Parva 3, Adhyāya 71

वामनेन बलेः यागस्य प्रशंसा, बलिना आदानाय प्रेरितः सन् वामनेन तं त्रिपाद्भूमेः याचना, शुक्राचार्येण प्रह्लादेन च बलेः दानाय वर्जनं, बलिना दानस्य समर्थनं, दानं गृहीतेनैव वामनेन स्वविराड्रूपस्य प्राकट्यं अहो यज्ञोऽसुरेशस्य बहुभक्षः सुसंस्कृतः ॥ पितामहस्येव पुरा यजतः परमेष्ठिनः॥ 1 ॥

vāmanena baleḥ yāgasya praśaṃsā, balinā ādānāya preritaḥ san vāmanena taṃ tripādbhūmeḥ yācanā, śukrācāryeṇa prahlādena ca baleḥ dānāya varjanaṃ, balinā dānasya samarthanaṃ, dānaṃ gṛhītenaiva vāmanena svavirāḍrūpasya prākaṭyaṃ aho yajño'sureśasya bahubhakṣaḥ susaṃskṛtaḥ || pitāmahasyeva purā yajataḥ parameṣṭhinaḥ

सुरेशस्य च शक्रस्य यमस्य वरुणस्य च ॥ विशेषितस्त्वया यज्ञो दानवेन्द्र महाबल॥ 2 ॥

sureśasya ca śakrasya yamasya varuṇasya ca || viśeṣitastvayā yajño dānavendra mahābala

यजता वाजिमेधेन क्रतूनां प्रवरेण तु ॥ सर्वपापविनाशाय त्वया स्वर्गप्रदर्शिऽना॥ 3 ॥

yajatā vājimedhena kratūnāṃ pravareṇa tu || sarvapāpavināśāya tvayā svargapradarśi'nā

सर्वकाममयो ह्येष सम्मतो ब्रह्मवादिनाम् ॥ क्रतूनां प्रवरः श्रीमानश्वमेध इति श्रुतिः॥ 4 ॥

sarvakāmamayo hyeṣa sammato brahmavādinām || kratūnāṃ pravaraḥ śrīmānaśvamedha iti śrutiḥ

सुवर्णशृङ्गो हि महानुभावो लोहक्षुरो वायुजवो महारयः ॥ स्वर्गेक्षणः काञ्चनगर्भगौरः स विश्वयोनिः परमो हि मेध्यः॥ 5 ॥

suvarṇaśṛṅgo hi mahānubhāvo lohakṣuro vāyujavo mahārayaḥ || svargekṣaṇaḥ kāñcanagarbhagauraḥ sa viśvayoniḥ paramo hi medhyaḥ

आस्थाय वै वाजि- नमश्वमेधमिष्ट्वा नरा दुष्कृतमुत्तरन्ति ॥ आहुश्च यं वेदविदो द्विजेन्द्रा वैश्वानरं वाजिनमश्वमेधम्॥ 6 ॥

āsthāya vai vāji- namaśvamedhamiṣṭvā narā duṣkṛtamuttaranti || āhuśca yaṃ vedavido dvijendrā vaiśvānaraṃ vājinamaśvamedham

यथाश्रमाणां प्रवरो गृहा- श्रमो यथा नराणां प्रवरा द्विजातयः ॥ यथाऽसुराणां प्रवरो भवानिह तथा क्रतूनां प्रवरोऽश्वमेधः॥ 7 ॥

yathāśramāṇāṃ pravaro gṛhā- śramo yathā narāṇāṃ pravarā dvijātayaḥ || yathā'surāṇāṃ pravaro bhavāniha tathā kratūnāṃ pravaro'śvamedhaḥ

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं वामनेन समीरितम् ॥ मुदा परमया युक्तः प्राह दैत्यपतिर्बलिः॥ 8 ॥

etacchrutvā tu vacanaṃ vāmanena samīritam || mudā paramayā yuktaḥ prāha daityapatirbaliḥ

कस्यासि ब्राह्मणश्रेष्ठ किमिच्छसि ददामि ते ॥ वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं काममाप्नुहि॥ 9 ॥

kasyāsi brāhmaṇaśreṣṭha kimicchasi dadāmi te || varaṃ varaya bhadraṃ te yatheṣṭaṃ kāmamāpnuhi

न राज्यं न च यानानि न रत्नानि न च स्त्रियः ॥ कामये यदि तुष्टोऽसि धर्मे च यदि ते मतिः॥ 10 ॥

na rājyaṃ na ca yānāni na ratnāni na ca striyaḥ || kāmaye yadi tuṣṭo'si dharme ca yadi te matiḥ

गुर्वर्थं मे प्रयच्छस्व पदानि त्रीणि दानव ॥ त्वमग्निशरणार्थाय एष मे प्रवरो वरः ॥ वामनस्य वचः श्रुत्वा प्राह दैत्यपतिर्बलिः॥ 11 ॥

gurvarthaṃ me prayacchasva padāni trīṇi dānava || tvamagniśaraṇārthāya eṣa me pravaro varaḥ || vāmanasya vacaḥ śrutvā prāha daityapatirbaliḥ

त्रिभिः किं तवं विप्रेन्द्र पदैः प्रवदतां वर ॥ शतं शतसहस्राणां पदानां मार्गतां भवान्॥ 12 ॥

tribhiḥ kiṃ tavaṃ viprendra padaiḥ pravadatāṃ vara || śataṃ śatasahasrāṇāṃ padānāṃ mārgatāṃ bhavān

मा ददस्व महाबाहो न त्वं वेत्सि महासुर ॥ एष मायाप्रतिच्छन्नो भगवान्प्रवरो हरिः॥ 13 ॥

mā dadasva mahābāho na tvaṃ vetsi mahāsura || eṣa māyāpraticchanno bhagavānpravaro hariḥ

वामनं रूपमास्थाय शक्रप्रियहितेप्सया ॥ त्वां वञ्चयितुमायातो बहुरूपधरो विभुः॥ 14 ॥

vāmanaṃ rūpamāsthāya śakrapriyahitepsayā || tvāṃ vañcayitumāyāto bahurūpadharo vibhuḥ

एवमुक्तः स शुक्रेण चिरं सञ्चिन्त्य वै बलिः ॥ प्रहर्षेण समायुक्तः किमतः पात्रमिष्यते॥ 15 ॥

evamuktaḥ sa śukreṇa ciraṃ sañcintya vai baliḥ || praharṣeṇa samāyuktaḥ kimataḥ pātramiṣyate

प्रगृह्य हस्ते सम्भ्रान्तो भृङ्गारं कनकोद्भवम् ॥ विप्रेन्द्र प्राङ्मुखस्तिष्ठ स्थितोऽस्मि कमलेक्षण॥ 16 ॥

pragṛhya haste sambhrānto bhṛṅgāraṃ kanakodbhavam || viprendra prāṅmukhastiṣṭha sthito'smi kamalekṣaṇa

प्रतीच्छ देहि किं भूमिं का मात्रा भोः पदत्रयम् ॥ दत्तं च पातय जलं नैव मिथ्या भवेद्गुरुः॥ 17 ॥

pratīccha dehi kiṃ bhūmiṃ kā mātrā bhoḥ padatrayam || dattaṃ ca pātaya jalaṃ naiva mithyā bhavedguruḥ

भो न देयं कुतो दैत्य विज्ञातोऽयं मया ध्रुवम् ॥ कोऽयं विष्णुरहो प्रीतिर्वञ्चितस्त्वं न वञ्चितः॥ 18 ॥

bho na deyaṃ kuto daitya vijñāto'yaṃ mayā dhruvam || ko'yaṃ viṣṇuraho prītirvañcitastvaṃ na vañcitaḥ

कथं स नाथोऽयं विष्णुर्यज्ञे स्वयमुपस्थितः ॥ दास्यामि देवदेवाय यद्यदिच्छत्ययं विभुः॥ 19 ॥

kathaṃ sa nātho'yaṃ viṣṇuryajñe svayamupasthitaḥ || dāsyāmi devadevāya yadyadicchatyayaṃ vibhuḥ

को वान्यः पात्रभूतोऽस्माद्विष्णोः परतरो भवेत् ॥ एवमुक्त्वा बलिः शीघ्रं पातयामास वै जलम्॥ 20 ॥

ko vānyaḥ pātrabhūto'smādviṣṇoḥ parataro bhavet || evamuktvā baliḥ śīghraṃ pātayāmāsa vai jalam

पदानि त्रीणि दैत्येन्द्र पर्याप्तानि ममानघ ॥ यन्मया पूर्वमुक्तं हि तत्तथा न तदन्यथा॥ 21 ॥

padāni trīṇi daityendra paryāptāni mamānagha || yanmayā pūrvamuktaṃ hi tattathā na tadanyathā

इत्येतद्वचनं श्रुत्वा वामनस्य महौजसः ॥ कृष्णाजिनोत्तरीयं स कृत्वा वैरोच- निस्तदा॥ 22 ॥

ityetadvacanaṃ śrutvā vāmanasya mahaujasaḥ || kṛṣṇājinottarīyaṃ sa kṛtvā vairoca- nistadā

एवमस्त्विति दैत्येशो वाक्यमुक्त्वारिसूदनः ॥ ततो वारिसमापूर्णं भृङ्गारं स परामृशत्॥ 23 ॥

evamastviti daityeśo vākyamuktvārisūdanaḥ || tato vārisamāpūrṇaṃ bhṛṅgāraṃ sa parāmṛśat

वामनो ह्यसु रेन्द्रस्य चिकीर्षुः कदनं महत् ॥ क्षिप्रं प्रसारयामास दैत्यक्षयकरं करम्॥ 24 ॥

vāmano hyasu rendrasya cikīrṣuḥ kadanaṃ mahat || kṣipraṃ prasārayāmāsa daityakṣayakaraṃ karam

प्राङ्मुखश्चापि देत्येशस्तस्मै सुमनसा जलम् ॥ दातुकामः करे यावत्तावत्तं प्रत्यषेधयत्॥ 25 ॥

prāṅmukhaścāpi detyeśastasmai sumanasā jalam || dātukāmaḥ kare yāvattāvattaṃ pratyaṣedhayat

तस्य तद्रूपमालोक्य ह्यचिन्त्यं च महात्मनः ॥ अभूतपूर्वं च हरेर्जिहीर्षोः श्रियमासुरीम्॥ 26 ॥

tasya tadrūpamālokya hyacintyaṃ ca mahātmanaḥ || abhūtapūrvaṃ ca harerjihīrṣoḥ śriyamāsurīm

इङ्गितज्ञोऽग्रतः स्थित्वा प्रह्रादस्त्वब्रवीद्वचः ॥ मा ददस्व जलं हस्ते बटोर्वामनरूपिणः॥ 27 ॥

iṅgitajño'grataḥ sthitvā prahrādastvabravīdvacaḥ || mā dadasva jalaṃ haste baṭorvāmanarūpiṇaḥ

स त्वसौ येन ते पूर्वं निहतः प्रपितामहः ॥ विष्णुरेष महाप्राज्ञस्त्वां वञ्चयितुमा- गतः॥ 28 ॥

sa tvasau yena te pūrvaṃ nihataḥ prapitāmahaḥ || viṣṇureṣa mahāprājñastvāṃ vañcayitumā- gataḥ

हन्त तस्मै प्रदास्यामि देवायेमं प्रतिग्रहम् ॥ अनुग्रहकरं देवमीदृशं जगतः प्रभुम्॥ 29 ॥

hanta tasmai pradāsyāmi devāyemaṃ pratigraham || anugrahakaraṃ devamīdṛśaṃ jagataḥ prabhum

ब्रह्मणोऽपि गरीयांसं पात्रं लप्स्यामहे वयम् ॥ अवश्यं चासुरश्रेष्ठ दातव्यं दीक्षितेन वै॥ 30 ॥

brahmaṇo'pi garīyāṃsaṃ pātraṃ lapsyāmahe vayam || avaśyaṃ cāsuraśreṣṭha dātavyaṃ dīkṣitena vai

इत्युक्त्वासुरसङ्घानां मध्ये वैरोचनिस्तदा ॥ देवाय प्रददौ तस्मै पदानि त्रीणि विष्णवे॥ 31 ॥

ityuktvāsurasaṅghānāṃ madhye vairocanistadā || devāya pradadau tasmai padāni trīṇi viṣṇave

दानवेश्वर मा दास्त्वं विप्रायास्मै प्रतिग्रहम् ॥ नेमं विप्रशिशुं मन्ये नेदृशो भवति द्विजः॥ 32 ॥

dānaveśvara mā dāstvaṃ viprāyāsmai pratigraham || nemaṃ vipraśiśuṃ manye nedṛśo bhavati dvijaḥ

रूपेणानेन दैत्येन्द्र सत्यमेवं ब्रवीमि ते ॥ नारसिंहमहं मन्ये तमेवं पुनरागतम्॥ 33 ॥

rūpeṇānena daityendra satyamevaṃ bravīmi te || nārasiṃhamahaṃ manye tamevaṃ punarāgatam

एवमुक्तस्तदा तेन प्रह्लादेनामितौजसा ॥ प्रह्रादमब्रवीद्वाक्यमिदं निर्भर्त्सयन्निव॥ 34 ॥

evamuktastadā tena prahlādenāmitaujasā || prahrādamabravīdvākyamidaṃ nirbhartsayanniva

देहीति याचते यो हि प्रत्या- ख्याति च योऽसुर ॥ उभयोरप्यलक्ष्म्या वे भागस्तं विशते नरम्॥ 35 ॥

dehīti yācate yo hi pratyā- khyāti ca yo'sura || ubhayorapyalakṣmyā ve bhāgastaṃ viśate naram

प्रतिज्ञाय तु यो विप्रे न ददाति प्रतिग्रहम् ॥ स याति नरकं पापी मित्रगोत्रसमन्वितः॥ 36 ॥

pratijñāya tu yo vipre na dadāti pratigraham || sa yāti narakaṃ pāpī mitragotrasamanvitaḥ

अलक्ष्मीभयभीतोऽहं ददाम्यस्मै वसुन्धराम् ॥ प्रतिग्रहीता चाप्यन्यः कश्चिदस्माद्द्विजोऽथ वै॥ 37 ॥

alakṣmībhayabhīto'haṃ dadāmyasmai vasundharām || pratigrahītā cāpyanyaḥ kaścidasmāddvijo'tha vai

नाधिको विद्यते यस्मात्तद्ददामि वसुन्धराम् ॥ हृदयस्य च मे तुष्टिः परा भवति दानव॥ 38 ॥

nādhiko vidyate yasmāttaddadāmi vasundharām || hṛdayasya ca me tuṣṭiḥ parā bhavati dānava

दृष्ट्वा वामनरूपेण याचन्तं द्विजपुङ्गवम् ॥ एष तस्मात्प्रदास्यामि न स्थास्यामि निवारितः॥ 39 ॥

dṛṣṭvā vāmanarūpeṇa yācantaṃ dvijapuṅgavam || eṣa tasmātpradāsyāmi na sthāsyāmi nivāritaḥ

भूयश्च प्राब्रवीदेव वामनं विप्ररूपिणम् ॥ स्वल्पे स्वल्पमते किं ते पदैस्त्रिभिरनुत्तमम्॥ 40 ॥

bhūyaśca prābravīdeva vāmanaṃ viprarūpiṇam || svalpe svalpamate kiṃ te padaistribhiranuttamam

कृत्स्नां ददामि ते विप्र पृथिवीं सागरैर्वृताम् ॥ न पृथ्वीं कामये कृत्स्नां सन्तुष्टोऽस्मि पदैस्त्रिभिः ॥ एष एव रुचिष्यो मे वरो दानवसत्तम॥ 41 ॥

kṛtsnāṃ dadāmi te vipra pṛthivīṃ sāgarairvṛtām || na pṛthvīṃ kāmaye kṛtsnāṃ santuṣṭo'smi padaistribhiḥ || eṣa eva ruciṣyo me varo dānavasattama

तथास्त्विति बलिः प्रोच्य स्पर्शयामास दानवः ॥ पदानि त्रीणि देवाय विष्णवेऽमिततेजसे॥ 42 ॥

tathāstviti baliḥ procya sparśayāmāsa dānavaḥ || padāni trīṇi devāya viṣṇave'mitatejase

तोये तु पतिते हस्ते वामनोऽभूदवामनः ॥ सर्वदेवमयं रूपं दर्शयामास वै विभुः॥ 43 ॥

toye tu patite haste vāmano'bhūdavāmanaḥ || sarvadevamayaṃ rūpaṃ darśayāmāsa vai vibhuḥ

भूः पादौ द्यौः शिरश्चास्य चन्द्रादित्यौ च चक्षुषी ॥ पादाङ्गुल्यः पिशाचाश्च हस्ताङ्गुल्यश्च गुह्यकाः॥ 44 ॥

bhūḥ pādau dyauḥ śiraścāsya candrādityau ca cakṣuṣī || pādāṅgulyaḥ piśācāśca hastāṅgulyaśca guhyakāḥ

विश्वेदेवाश्च जानुस्था जङ्घे साध्याः सुरोत्तमाः ॥ यक्षा नखेषु सम्भूता लेखाश्चाप्सरसस्तथा॥ 45 ॥

viśvedevāśca jānusthā jaṅghe sādhyāḥ surottamāḥ || yakṣā nakheṣu sambhūtā lekhāścāpsarasastathā

तडिद्वृष्टिः सुविपुला केशाः सूर्यांशवस्तथा ॥ तारका रोमकूपाणि रोमाणि च महर्षयः॥ 46 ॥

taḍidvṛṣṭiḥ suvipulā keśāḥ sūryāṃśavastathā || tārakā romakūpāṇi romāṇi ca maharṣayaḥ

बाहवो विदिशश्चास्य दिशः श्रोत्रे तथैव च ॥ अश्विनौ श्रवणौ चास्य नासा वायुर्महाबलः॥ 47 ॥

bāhavo vidiśaścāsya diśaḥ śrotre tathaiva ca || aśvinau śravaṇau cāsya nāsā vāyurmahābalaḥ

प्रसादश्चन्द्रमाश्चैव मनो धर्मस्तथैव च ॥ सत्यमस्याभवद्वाणी जिह्वा देवी सरस्वती॥ 48 ॥

prasādaścandramāścaiva mano dharmastathaiva ca || satyamasyābhavadvāṇī jihvā devī sarasvatī

ग्रीवादितिर्महादेवी तालुः सूर्यश्च दीप्तिमान् ॥ द्वारं स्वर्गस्य नाभिर्वै मित्रस्त्वष्टा च वै भ्रुवौ॥ 49 ॥

grīvāditirmahādevī tāluḥ sūryaśca dīptimān || dvāraṃ svargasya nābhirvai mitrastvaṣṭā ca vai bhruvau

मुखं वैश्वानरश्चास्य वृषणौ तु प्रजापतिः ॥ हदयं भगवान्ब्रह्मा पुंस्त्वं वै विश्वतोमुनिः॥ 50 ॥

mukhaṃ vaiśvānaraścāsya vṛṣaṇau tu prajāpatiḥ || hadayaṃ bhagavānbrahmā puṃstvaṃ vai viśvatomuniḥ

पृष्ठेऽस्य वसवो देवा मरुतः पादसन्धिषु ॥ सर्वच्छन्दासि दशना ज्योतींषि विमलाः प्रभाः॥ 51 ॥

pṛṣṭhe'sya vasavo devā marutaḥ pādasandhiṣu || sarvacchandāsi daśanā jyotīṃṣi vimalāḥ prabhāḥ

ऊरू रुद्रो महादेवो धैर्यं चास्य महार्णवः ॥ उदरे चास्य गन्धर्वा भुजगाश्च महाबलाः॥ 52 ॥

ūrū rudro mahādevo dhairyaṃ cāsya mahārṇavaḥ || udare cāsya gandharvā bhujagāśca mahābalāḥ

लक्ष्मीर्मेधा धृतिः कान्तिः सर्वविद्या च वै कटिः ॥ ललाटमस्य परमं स्थानं च परमात्मनः॥ 53 ॥

lakṣmīrmedhā dhṛtiḥ kāntiḥ sarvavidyā ca vai kaṭiḥ || lalāṭamasya paramaṃ sthānaṃ ca paramātmanaḥ

सर्वज्योतींषि यानीह तपः शक्रस्तु देवराट् ॥ तस्य देवाधिदेवस्य तेजो ह्याहुर्महात्मनः॥ 54 ॥

sarvajyotīṃṣi yānīha tapaḥ śakrastu devarāṭ || tasya devādhidevasya tejo hyāhurmahātmanaḥ

स्तनौ कक्षौ च वेदाश्च ओष्ठौ चास्य मखाः स्थिताः ॥ इष्टयः पशुबन्धाश्च द्विजानां चेष्टितानि च॥ 55 ॥

stanau kakṣau ca vedāśca oṣṭhau cāsya makhāḥ sthitāḥ || iṣṭayaḥ paśubandhāśca dvijānāṃ ceṣṭitāni ca

तस्य देवमयं रूपं दृष्ट्वा विष्णोर्महासुराः ॥ अभ्यसर्पन्त सङ्कुद्धाः पतङ्गा इव पावकम्॥ 56 ॥

tasya devamayaṃ rūpaṃ dṛṣṭvā viṣṇormahāsurāḥ || abhyasarpanta saṅkuddhāḥ pataṅgā iva pāvakam

इति श्रीमहाभारते खिलेषु हरिवंशे भविष्यपर्वणि वामनप्रादुर्भावे एकसप्ततितमोऽ- ध्यायः॥ 71 ॥

iti śrīmahābhārate khileṣu harivaṃśe bhaviṣyaparvaṇi vāmanaprādurbhāve ekasaptatitamo'- dhyāyaḥ