Harivamsha Purana
185
अध्याय 185 / 318

Parva 3, Adhyāya 2

45 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ45 श्लोक

अध्याय 185

श्लोक 1

राज्ञः जनमेजयस्य अश्वमेधयज्ञानुष्ठानस्य विचारं, व्यासस्य आगमनं, राज्ञा तस्य सत्कारं, भवता पाण्डवानां राजसूययागस्य अनुष्ठानात् कथं निषेधं न कृतं इति जनमेजयस्य प्रश्नं, उत्तररूपेण व्यासेन कालस्य प्राबल्यस्य प्रतिपादनं उक्तोऽयं हरिवंशस्ते पर्वाणि निखिलानि च ।यथा पुरोक्तानि तथा व्यासशिष्येण धीमता

rājñaḥ janamejayasya aśvamedhayajñānuṣṭhānasya vicāraṃ, vyāsasya āgamanaṃ, rājñā tasya satkāraṃ, bhavatā pāṇḍavānāṃ rājasūyayāgasya anuṣṭhānāt kathaṃ niṣedhaṃ na kṛtaṃ iti janamejayasya praśnaṃ, uttararūpeṇa vyāsena kālasya prābalyasya pratipādanaṃ ukto'yaṃ harivaṃśaste parvāṇi nikhilāni ca | yathā puroktāni tathā vyāsaśiṣyeṇa dhīmatā

हिन्दी अर्थ

ध्याय;—-अ——अ-अाएा , व्यासजीका आगमन और राजाद्वारा उनका (नेसे क्यों नहीं रोका—यह जनमेजयका 'कालकी प्रबलताका प्रतिपादन शौनकने पूछा—सूतनन्दन ! पूर्वकालमें व्यासजीके बुद्धिमान्‌ शिष्य वैशम्पायनजीने जैसा वर्णन किया था, सके अनुसार आपने यह हरिवंश और इसके सारे र्व कह सुनाये

अध्याय 185

श्लोक 2

तत्कथ्यमानममितमितिहाससमन्वितम् ।प्रीणात्यस्मानमृतवत् सर्वपापविनाशनम्

tatkathyamānamamitamitihāsasamanvitam | prīṇātyasmānamṛtavat sarvapāpavināśanam

हिन्दी अर्थ

आपके मुखसे कहा जाता हुआ पह अनुपम ग्रन्थ, जो इतिहाससे युक्त और समस्त पापोंका नाश करनेवाला है, हमलोगोंको अमृतके समान पति प्रदान करता है

अध्याय 185

श्लोक 3

सुखश्राव्यतया धीर मनो ह्लादयतीव नः ।जनमेजयस्तु नृपतिः श्रुत्वा चाख्यानमुत्तमम् ।सौते किमकरोत् पश्चात् सर्पसत्रादनन्तरम्

sukhaśrāvyatayā dhīra mano hlādayatīva naḥ | janamejayastu nṛpatiḥ śrutvā cākhyānamuttamam | saute kimakarot paścāt sarpasatrādanantaram

हिन्दी अर्थ

धीर सूतकुमार! सुखपूर्वक पुनने-सुनानेके योग्य होनेके कारण यह कथा हमारे मनको परम आह्वाद प्रदान करती है। इस उत्तम भाख्यानको सुनकर राजा जनमेजयने सर्पसत्रके पश्चात्‌ कौन-सा कार्य किया?

अध्याय 185

श्लोक 4

जनमेजयस्तु स नृपः श्रुत्वा चाख्यानमुत्तमम् ।यदारभत् तदाख्यास्ये सर्पसत्रादनन्तरम्

janamejayastu sa nṛpaḥ śrutvā cākhyānamuttamam | yadārabhat tadākhyāsye sarpasatrādanantaram

हिन्दी अर्थ

सूतपुत्र उग्रश्रवाने कहा—शौनकजी ! यह उत्तम कथा पुनकर राजा जनमेजयने सर्पसत्रके पश्चात्‌ जो कार्य आरम्भ केया, उसका वर्णन करता हूँ

अध्याय 185

श्लोक 5

तस्मिन्सत्रे समाप्तेऽथ राजा पारीक्षितस्तदा ।यष्टुं स वाजिमेधेन सम्भारानुपचक्रमे

tasminsatre samāpte'tha rājā pārīkṣitastadā | yaṣṭuṃ sa vājimedhena sambhārānupacakrame

हिन्दी अर्थ

सर्पसत्र समाप्त होनेपर [जा जनमेजयने अश्वमेध यज्ञ करनेके लिये आवश्यक पामग्री जुटानी आरम्भ की

अध्याय 185

श्लोक 6

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यानाहूयेदमुवाच ह ।यक्ष्येऽहं वाजिमेधेन हय उत्सृज्यतामिति

ṛtvikpurohitācāryānāhūyedamuvāca ha | yakṣye'haṃ vājimedhena haya utsṛjyatāmiti

हिन्दी अर्थ

फिर उन्होंने ऋत्विक्‌, [रोहित और आचार्यको बुलाकर इस प्रकार कहा-' मैं म्श्रमेघ यज्ञ करूँगा, आपलोग अश्व छोड़िये'

अध्याय 185

श्लोक 7

ततोऽस्य विज्ञाय चिकीर्षितं तदा कृष्णो महात्मा सहसाऽऽजगाम ।पारीक्षितं द्रष्टुमदीनसत्त्वं द्वैपायनः सर्वपरावरज्ञः

tato'sya vijñāya cikīrṣitaṃ tadā kṛṣṇo mahātmā sahasā''jagāma | pārīkṣitaṃ draṣṭumadīnasattvaṃ dvaipāyanaḥ sarvaparāvarajñaḥ

हिन्दी अर्थ

ननमेजय क्या करना चाहते हैं, इस बातको जानकर उस परमय सबके भूत और भविष्यको जाननेवाले महात्मा प्रीकृष्णद्रैपायन व्यास, उदारचेता परीक्षित्‌ कुमार जनमेजयसे पलनेके लिये सहसा वहाँ आये

अध्याय 185

श्लोक 8

पारीक्षितस्तु नृपतिर्दृष्ट्वा तमृषिमागतम् ।अर्घ्यपाद्यासनं दत्त्वा पूजयामास शास्त्रतः

pārīkṣitastu nṛpatirdṛṣṭvā tamṛṣimāgatam | arghyapādyāsanaṃ dattvā pūjayāmāsa śāstrataḥ

हिन्दी अर्थ

उन महर्षिको आया रख राजा जनमेजयने अर्घ्य, पाद्य और आसन देकर स्त्रविधिके अनुसार उनका पूजन किया

अध्याय 185

श्लोक 9

तौ चोपविष्टावभितः सदस्यास्तस्य शौनक ।कथा बहुविधाश्चित्राश्चक्राते वेदसंहिताः

tau copaviṣṭāvabhitaḥ sadasyāstasya śaunaka | kathā bahuvidhāścitrāścakrāte vedasaṃhitāḥ

हिन्दी अर्थ

शौनक ! फेर वे दोनों यथायोग्य आसनों पर बैठे । उनके आस-पास जाके दूसरे सदस्य भी बैठ गये । तत्पश्चात्‌ उन दोनोंने ना प्रकारकी विचित्र कथाएँ एक-दूसरेके प्रति कहीं, नो वेदोंमें वर्णित हैं

अध्याय 185

श्लोक 10

ततः कथान्ते नृपतिर्नोदयामास तं मुनिम् ।पितामहं पाण्डवानामात्मनः प्रपितामहम्

tataḥ kathānte nṛpatirnodayāmāsa taṃ munim | pitāmahaṃ pāṇḍavānāmātmanaḥ prapitāmaham

हिन्दी अर्थ

कथा-वार्ताकि अन्तमें राजा ननमेजयने पाण्डवोंके पितामह और अपने प्रपितामह मुनिवर याससे कहा—

अध्याय 185

श्लोक 11

महाभारतमाख्यानं बह्वर्थं श्रुतिविस्तरम् ।निमेषमात्रमपि मे सुखश्राव्यतया गतम्

mahābhāratamākhyānaṃ bahvarthaṃ śrutivistaram | nimeṣamātramapi me sukhaśrāvyatayā gatam

हिन्दी अर्थ

महर्षे ! महाभारत नामक इतिहास मनेक अर्थोसे भरा हुआ है; इसमें श्रुतियोंके अर्थका विस्तार , फिर भी यह सुनने-सुनानेमें इतना सुखद है कि मेरा रई दिनोंका समय एक निमेषके समान बीत गया है

अध्याय 185

श्लोक 12

विभूतिविस्तारकरं सर्वेषां वै यशस्करम् ।त्वया सुविहितं ब्रह्मञ्शङ्खे क्षीरमिवाहितम्

vibhūtivistārakaraṃ sarveṣāṃ vai yaśaskaram | tvayā suvihitaṃ brahmañśaṅkhe kṣīramivāhitam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म ! यह इतिहास सबके लिये ऐश्वर्यका विस्तार करनेवाला और यशस्कर है, आपने इसकी इतनी सुन्दर रचना की है, मानो क्षीरसमुद्रको श्ुमें भर दिया हो

अध्याय 185

श्लोक 13

अमृतेन तु तृप्तिः स्याद् यथा स्वर्गसुखेन च ।तथा तृप्तिं न गच्छामि श्रुत्वेमां भारतीं कथाम्

amṛtena tu tṛptiḥ syād yathā svargasukhena ca | tathā tṛptiṃ na gacchāmi śrutvemāṃ bhāratīṃ kathām

हिन्दी अर्थ

जैसे अमृत पीनेसे तृप्ति नहीं होती तथा जैसे स्वर्गीय सुखसे जी नहीं भरता है, उसी प्रकार इस भारती कथाको सुनकर मुझे तृप्ति नहीं हो रही है (अधिकाधिक सुननेकी इच्छा बढ़ रही है)

अध्याय 185

श्लोक 14

अनुमान्य तु सर्वज्ञं पृच्छामि भगवन्नहम् ।हेतुः कुरूणां नाशस्य राजसूयो मतो मम

anumānya tu sarvajñaṃ pṛcchāmi bhagavannaham | hetuḥ kurūṇāṃ nāśasya rājasūyo mato mama

हिन्दी अर्थ

भगवन्‌ ! आप सर्वज्ञ हैं, मैं आपकी अनुमति लेकर कुछ पूछ रहा हूँ, मुझे ऐसा मालूम होता है कि राजसूय यज्ञ ही कौरवोंके विनाशका कारण हुआ है

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय 185

श्लोक 15

दुःसहानां यथा ध्वंसो राजन्यानामुपप्लवे ।राजसूयं तथा मन्ये युद्धार्थमुपकल्पितम्

duḥsahānāṃ yathā dhvaṃso rājanyānāmupaplave | rājasūyaṃ tathā manye yuddhārthamupakalpitam

हिन्दी अर्थ

महाभारतयुद्धमें जिस प्रकार दुः:सह (अजेय) राजाओंका विनाश हुआ है, उसे देखते हुए मैं यही मानता हूँ, राजसूयकी कल्पना युद्धके लिये ही हुई है

अध्याय 185

श्लोक 16

राजसूयस्य नु सोमेन श्रूयते पूर्वमाहृतः ।तस्यान्ते सुमहद् युद्धमभवत् तारकामयम्

rājasūyasya nu somena śrūyate pūrvamāhṛtaḥ | tasyānte sumahad yuddhamabhavat tārakāmayam

हिन्दी अर्थ

सुना जाता है कि पूर्वकालमें सोमने राजसूय यज्ञका अनुष्ठान किया था, उनके उस यज्ञके अन्तमें तारकामय नामक महान्‌ युद्ध हुआ था

अध्याय 185

श्लोक 17

आहृतो वरुणेनाथ तस्यान्ते सुमहाक्रतोः ।देवासुरं महायुद्धं सर्वभूतक्षयावहम्

āhṛto varuṇenātha tasyānte sumahākratoḥ | devāsuraṃ mahāyuddhaṃ sarvabhūtakṣayāvaham

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर वरुणने वह यज्ञ किया, उनके उस महायज्ञके अन्तमें देवताओं और असुरोंके बीच बड़ा भारी संग्राम हुआ, जो सम्पूर्ण भूतोंका विनाश करनेवाला था

अध्याय 185

श्लोक 18

हरिश्चन्द्रश्च राजर्षिः क्रतुमेनमुपाहरत् ।तत्राप्याडीबकं नाम युद्धं क्षत्रियनाशनम्

hariścandraśca rājarṣiḥ kratumenamupāharat | tatrāpyāḍībakaṃ nāma yuddhaṃ kṣatriyanāśanam

हिन्दी अर्थ

इसके बाद राजर्षि हरिश्नन्द्रने इस यज्ञका अनुष्ठान किया, उनके यज्ञके अन्तमें आडीबक नामक महान्‌ युद्ध हुआ, जो क्षत्रियोंका विनाश करनेवाला था

अध्याय 185

श्लोक 19

ततोऽनन्तरमार्येण पाण्डवेनातिदुस्तरः ।महाभारत आरम्भः सम्भूतोऽग्निरिव क्रतुः

tato'nantaramāryeṇa pāṇḍavenātidustaraḥ | mahābhārata ārambhaḥ sambhūto'gniriva kratuḥ

हिन्दी अर्थ

उसके बाद श्रेष्ठ पाण्डुपुत्र राजा युधिष्टिरने उस अत्यन्त दुस्तर और अग़्िके समान भयंकर यज्ञका आयोजन किया, जिसका आरम्भ महाभारत-युद्धको उपस्थित करनेमें कारण हुआ

अध्याय 185

श्लोक 20

तदस्य मूलं युद्धस्य लोकक्षयकरस्य तु ।राजसूयो महायज्ञः किमर्थं न निवारितः

tadasya mūlaṃ yuddhasya lokakṣayakarasya tu | rājasūyo mahāyajñaḥ kimarthaṃ na nivāritaḥ

हिन्दी अर्थ

अत: इस लोकविनाशकारी युद्धका जो मूल कारण था, उस राजसूय नामक महायज्ञका अनुष्ठान आपने क्यों नहीं रोक दिया था ?

अध्याय 185

श्लोक 21

राजसूयो ह्यसंहार्यो यज्ञाङ्गैश्च दुरत्ययैः ।मिथ्या प्रणीते यज्ञाङ्गे प्रजानां सङ्क्षयो ध्रुवः

rājasūyo hyasaṃhāryo yajñāṅgaiśca duratyayaiḥ | mithyā praṇīte yajñāṅge prajānāṃ saṅkṣayo dhruvaḥ

हिन्दी अर्थ

राजसूय यज्ञको सर्वाज्पूर्णरूपसे सम्पन्न करना असम्भव है, क्योंकि उस यज्ञके अज्ञभूत साधन दुर्लभ हैं। यदि यज्ञाज़का सम्यक्‌-रूपसे सम्पादन न होनेके कारण उसमें वैगुण्य आ गया तो प्रजाजनोंका नाश अवश्यम्भावी है

अध्याय 185

श्लोक 22

भवानपि च सर्वेषां पूर्वेषां नः पितामहः ।अतीतानागतज्ञश्च नाथश्चादिकरश्च नः

bhavānapi ca sarveṣāṃ pūrveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ | atītānāgatajñaśca nāthaścādikaraśca naḥ

हिन्दी अर्थ

आप भी हमारे समस्त पूर्वजोंके पितामह हैं, आपको भूत और भविष्यकालका ज्ञान है, आप हमारे कुलके रक्षक और हमारे पूर्वजोंके जन्मदाता हैं

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय 185

श्लोक 23

ते कथं भवता नेत्रा बुद्धिमन्तश्च्युता नयात् ।अनाथा ह्यपराध्यन्ते कुनेतारश्च मानवाः

te kathaṃ bhavatā netrā buddhimantaścyutā nayāt | anāthā hyaparādhyante kunetāraśca mānavāḥ

हिन्दी अर्थ

आप- जैसे नेताके रहते हुए बुद्धिमान्‌ पाण्डव नीतिमार्गसे भ्रष्ट कैसे हो गये? क्योंकि जो मनुष्य अनाथ हैं और जिनके नेता अच्छे नहीं हैं, वे ही अपराध कर बैठते हैं (पाण्डवोंको तो आप-जैसा श्रेष्ठ नेता मिला था और वे आपको पाकर सनाथ थे तो भी उनसे यह भूल क्यों हुई ?) '

अध्याय 185

श्लोक 24

कालेन विपरीतास्ते तव पूर्वपितामहाः ।न मां भविष्यं पृच्छन्ति न चापृष्टो ब्रवीम्यहम्

kālena viparītāste tava pūrvapitāmahāḥ | na māṃ bhaviṣyaṃ pṛcchanti na cāpṛṣṭo bravīmyaham

हिन्दी अर्थ

व्यासजी बोले—जनमेजय ! तुम्हारे पूर्वपितामह पाण्डव कालकी प्रेरणासे विपरीत अवस्थाको प्राप्त हो गये थे, वे मुझसे भविष्य नहीं पूछते थे और मैं बिना पूछे किसीको कोई बात बताता नहीं हूँ

अध्याय 185

श्लोक 25

सामर्थ्यं च न पश्यामि भविष्यस्य निवर्तने ।परिहर्तुं न शक्या हि कालेन विहिता गतिः

sāmarthyaṃ ca na paśyāmi bhaviṣyasya nivartane | parihartuṃ na śakyā hi kālena vihitā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

भविष्यको पलट देनेकी शक्ति मैं किसीमें नहीं देखता हूँ; क्योंकि कालने जिस गतिका विधान किया है, उसका परिहार असम्भव है

अध्याय 185

श्लोक 26

त्वया त्विदमहं पृष्टो वक्ष्याम्यागन्तु भावि यत् ।अतश्च बलवान् कालः श्रुत्वापि न करिष्यसि

tvayā tvidamahaṃ pṛṣṭo vakṣyāmyāgantu bhāvi yat | ataśca balavān kālaḥ śrutvāpi na kariṣyasi

हिन्दी अर्थ

तुमने इस विषयको मुझसे पूछा है, इसलिये मैं तुम्हारे लिये आनेवाले भविष्यका वर्णन करूँगा, परंतु काल इससे भी बलवान्‌ है, तुम मेरे मुखसे भविष्यके कर्तव्यको सुनकर भी उसका पालन नहीं करोगे

अध्याय 185

श्लोक 27

न संरम्भान्न चारम्भान्न वै स्थास्यसि पौरुषे ।लेखा हि काललिखिताः सर्वथा दुरतिक्रमाः

na saṃrambhānna cārambhānna vai sthāsyasi pauruṣe | lekhā hi kālalikhitāḥ sarvathā duratikramāḥ

हिन्दी अर्थ

संरम्भ (उत्तेजना) और आरम्भ (उद्योग)- के कारण तुम पौरुषमें स्थिर नहीं रह सकोगे; क्योंकि कालके लिखे हुए लेखको लाँघ जाना सर्वथा कठिन है

अध्याय 185

श्लोक 28

अश्वमेधः क्रतुः श्रेष्ठः क्षत्रियाणां परिश्रुतः ।तेन भावेन ते यज्ञं वासवो धर्षयिष्यति

aśvamedhaḥ kratuḥ śreṣṭhaḥ kṣatriyāṇāṃ pariśrutaḥ | tena bhāvena te yajñaṃ vāsavo dharṣayiṣyati

हिन्दी अर्थ

क्षत्रियोंके लिये अश्वमेध यज्ञ सबसे श्रेष्ठ सुना गया है, उसके इस महत्त्वके कारण इन्द्र द्वेषवश तुम्हारे उस यज्ञको भ्रष्ट कर देंगे

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय 185

श्लोक 29

यदि तच्छक्यते राजन् परिहर्तुं कथञ्चन ।दैवं पुरुषकारेण मा यजेथाश्च तं क्रतुम्

yadi tacchakyate rājan parihartuṃ kathañcana | daivaṃ puruṣakāreṇa mā yajethāśca taṃ kratum

हिन्दी अर्थ

राजन्‌ ! यदि तुम पुरुषार्थसे किसी प्रकार दैवके विधानका निवारण कर सको तो तुम कदापि इस यज्ञका अनुष्ठान न करना

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय 185

श्लोक 30

न चापराधः शक्रस्य नोपाध्यायगणस्य ते ।तव वा यजमानस्य कालोऽत्र दुरतिक्रमः

na cāparādhaḥ śakrasya nopādhyāyagaṇasya te | tava vā yajamānasya kālo'tra duratikramaḥ

हिन्दी अर्थ

इसमें न इन्द्रका अपराध है, न तुम्हारे उपाध्यायगणका और न तुम-जैसे यजमानका ही; यहाँ काल ही दुर्लड्ल्य है

अध्याय 185

श्लोक 31

तस्य संस्थाकृतमिदं कालस्य परमेष्ठिनः ।यथा दृष्टं प्रजासर्गे गमिष्यति युगक्षये

tasya saṃsthākṛtamidaṃ kālasya parameṣṭhinaḥ | yathā dṛṣṭaṃ prajāsarge gamiṣyati yugakṣaye

हिन्दी अर्थ

यह जो भावी कलंक है, वह कालस्वरूप ब्रह्माजीकी इच्छासे अश्मेध यज्ञको भविष्यमें बंद करा देनेके लिये संघटित किया जानेवाला है, फिर तो कलियुगमें सारी प्रजा प्राय: असर्ग अर्थात्‌ विनाशको ही प्राप्त होगी (यज्ञ आदिके अनुष्ठानसे प्रजामें जो दीर्घजीवित्व आता था, उसका धीरे-धीरे अभाव हो जायगा) । यह बात ज्ञानदृष्टिसे देखी गयी है

अध्याय 185

श्लोक 32

तथा यज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजातयः ।तत्प्रणेयं निबोधस्व त्रैलोक्यं सचराचरम्

tathā yajñaphalānāṃ ca vikretāro dvijātayaḥ | tatpraṇeyaṃ nibodhasva trailokyaṃ sacarācaram

हिन्दी अर्थ

इसके सिवा ब्राह्मणलोग यज्ञोंके फल बेचने लगेंगे, अत: तुम यह जान लो कि चराचर प्राणियोंसहित समस्त त्रिलोकी कालके ही अधीन है

अध्याय 185

श्लोक 33

निवृत्तावश्वमेधस्य किं निमित्तं भविष्यति ।श्रुत्वा परिहरिष्यामि भगवन् यदि मन्यसे

nivṛttāvaśvamedhasya kiṃ nimittaṃ bhaviṣyati | śrutvā parihariṣyāmi bhagavan yadi manyase

हिन्दी अर्थ

जनमेजयने कहा—भगवन्‌! अधमेध यज्ञकी निवृत्तिमें कौन-सा कारण उपस्थित होगा। यदि आप ठीक समझें तो मैं उसे सुनकर उसका परिहार करूँगा

अध्याय 185

श्लोक 34

निमित्तं भविता तत्र ब्रह्मकोपकृतं प्रभो ।यतेथाः परिहर्तुं त्वमित्येतद् भद्रमस्तु ते

nimittaṃ bhavitā tatra brahmakopakṛtaṃ prabho | yatethāḥ parihartuṃ tvamityetad bhadramastu te

हिन्दी अर्थ

व्यासजीने कहा—प्रभो ! ब्राह्मणोंके प्रति तुम्हारे मनमें क्रोध होगा, जिससे उस यज्ञको बंद करनेका निमित्त स्वयं बन जायगा । तुम इसके परिहारके लिये प्रयत्न करना, यही मुझे कहना है, तुम्हारा कल्याण हो

अध्याय 185

श्लोक 35

त्वया वृत्तं क्रतुं चैव वाजिमेधं परन्तप ।क्षत्रिया नाहरिष्यन्ति यावद् भूमिर्धरिष्यति

tvayā vṛttaṃ kratuṃ caiva vājimedhaṃ parantapa | kṣatriyā nāhariṣyanti yāvad bhūmirdhariṣyati

हिन्दी अर्थ

शत्रुओंको संताप देनेवाले नरेश! तुम्हारे द्वारा किये गये अश्वमेध यज्ञको जबतक यह पृथ्वी रहेगी, तबतक भावी पीढ़ीके क्षत्रिय नहीं करेंगे

अध्याय 185

श्लोक 36

निवृत्तावश्वमेधस्य ब्रह्मशापाग्नितेजसा ।अहं निमित्तमिति मे भयं तीव्रं तु जायते

nivṛttāvaśvamedhasya brahmaśāpāgnitejasā | ahaṃ nimittamiti me bhayaṃ tīvraṃ tu jāyate

हिन्दी अर्थ

जनमेजय बोले—भगवन्‌! ब्राह्मणकी शापाग्रिके तेजसे अश्वमेध यज्ञकी निवृत्ति होगी और मैं उसमें निमित्त बनूँगा, यह जानकर मुझे बड़ा भारी भय हो रहा है

अध्याय 185

श्लोक 37

कथं ह्यकीर्त्या युज्येत सुकृती मद्विधो जनः ।लोकानुत्सहते गन्तुं खं सपाश इव द्विजः

kathaṃ hyakīrtyā yujyeta sukṛtī madvidho janaḥ | lokānutsahate gantuṃ khaṃ sapāśa iva dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

मेरे-जैसा पुण्यात्मा पुरुष कैसे अपयशसे युक्त होगा और जैसे जालमें बँधा हुआ पक्षी आकाशमें नहीं उड़ सकता, उसी प्रकार अपयशसे कलड्ित हुआ मुझ- जैसा पुरुष लोगोंके सामने जानेका साहस कैसे कर सकेगा ?

अध्याय 185

श्लोक 38

यथा ह्यनागतमिदं दृष्टमत्र प्रणाशनम् ।यद्यस्ति पुनरावृत्तिर्यज्ञस्याश्वासयस्व माम्

yathā hyanāgatamidaṃ dṛṣṭamatra praṇāśanam | yadyasti punarāvṛttiryajñasyāśvāsayasva mām

हिन्दी अर्थ

जिस तरह आपने यहाँ इस यज्ञके भावी विनाशको देखा है, उसी प्रकार यदि इसकी पुनरावृत्ति भी सम्भव हो तो उसे बताकर मुझे आश्वासन दीजिये

अध्याय 185

श्लोक 39

उपात्तयज्ञो देवेषु ब्राह्मणेषूपपत्स्यते ।तेजसा व्याहतं तेजस्तेजस्येवावतिष्ठते

upāttayajño deveṣu brāhmaṇeṣūpapatsyate | tejasā vyāhataṃ tejastejasyevāvatiṣṭhate

हिन्दी अर्थ

व्यासजीने कहा—राजन्‌ ! अश्वमेध यज्ञका उपसंहार हो जानेपर वह देवताओं और ब्राह्मणों में ज्ञानरूपसे स्थित रहेगा, क्योंकि तेजसे अभिभूत हुआ तेज तेजमें ही स्थित होता है

अध्याय 185

श्लोक 40

औद्भिज्जो भविता कश्चित्सेनानीः काश्यपो द्विजः ।अश्वमेधं कलियुगे पुनः प्रत्याहरिष्यति

audbhijjo bhavitā kaścitsenānīḥ kāśyapo dvijaḥ | aśvamedhaṃ kaliyuge punaḥ pratyāhariṣyati

हिन्दी अर्थ

भूमिको खोदनेसे कोई सेनानी नामक कश्यपवंशी ब्राह्मण प्रकट होगा, जो कलियुगमें पुन: अधमेध यज्ञका अनुष्ठान करेगा

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय 185

श्लोक 41

तदन्ते तत्कुलीनश्च राजसूयमपि क्रतुम् ।आहरिष्यति राजेन्द्र श्वेतग्रहमिवान्तकः

tadante tatkulīnaśca rājasūyamapi kratum | āhariṣyati rājendra śvetagrahamivāntakaḥ

हिन्दी अर्थ

राजेन्द्र! उस यज्ञके अन्तमें उसी कुलमें उत्पन्न हुआ दूसरा पुरुष राजसूय यज्ञका भी अनुष्ठान करेगा; ठीक उसी तरह जैसे प्रलयकाल श्रेतग्रह (उत्पातग्रह )-की सृष्टि करता है

अध्याय 185

श्लोक 42

यथाबलं मनुष्याणां कर्तॄणां दास्यते फलम् ।युगान्तद्वारमृषिभिः संवृतं विचरिष्यति

yathābalaṃ manuṣyāṇāṃ kartṝṇāṃ dāsyate phalam | yugāntadvāramṛṣibhiḥ saṃvṛtaṃ vicariṣyati

हिन्दी अर्थ

यज्ञ करनेवाले मनुष्योंको श्रद्धादि रूप बलके अनुसार ही वह यज्ञ फल देगा, फिर ऋषियोंद्वारा सुरक्षित युगान्तकालके द्वारपर लोग विचरण करेंगे

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय 185

श्लोक 43

तदा प्रभृति हास्यन्ति नृणां प्राणाः पुराकृतीः ।न निवर्तिष्यते लोके वृत्तान्तावर्तनेष्विह

tadā prabhṛti hāsyanti nṛṇāṃ prāṇāḥ purākṛtīḥ | na nivartiṣyate loke vṛttāntāvartaneṣviha

हिन्दी अर्थ

तभीसे मनुष्योंकी इन्द्रियाँ पुरातन कृत्यों शिष्टाचारोंका परित्याग कर देंगी। जगत्‌के भीतर लोगोंके बर्तावोंमें पहिले-जैसा वृत्तान्‍्त (आचार-विचार) सर्वथा नहीं रहेगा

अध्याय 185

श्लोक 44

तदा सूक्ष्मो महोदर्को दुस्तरो दानमूलवान् ।चातुराश्रम्यशिथिलो धर्मः प्रविचलिष्यति

tadā sūkṣmo mahodarko dustaro dānamūlavān | cāturāśramyaśithilo dharmaḥ pravicaliṣyati

हिन्दी अर्थ

उस समय सूक्ष्म धर्म भी महान्‌ फल देनेवाला होगा, परंतु अधिक विश्नोंके कारण उस धर्मको पूरा करना कठिन होगा। उस धर्मका मूल दान होगा। उन चारों आश्रमोंके शिथिल हो जानेसे धर्म भी अपने स्वरूपसे विचलित हो जायगा

English

*1.E.6.* You may convert to and distribute this work in any binary, compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any word processing or hypertext form. However, if you provide access to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format other than "Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version posted on the official Project Gutenberg™ web site (https://www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1.

अध्याय 185

श्लोक 45

तदा ह्यल्पेन तपसा सिद्धिं प्राप्स्यन्ति मानवाः ।धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते जनमेजय

tadā hyalpena tapasā siddhiṃ prāpsyanti mānavāḥ | dhanyā dharmaṃ cariṣyanti yugānte janamejaya

हिन्दी अर्थ

जनमेजय ! उस युगान्त अर्थात्‌ कलियुगमें मनुष्य थोड़ी- सी तपस्यासे भी सिद्धि प्राप्त कर लेंगे। उस समय कुछ धन्य पुरुष ही धर्मका आचरण करेंगे

स्रोत: local proofread transcription: Sanskrit shlokas of the Harivamsa (Harivamsha, Vishnu and Bhavishya parvas) from sanskritdocuments.org. One chapter per adhyaya; verse numbers as printed in the source (restarting in each adhyaya). Appendix sections are not included. · प्राप्त 19/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.