Parva 1, Adhyāya 30

नहुष एवं ययातेः वंशस्य वर्णनम्, ययातेः चरित्रं नहुष एवं ययाति के वंश का वर्णन तथा ययाति का चरित्र उत्पन्नाः पितृकन्यायां विरजायां महौजसः ।नहुषस्य तु दायादाः षडिन्द्रोपमतेजसः॥ 1 ॥

nahuṣa evaṃ yayāteḥ vaṃśasya varṇanam, yayāteḥ caritraṃ nahuṣa evaṃ yayāti ke vaṃśa kā varṇana tathā yayāti kā caritra utpannāḥ pitṛkanyāyāṃ virajāyāṃ mahaujasaḥ | nahuṣasya tu dāyādāḥ ṣaḍindropamatejasaḥ

यतिर्ययातिः संयातिरायातिः पाञ्चिको भवः ।सुयातिः षष्ठस्तेषां वै ययातिः पार्थिवोऽभवत् ।यतिर्ज्येष्ठस्तु तेषां वै ययातिस्तु ततः परम्॥ 2 ॥

yatiryayātiḥ saṃyātirāyātiḥ pāñciko bhavaḥ | suyātiḥ ṣaṣṭhasteṣāṃ vai yayātiḥ pārthivo'bhavat | yatirjyeṣṭhastu teṣāṃ vai yayātistu tataḥ param

ककुत्स्थकन्यां गां नाम लेभे परमधार्मिकः ।यतिस्तु मोक्षमास्थाय ब्रह्मभूतोऽभवन्मुनिः॥ 3 ॥

kakutsthakanyāṃ gāṃ nāma lebhe paramadhārmikaḥ | yatistu mokṣamāsthāya brahmabhūto'bhavanmuniḥ

तेषां ययातिः पञ्चानां विजित्य वसुधामिमाम् ।देवयानीमुशनसः सुतां भार्यामवाप सः ।शर्मिष्ठामासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः॥ 4 ॥

teṣāṃ yayātiḥ pañcānāṃ vijitya vasudhāmimām | devayānīmuśanasaḥ sutāṃ bhāryāmavāpa saḥ | śarmiṣṭhāmāsurīṃ caiva tanayāṃ vṛṣaparvaṇaḥ

यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत ।द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी॥ 5 ॥

yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayānī vyajāyata | druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī

तस्मै शक्रो ददौ प्रीतो रथं परमभास्वरम् ।असङ्गं काञ्चनं दिव्यं दिव्यैः परमवाजिभिः॥ 6 ॥

tasmai śakro dadau prīto rathaṃ paramabhāsvaram | asaṅgaṃ kāñcanaṃ divyaṃ divyaiḥ paramavājibhiḥ

युक्तं मनोजवैः शुभ्रैर्येन भार्यामुवाह सः ।स तेन रथमुख्येन षड्रात्रेनाजयन्महीम् ।ययातिर्युधि दुर्धर्षस्तथा देवान् सदानवान्॥ 7 ॥

yuktaṃ manojavaiḥ śubhrairyena bhāryāmuvāha saḥ | sa tena rathamukhyena ṣaḍrātrenājayanmahīm | yayātiryudhi durdharṣastathā devān sadānavān

स रथः पौरवाणां तु सर्वेषामभवत् तदा ।यावत्तु वसुनाम्नो वै कौरवाज्जनमेजय॥ 8 ॥

sa rathaḥ pauravāṇāṃ tu sarveṣāmabhavat tadā | yāvattu vasunāmno vai kauravājjanamejaya

कुरोः पुत्रस्य राजेन्द्र राज्ञः पारीक्षितस्य ह ।जगाम स रथो नाशं शापाद् गार्ग्यस्य धीमतः॥ 9 ॥

kuroḥ putrasya rājendra rājñaḥ pārīkṣitasya ha | jagāma sa ratho nāśaṃ śāpād gārgyasya dhīmataḥ

गार्ग्यस्य हि सुतं बालं स राजा जनमेजयः ।वाक्छूरं हिंसयामास ब्रह्महत्यामवाप सः॥ 10 ॥

gārgyasya hi sutaṃ bālaṃ sa rājā janamejayaḥ | vākchūraṃ hiṃsayāmāsa brahmahatyāmavāpa saḥ

स लोहगन्धी राजर्षिः परिधावन्नितस्ततः ।पौरजानपदैस्त्यक्तो न लेभे शर्म कर्हिचित्॥ 11 ॥

sa lohagandhī rājarṣiḥ paridhāvannitastataḥ | paurajānapadaistyakto na lebhe śarma karhicit

ततः स दुःखसन्तप्तो नालभत्संविदं क्वचित् ।इन्द्रोतः शौनकं राजा शरणं प्रत्यपद्यत॥ 12 ॥

tataḥ sa duḥkhasantapto nālabhatsaṃvidaṃ kvacit | indrotaḥ śaunakaṃ rājā śaraṇaṃ pratyapadyata

याजयामास चेन्द्रोतं शौनको जनमेजयम् ।अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमः॥ 13 ॥

yājayāmāsa cendrotaṃ śaunako janamejayam | aśvamedhena rājānaṃ pāvanārthaṃ dvijottamaḥ

स लोहगन्धो व्यनशत् तस्यावभृथमेत्य ह ।स च दिव्यो रथो राजन् वसोश्चेदिपतेस्तदा ।दत्तः शक्रेण तुष्टेन लेभे तस्माद् बृहद्रथः॥ 14 ॥

sa lohagandho vyanaśat tasyāvabhṛthametya ha | sa ca divyo ratho rājan vasoścedipatestadā | dattaḥ śakreṇa tuṣṭena lebhe tasmād bṛhadrathaḥ

बृहद्रथात्क्रमेणैव गतो बार्हद्रथं नृपम् ।ततो हत्वा जरासन्धं भीमस्तं रथमुत्तमम्॥ 15 ॥

bṛhadrathātkrameṇaiva gato bārhadrathaṃ nṛpam | tato hatvā jarāsandhaṃ bhīmastaṃ rathamuttamam

प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दनः ।सप्तद्वीपां ययातिस्तु जित्वा पृध्वी ससागराम्॥ 16 ॥

pradadau vāsudevāya prītyā kauravanandanaḥ | saptadvīpāṃ yayātistu jitvā pṛdhvī sasāgarām

व्यभजत् पञ्चधा राजन् पुत्राणां नाहुषस्तदा ।दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं मतिमान् नृपः॥ 17 ॥

vyabhajat pañcadhā rājan putrāṇāṃ nāhuṣastadā | diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ turvasuṃ matimān nṛpaḥ

प्रतीच्यामुत्तरस्यां च द्रुह्युं चानुं च नाहुषः ।दिशि पूर्वोत्तरस्यां वै यदुं ज्येष्ठं न्ययोजयत्॥ 18 ॥

pratīcyāmuttarasyāṃ ca druhyuṃ cānuṃ ca nāhuṣaḥ | diśi pūrvottarasyāṃ vai yaduṃ jyeṣṭhaṃ nyayojayat

मध्ये पूरुं च राजानमभ्यषिञ्चत नाहुषः ।तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना॥ 19 ॥

madhye pūruṃ ca rājānamabhyaṣiñcata nāhuṣaḥ | tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā

यथाप्रदेशमद्यापि धर्मेण प्रतिपाल्यते ।प्रणास्तेषां पुरस्तात्तु वक्ष्यामि नृपसत्तम॥ 20 ॥

yathāpradeśamadyāpi dharmeṇa pratipālyate | praṇāsteṣāṃ purastāttu vakṣyāmi nṛpasattama

धनुर्न्यस्य पृषत्कांश्च पञ्चभिः पुरुषर्षभैः ।जरावानभवद् राजा भारमावेश्य बन्धुषु॥ 21 ॥

dhanurnyasya pṛṣatkāṃśca pañcabhiḥ puruṣarṣabhaiḥ | jarāvānabhavad rājā bhāramāveśya bandhuṣu

निःक्षिप्तशस्त्रः पृथिवीं निरीक्ष्य पृथिवीपतिः ।प्रीतिमानभवद् राजा ययातिरपराजितः ।एवं विभज्य पृथिवीं ययातिर्यदुमब्रवीत्॥ 22 ॥

niḥkṣiptaśastraḥ pṛthivīṃ nirīkṣya pṛthivīpatiḥ | prītimānabhavad rājā yayātiraparājitaḥ | evaṃ vibhajya pṛthivīṃ yayātiryadumabravīt

जरां मे प्रतिगृह्णीष्व पुत्र कृत्यान्तरेण वै ।तरुणस्तव रूपेण चरेयं पृथिवीमिमाम् ।जरां त्वयि समाधाय तं यदुः प्रत्युवाच ह॥ 23 ॥

jarāṃ me pratigṛhṇīṣva putra kṛtyāntareṇa vai | taruṇastava rūpeṇa careyaṃ pṛthivīmimām | jarāṃ tvayi samādhāya taṃ yaduḥ pratyuvāca ha

अनिर्दिष्टा मया भिक्षा ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुता ।अनपाकृत्य तां राजन् न ग्रहीष्यामि ते जराम्॥ 24 ॥

anirdiṣṭā mayā bhikṣā brāhmaṇasya pratiśrutā | anapākṛtya tāṃ rājan na grahīṣyāmi te jarām

जरायां बहवो दोषाः पानभोजनकारिताः ।तस्माज्जरां न ते राजन् ग्रहीतुमहमुत्सहे॥ 25 ॥

jarāyāṃ bahavo doṣāḥ pānabhojanakāritāḥ | tasmājjarāṃ na te rājan grahītumahamutsahe

सन्ति ते बहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप ।प्रतिग्रहीतुं धर्मज्ञ पुत्रमन्यं वृणीष्व वै॥ 26 ॥

santi te bahavaḥ putrā mattaḥ priyatarā nṛpa | pratigrahītuṃ dharmajña putramanyaṃ vṛṇīṣva vai

स एवमुक्तो यदुना राजा कोपसमन्वितः ।उवाच वदतां श्रेष्ठो ययातिर्गर्हयन् सुतम्॥ 27 ॥

sa evamukto yadunā rājā kopasamanvitaḥ | uvāca vadatāṃ śreṣṭho yayātirgarhayan sutam

क आश्रयस्तवान्योऽस्ति को वा धर्मो विधीयते ।मामनादृत्य दुर्बुद्धे यदहं तव देशिकः॥ 28 ॥

ka āśrayastavānyo'sti ko vā dharmo vidhīyate | māmanādṛtya durbuddhe yadahaṃ tava deśikaḥ

एवमुक्त्वा यदुं तात शशापैनं स मन्युमान् ।अराज्ञ्या ते प्रजा मूढ भवित्रीति नराधम॥ 29 ॥

evamuktvā yaduṃ tāta śaśāpainaṃ sa manyumān | arājñyā te prajā mūḍha bhavitrīti narādhama

स तुर्वसुं च द्रुह्युं चाप्यनुं च भरतर्षभ ।एवमेवाब्रवीद् राजा प्रत्याख्यातश्च तैरपि॥ 30 ॥

sa turvasuṃ ca druhyuṃ cāpyanuṃ ca bharatarṣabha | evamevābravīd rājā pratyākhyātaśca tairapi

शशाप तानतिक्रुद्धो ययातिरपराजितः ।यथा ते कथितं पूर्वं मया राजर्षिसत्तमः॥ 31 ॥

śaśāpa tānatikruddho yayātiraparājitaḥ | yathā te kathitaṃ pūrvaṃ mayā rājarṣisattamaḥ

एवं शप्त्वा सुतान् सर्वांश्चतुरः पूरुपूर्वजान् ।तदेव वचनं राजा पूरुमप्याह भारत॥ 32 ॥

evaṃ śaptvā sutān sarvāṃścaturaḥ pūrupūrvajān | tadeva vacanaṃ rājā pūrumapyāha bhārata

तरुणस्तव रूपेण चरेयं पृथिवीमिमाम् ।जरां त्वयि समाधाय त्वं पूरो यदि मन्यसे॥ 33 ॥

taruṇastava rūpeṇa careyaṃ pṛthivīmimām | jarāṃ tvayi samādhāya tvaṃ pūro yadi manyase

स जरां प्रतिजग्राह पितुः पूरुः प्रतापवान् ।ययातिरपि रूपेण पूरोः पर्यचरन्महीम्॥ 34 ॥

sa jarāṃ pratijagrāha pituḥ pūruḥ pratāpavān | yayātirapi rūpeṇa pūroḥ paryacaranmahīm

स मार्गमाणः कामानामन्तं भरतसत्तम ।विश्वाच्या सहितो रेमे वने चैत्ररथे प्रभुः॥ 35 ॥

sa mārgamāṇaḥ kāmānāmantaṃ bharatasattama | viśvācyā sahito reme vane caitrarathe prabhuḥ

यदावितृष्णः कामानां भोगेषु स नराधिपः ।तदा पूरोः सकाशाद्वै स्वां जरां प्रत्यपद्यत॥ 36 ॥

yadāvitṛṣṇaḥ kāmānāṃ bhogeṣu sa narādhipaḥ | tadā pūroḥ sakāśādvai svāṃ jarāṃ pratyapadyata

तत्र गाथा महाराज शृणु गीता ययातिना ।याभिः प्रत्याहरेत्कामान् सर्वतोऽङ्गानि कूर्मवत्॥ 37 ॥

tatra gāthā mahārāja śṛṇu gītā yayātinā | yābhiḥ pratyāharetkāmān sarvato'ṅgāni kūrmavat

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति ।हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते॥ 38 ॥

na jātu kāmaḥ kāmānāmupabhogena śāmyati | haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate

यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।नालमेकस्य तत् सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति॥ 39 ॥

yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ | nālamekasya tat sarvamiti paśyanna muhyati

यदा भावं न कुरुते सर्वभूतेषु पापकम् ।कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥ 40 ॥

yadā bhāvaṃ na kurute sarvabhūteṣu pāpakam | karmaṇā manasā vācā brahma sampadyate tadā

यदानेभ्यो न बिभ्येत यदाचास्मान्न बिभ्यति ।यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म सम्पद्यते तदा॥ 41 ॥

yadānebhyo na bibhyeta yadācāsmānna bibhyati | yadā necchati na dveṣṭi brahma sampadyate tadā

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्॥ 42 ॥

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ | yo'sau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham

जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः ।जीविताशा धनाशा च जीर्यतोऽपि न जीर्यति॥ 43 ॥

jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ | jīvitāśā dhanāśā ca jīryato'pi na jīryati

यच्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत्सुखम् ।तृष्णाक्षयसुखस्यैते नार्हतः षोडशीं कलाम्॥ 44 ॥

yacca kāmasukhaṃ loke yacca divyaṃ mahatsukham | tṛṣṇākṣayasukhasyaite nārhataḥ ṣoḍaśīṃ kalām

एवमुक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्राविशद्वनम् ।कालेन महता वापि चचार विपुलं तपः॥ 45 ॥

evamuktvā sa rājarṣiḥ sadāraḥ prāviśadvanam | kālena mahatā vāpi cacāra vipulaṃ tapaḥ

भृगुतुङ्गे तपस्तप्त्वा तपसोऽन्ते महातपाः ।अनश्नन् देहमुत्सृज्य सदारः स्वर्गमाप्तवान्॥ 46 ॥

bhṛgutuṅge tapastaptvā tapaso'nte mahātapāḥ | anaśnan dehamutsṛjya sadāraḥ svargamāptavān

तस्य वंशे महाराज पञ्च राजर्षिसत्तमाः ।यैर्व्याप्ता पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः॥ 47 ॥

tasya vaṃśe mahārāja pañca rājarṣisattamāḥ | yairvyāptā pṛthivī sarvā sūryasyeva gabhastibhiḥ

यदोस्तु शृणु राजर्षेर्वंशं राजर्षिसत्कृतम् ।यत्र नारायणो जज्ञे हरिर्वृष्णिकुलोद्वहः॥ 48 ॥

yadostu śṛṇu rājarṣervaṃśaṃ rājarṣisatkṛtam | yatra nārāyaṇo jajñe harirvṛṣṇikulodvahaḥ

धन्यः प्रजावानायुष्मान् कीर्तिमांश्च भवेन्नरः ।ययातेश्चरितं पुण्यं पठञ्छृण्वन् नराधिप॥ 49 ॥

dhanyaḥ prajāvānāyuṣmān kīrtimāṃśca bhavennaraḥ | yayāteścaritaṃ puṇyaṃ paṭhañchṛṇvan narādhipa