Parva 3, Adhyāya 30

पृथोः राज्याभिषेकं, दैत्यानां देवतानां च मन्दराचलस्य मन्थनदण्डेन समुद्रस्य मन्थनं, समुद्रात् अन्येभिः रत्नैः सह अमृतस्य प्राकट्यं, राहोः शिरस्य छेदनं ब्रह्मन् खिले वर्तमाने निर्मर्यादे महाग्रहे ।अविनाशे च भूतानां कथमासन् प्रजास्तदा॥ 1 ॥

pṛthoḥ rājyābhiṣekaṃ, daityānāṃ devatānāṃ ca mandarācalasya manthanadaṇḍena samudrasya manthanaṃ, samudrāt anyebhiḥ ratnaiḥ saha amṛtasya prākaṭyaṃ, rāhoḥ śirasya chedanaṃ brahman khile vartamāne nirmaryāde mahāgrahe | avināśe ca bhūtānāṃ kathamāsan prajāstadā

अभ्यषिञ्चत्पृथुं वैन्यं पुरा राज्ये प्रजापतिः ।राज्याय ऋषिभिः सार्धं प्रजाधर्मपरायणः॥ 2 ॥

abhyaṣiñcatpṛthuṃ vainyaṃ purā rājye prajāpatiḥ | rājyāya ṛṣibhiḥ sārdhaṃ prajādharmaparāyaṇaḥ

एष नः परमो राजा सानुरागो व्यजायत ।त्रेतायां सम्प्रवृत्तायामन्योन्यमनुजल्पिरे॥ 3 ॥

eṣa naḥ paramo rājā sānurāgo vyajāyata | tretāyāṃ sampravṛttāyāmanyonyamanujalpire

एष नो वृत्तिदाता च शिल्पानां च प्रवर्तिता ।निर्माता सर्वभूतानां सत्यप्राप्तेन कर्मणा॥ 4 ॥

eṣa no vṛttidātā ca śilpānāṃ ca pravartitā | nirmātā sarvabhūtānāṃ satyaprāptena karmaṇā

एतस्मिन्नन्तरे देवा गन्धमादनसानुषु ।बहुभिर्नियमैः श्रान्ता निषण्णा गिरिसानुषु॥ 5 ॥

etasminnantare devā gandhamādanasānuṣu | bahubhirniyamaiḥ śrāntā niṣaṇṇā girisānuṣu

अथ गन्धं समासाद्य समन्ताद् देवदानवाः ।माथवे समये प्राप्ते तेन गन्धेन दर्पिताः॥ 6 ॥

atha gandhaṃ samāsādya samantād devadānavāḥ | māthave samaye prāpte tena gandhena darpitāḥ

पुष्पमात्रस्य यद् वीर्यं मारुतेन विसर्पितम् ।मनोग्राहि सुखं सर्वं पार्थिवं गन्धमुत्तमम्॥ 7 ॥

puṣpamātrasya yad vīryaṃ mārutena visarpitam | manogrāhi sukhaṃ sarvaṃ pārthivaṃ gandhamuttamam

ते दैत्यास्तेन गन्धेन किञ्चिद् विस्मयमागताः ।प्रसन्नमनसो भूत्वा परं सौख्यमुपागताः॥ 8 ॥

te daityāstena gandhena kiñcid vismayamāgatāḥ | prasannamanaso bhūtvā paraṃ saukhyamupāgatāḥ

ऊचुश्च सहिताः सर्वे तेन गन्धेन दर्पिताः ।पुष्पमात्रस्य यद् वीर्यं किं तस्य फलतो भवेत्॥ 9 ॥

ūcuśca sahitāḥ sarve tena gandhena darpitāḥ | puṣpamātrasya yad vīryaṃ kiṃ tasya phalato bhavet

अनुमानेन विज्ञेया विविधाः कर्मबुद्धयः ।शुभाश्चैवाशुभाश्चैव बुद्धिप्राणेन देहिनाम्॥ 10 ॥

anumānena vijñeyā vividhāḥ karmabuddhayaḥ | śubhāścaivāśubhāścaiva buddhiprāṇena dehinām

तस्माद् वयं पयोमध्ये ओषध्यो निर्मथामहे ।मन्दरेण विशालेन बलिना कामरूपिणा॥ 11 ॥

tasmād vayaṃ payomadhye oṣadhyo nirmathāmahe | mandareṇa viśālena balinā kāmarūpiṇā

समुद्रमभिसंरम्भान्मथ्नीमः सोमजं जलम् ।पीत्वा च सहिताः सर्वे प्रस्थिताः कामरूपिणः॥ 12 ॥

samudramabhisaṃrambhānmathnīmaḥ somajaṃ jalam | pītvā ca sahitāḥ sarve prasthitāḥ kāmarūpiṇaḥ

विष्णुरेवाग्रणीस्तेषां भविष्यति महाबलः ।दिवं च वसुधां चैव भोक्ष्यामः सह शत्रुभिः॥ 13 ॥

viṣṇurevāgraṇīsteṣāṃ bhaviṣyati mahābalaḥ | divaṃ ca vasudhāṃ caiva bhokṣyāmaḥ saha śatrubhiḥ

समूलपत्रशाखाश्च सपुष्पाः फलशालिनः ।सर्वे ग्रहांश्च गृह्णीमः सुधां च वसुधातले॥ 14 ॥

samūlapatraśākhāśca sapuṣpāḥ phalaśālinaḥ | sarve grahāṃśca gṛhṇīmaḥ sudhāṃ ca vasudhātale

उद्धृत्य गिरिपादेभ्यो गन्धमादनसानुजान् ।प्रभाष्य वचनं दैत्या मन्दरस्य प्रकम्पने॥ 15 ॥

uddhṛtya giripādebhyo gandhamādanasānujān | prabhāṣya vacanaṃ daityā mandarasya prakampane

समुद्धर्तुं प्रधावन्तः कम्पयन्ति स्म मेदिनीम् ।निश्चयेन महावीर्या बाहुभिः परिणाहिभिः॥ 16 ॥

samuddhartuṃ pradhāvantaḥ kampayanti sma medinīm | niścayena mahāvīryā bāhubhiḥ pariṇāhibhiḥ

न शक्नुस्ते सूमुद्धर्तुं शैलेन्द्रं दनुवंशजाः ।निपेतुर्जानुभिर्घृष्टा विपुले पर्वतान्तरे॥ 17 ॥

na śaknuste sūmuddhartuṃ śailendraṃ danuvaṃśajāḥ | nipeturjānubhirghṛṣṭā vipule parvatāntare

समाधायात्मनाऽऽत्मानं तपसा दग्धकिल्बिषाः ।पितामहं प्रपद्यन्ते शिरोभिः कामरूपिभिः॥ 18 ॥

samādhāyātmanā''tmānaṃ tapasā dagdhakilbiṣāḥ | pitāmahaṃ prapadyante śirobhiḥ kāmarūpibhiḥ

तेषां मनोऽभिलषितं ब्रह्मा सर्वत्रगो वशी ।ज्ञात्वा बहुविधैर्वाक्यैर्व्याजहार सरस्वतीम्॥ 19 ॥

teṣāṃ mano'bhilaṣitaṃ brahmā sarvatrago vaśī | jñātvā bahuvidhairvākyairvyājahāra sarasvatīm

अशरीरां शरीरस्थः परया वर्णसम्पदा ।सर्वलोकमतिर्ब्रह्मा लोकानां हितकाम्यया॥ 20 ॥

aśarīrāṃ śarīrasthaḥ parayā varṇasampadā | sarvalokamatirbrahmā lokānāṃ hitakāmyayā

आदित्यैर्वसुभिश्चैव रुद्रैश्च समरुद्गणैः ।देवैर्यक्षैः सगन्धर्वैः किन्नरैश्च प्रगायिभिः॥ 21 ॥

ādityairvasubhiścaiva rudraiśca samarudgaṇaiḥ | devairyakṣaiḥ sagandharvaiḥ kinnaraiśca pragāyibhiḥ

समेत्य सहितैः सर्वैः शक्य उद्धरितुं गिरिः ।अमृतार्थे महातेजा धातुभिः समरञ्जितः॥ 22 ॥

sametya sahitaiḥ sarvaiḥ śakya uddharituṃ giriḥ | amṛtārthe mahātejā dhātubhiḥ samarañjitaḥ

सुरासुरगणाः सर्वे समुत्पाट्य महागिरिम् ।हस्तारूढाः प्रपश्यन्ति वीरुधो हिमवद्रसम्॥ 23 ॥

surāsuragaṇāḥ sarve samutpāṭya mahāgirim | hastārūḍhāḥ prapaśyanti vīrudho himavadrasam

एतच्छुत्वा च वचनं सर्वेषामन्तिके तदा ।दैतेया बाहुबलिनो मनोभिर्वाग्भिरैव च॥ 24 ॥

etacchutvā ca vacanaṃ sarveṣāmantike tadā | daiteyā bāhubalino manobhirvāgbhiraiva ca

विक्रीडभूता बहुधा बभूवुर्लवणाम्भसः ।यत्र पुष्करविन्यस्तः सहितैर्देवदानवैः॥ 25 ॥

vikrīḍabhūtā bahudhā babhūvurlavaṇāmbhasaḥ | yatra puṣkaravinyastaḥ sahitairdevadānavaiḥ

सुरासुरगणाः सर्वे सहिता लवणाम्भसः ।मन्दरं पुष्करं कृत्वा नेत्रं वासुकिमेव च॥ 26 ॥

surāsuragaṇāḥ sarve sahitā lavaṇāmbhasaḥ | mandaraṃ puṣkaraṃ kṛtvā netraṃ vāsukimeva ca

समाः सहस्रं मथितं जलमोषधिभिः सह ।क्षीरभूतं समायोगादमृतं समपद्यत॥ 27 ॥

samāḥ sahasraṃ mathitaṃ jalamoṣadhibhiḥ saha | kṣīrabhūtaṃ samāyogādamṛtaṃ samapadyata

तज्जह्रुरसुराः पूर्वमाक्रान्ता लोभमन्युना ।धन्वन्तरिस्तथा मद्यं श्रीर्देवी कौस्तुभो मणिः॥ 28 ॥

tajjahrurasurāḥ pūrvamākrāntā lobhamanyunā | dhanvantaristathā madyaṃ śrīrdevī kaustubho maṇiḥ

शशाङ्को विमलश्चापि समुत्तस्थुः समन्ततः ।उच्चैःश्रवा हयो रम्यः पीयूषं तदनन्तरम्॥ 29 ॥

śaśāṅko vimalaścāpi samuttasthuḥ samantataḥ | uccaiḥśravā hayo ramyaḥ pīyūṣaṃ tadanantaram

पश्चाद् देवास्तदातुमुद्यता राहुमब्रुवन् ।न तु केचित्पिबन्ति स्म दैत्या नैव च दानवाः॥ 30 ॥

paścād devāstadātumudyatā rāhumabruvan | na tu kecitpibanti sma daityā naiva ca dānavāḥ

चिच्छेदाथ हरिः सङ्ख्ये राहोश्चक्रेण कं तदा ।अनिर्मुक्तं पितृगणैर्मुनिभिश्च सनातनैः॥ 31 ॥

cicchedātha hariḥ saṅkhye rāhoścakreṇa kaṃ tadā | anirmuktaṃ pitṛgaṇairmunibhiśca sanātanaiḥ

तदिन्द्रहस्तादमृतं जहार पृथिवी स्वयम् ।जगामाङ्कगता देवी ब्रह्मवाक्यप्रचोदिता॥ 32 ॥

tadindrahastādamṛtaṃ jahāra pṛthivī svayam | jagāmāṅkagatā devī brahmavākyapracoditā