ स तु जन्मनि गर्भस्य श्वेतकर्णः प्रजेश्वरः ।अन्वगच्छद् गतं पूर्वैर्महाप्रस्थानमच्युतम्

tasmād vanagatād garbhaṃ yādavī pratyapadyata | sucārorduhitā subhrūrmāninī bhrātṛmālinī 7|| sa tu janmani garbhasya śvetakarṇaḥ prajeśvaraḥ | anvagacchad gataṃ pūrvairmahāprasthānamacyutam

हिन्दी अर्थ

उस गर्भके जन्मकालमें राजा श्वेतकर्णने उस अच्युत महाप्रस्थानकी यात्रा की, जहाँ उनके पूर्वज पाण्डव जा चुके थे

English

*1.B.* "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ electronic works. See paragraph 1.E below.

अध्याय 184

श्लोक 9

सा दृष्ट्वा सम्प्रयातं तं मानिनी पृष्ठतोऽन्वयात् ।पथि सा सुषुवे सुभ्रूर्वने राजीवलोचनम्

sā dṛṣṭvā samprayātaṃ taṃ māninī pṛṣṭhato'nvayāt | pathi sā suṣuve subhrūrvane rājīvalocanam

हिन्दी अर्थ

उन्हें जाते देख मानिनी भी गर्भिणी अवस्थामें ही उनके पीछे-पीछे चल दी। उस सुन्दर भौंहोंवाली रानीने मार्गमें ही एक वनके भीतर बालकको जन्म दिया, जिसके नेत्र कमलके समान सुन्दर थे

अध्याय 184

श्लोक 10

कुमारं तं परित्यज्य भर्तारं चान्वगच्छत ।पतिव्रता महाभागा द्रौपदीव पुरा पतीन्

kumāraṃ taṃ parityajya bhartāraṃ cānvagacchata | pativratā mahābhāgā draupadīva purā patīn

हिन्दी अर्थ

जैसे पूर्वकालमें पतिव्रता महाभागा द्रौपदीने सब कुछ छोड़कर महाप्रस्थानके पथपर पाँचों पतियोंका अनुसरण किया था, उसी प्रकार मानिनी उस नवजात शिशुको छोड़कर पतिके पीछे चली गयी

अध्याय 184

श्लोक 11

स तु राजकुमारोऽसौ गिरिकुञ्जे रुरोद ह ।छायार्थे तस्य मेघास्तु प्रादुरासन् समन्ततः

sa tu rājakumāro'sau girikuñje ruroda ha | chāyārthe tasya meghāstu prādurāsan samantataḥ

हिन्दी अर्थ

वह राजकुमार पर्वतके कुझ्में पड़ा-पड़ा रोने लगा। उस समय उसपर छाया करनेके लिये चारों ओर मेघ प्रकट हो गये

अध्याय 184

श्लोक 12

श्रविष्ठायाश्च पुत्रौ द्वौ पिप्पलादश्च कौशिकः ।दृष्ट्वा कृपान्वितौ गृह्य तं प्राक्षालयतां जलैः ।निघृष्टौ तस्य तौ पार्श्वौ शिलायां रुधिरप्लुतौ

śraviṣṭhāyāśca putrau dvau pippalādaśca kauśikaḥ | dṛṣṭvā kṛpānvitau gṛhya taṃ prākṣālayatāṃ jalaiḥ | nighṛṣṭau tasya tau pārśvau śilāyāṃ rudhiraplutau

हिन्दी अर्थ

श्रविष्ठाके दो पुत्र पिप्पलाद और कौशिकने उसे देखकर दयासे द्रवित हो उठा लिया और जलसे नहलाया। उस समय उस बालकके दोनों पार्धभाग पत्थरपर घिस जानेसे लहूलुहान हो रहे थे

अध्याय 184

श्लोक 13

अजश्यामौ तु पार्श्वौ तावुभावपि समाहितौ ।तथैव तु समारूढौ अजपार्श्वस्ततोऽभवत्

ajaśyāmau tu pārśvau tāvubhāvapi samāhitau | tathaiva tu samārūḍhau ajapārśvastato'bhavat

हिन्दी अर्थ

उस बालकके वे दोनों पार्थ बकरेके समान काले हो गये थे और उसी रूपमें वे हृष्ट-पुष्ठ हो गये, इसलिये वह बालक अजपार्ध॑ नामसे विख्यात हुआ

अध्याय 184

श्लोक 14

ततोऽजपार्श्व इति तौ चक्राते तस्य नाम ह ।स तु वेमकशालायां द्विजाभ्यामभिवर्धितः

tato'japārśva iti tau cakrāte tasya nāma ha | sa tu vemakaśālāyāṃ dvijābhyāmabhivardhitaḥ

हिन्दी अर्थ

इसीलिये पिप्पलाद और कौशिकने उसका नाम अजपार्ध रखा और वेमकमुनिके घरमें उन दोनों ब्राह्मणोंने उसका पालन-पोषण किया

अध्याय 184

श्लोक 15

वेमकस्य तु भार्या तमुद्वहत् पुत्रकारणात् ।वेमक्याः स तु पुत्रोऽभूद् ब्राह्मणौ सचिवौ च तौ

vemakasya tu bhāryā tamudvahat putrakāraṇāt | vemakyāḥ sa tu putro'bhūd brāhmaṇau sacivau ca tau

हिन्दी अर्थ

वेमककी पत्नी वेमकीने पुत्रके लिये उस बालकका विवाह कर दिया। वह बालक तथा उसके सहायक वे दोनों ब्राह्मण वेमकीके पुत्ररूपमें प्रसिद्ध हुए

अध्याय 184

श्लोक 16

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च युगपत्तुल्यजीविनः ।स एष पौरवो वंशः पाण्डवानां प्रतिष्ठितः

teṣāṃ putrāśca pautrāśca yugapattulyajīvinaḥ | sa eṣa pauravo vaṃśaḥ pāṇḍavānāṃ pratiṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

उन तीनोंके पुत्र और पौत्र एक ही कालमें हुए और समान कालतक जीवित रहे, इस प्रकार यह पौरव तथा पाण्डववंश भूतलमें प्रतिष्ठित हुआ

English

*1.B.* "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ electronic works. See paragraph 1.E below.

अध्याय 184

श्लोक 17

श्लोकोऽपि चात्र गीतोऽयं नाहुषेण ययातिना ।जरासङ्क्रमणे पूर्वं भृशं प्रीतेन धीमता

śloko'pi cātra gīto'yaṃ nāhuṣeṇa yayātinā | jarāsaṅkramaṇe pūrvaṃ bhṛśaṃ prītena dhīmatā

हिन्दी अर्थ

पूर्वकालमें पुरुके शरीरमें अपनी वृद्धावस्थाका संचार करते समय अत्यन्त प्रसन्न हुए बुद्धिमान्‌ नहुषकुमार ययातिने इस पौरववंशके विषयमें यह श्लोक भी गाया था—

अध्याय 184

श्लोक 18

अचन्द्रार्कग्रहा भूमिर्भवेदपि न संशयः ।अपौरवा न तु मही भविष्यति कदाचन

acandrārkagrahā bhūmirbhavedapi na saṃśayaḥ | apauravā na tu mahī bhaviṣyati kadācana

हिन्दी अर्थ

यह सम्भव है कि कभी भूमि चन्द्रमा, सूर्य और ग्रहोंके प्रकाश एवं प्रभावसे रहित हो जाय, परंतु वह पौरववंशसे शून्य कभी नहीं होगी; इसमें संशय नहीं है'

English

*1.B.* "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be used on or associated in any way with an electronic work by people who agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works even without complying with the full terms of this agreement. See paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ electronic works. See paragraph 1.E below.

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.