Narada Purana
55
अध्याय 55 / 167

Book 1 - Adhyaya 56

758 श्लोकभाग 7/9 · श्लोक 532–609

पूर्ण अध्याय पाठ78 श्लोक

अध्याय 55

श्लोक 532

द्वितीये नेष्टदाः पापाः सौम्याश्चन्द्रश्चः वित्तदाः ।तृतीये निखिलाः खेटाः पुत्रपौत्रसुखप्रदाः

dvitīye neṣṭadāḥ pāpāḥ saumyāścandraścaḥ vittadāḥ / tṛtīye nikhilāḥ kheṭāḥ putrapautrasukhapradāḥ

हिन्दी अर्थ

और पुष्य--इन नक्षत्रोंमें कर्णकेध हितकर होता है।

English

In the second, malefics are not auspicious; benefics and the Moon give wealth. In the third, all planets give sons, grandsons and happiness.

अध्याय 55

श्लोक 533

चतुर्थे सुखदाः सौम्याः क्रूराः खेटाश्च दुःखदाः ।ग्लानिदाः पञ्चमे क्रूराः सौम्याः पुत्रसुखप्रदाः

caturthe sukhadāḥ saumyāḥ krūrāḥ kheṭāśca duḥkhadāḥ / glānidāḥ pañcame krūrāḥ saumyāḥ putrasukhapradāḥ

हिन्दी अर्थ

( हाथी और घोड़ेसम्बन्धी कार्य-- ) अश्विनी,

English

In the fourth, benefics give happiness, cruel ones give grief. In the fifth, cruel ones give weakness, benefics happiness of sons.

अध्याय 55

श्लोक 534

षष्टे शुभाः शत्रुदाः स्युः पापाः शब्रुक्षयङ्कराः ।व्याधिदाः सप्तमे पापाः सौम्याः शुभफलप्रदाः

ṣaṣṭe śubhāḥ śatrudāḥ syuḥ pāpāḥ śabrukṣayaṅkarāḥ / vyādhidāḥ saptame pāpāḥ saumyāḥ śubhaphalapradāḥ

हिन्दी अर्थ

इनमें तथा स्थिरसंज्ञक नक्षत्रोंमें हाथीसम्बन्धी सब कृत्य करने चाहिए; तथा इन्हीं नक्षत्रोंमें घोड़ेके भी सब कृत्य शुभ होते हैं; किंतु रविवारको इन कृत्योंका त्याग कर देना चाहिए॥ १७९--१८१॥

English

In the sixth, benefics give enemies and malefics destroy enemies; in the seventh, malefics give disease and benefics good results.

अध्याय 55

श्लोक 535

अष्टमस्थाः खगाः सर्वेकर्तुर्मृत्युप्रदायकाः ।धर्मे पापा घ्नन्ति सौम्याः शुभदा मङ्गलप्रदाः

aṣṭamasthāḥ khagāḥ sarvekarturmṛtyupradāyakāḥ / dharme pāpā ghnanti saumyāḥ śubhadā maṅgalapradāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा तीनों उत्तरा--इन नक्षत्रोंमें पशुओंको कहींसे लाना या ले जाना शुभ है। परंतु अमावास्या, अष्टमी और चतुर्दशीको कदापि पशुओंका कोई कृत्य नहीं करना चाहिए॥ १८२॥

English

All planets in the eighth give death to the doer. In the ninth malefics harm and benefics bring welfare.

अध्याय 55

श्लोक 536

कर्मगा दुःखदाः पापा सौम्याश्चन्द्रश्च कीर्तिदाः ।लाभस्थानगताः सर्वे भूरिलाभप्रदा ग्रहाः

karmagā duḥkhadāḥ pāpā saumyāścandraśca kīrtidāḥ / lābhasthānagatāḥ sarve bhūrilābhapradā grahāḥ

हिन्दी अर्थ

और मूल--इन नक्षत्रोंमें बैलोंद्वारा प्रथम बार हल जोतना शुभ होता है। सूर्य जिस नक्षत्रमें हो, उससे पिछले नक्षत्रसे तीन नक्षत्र हलके आदि (मूल)-में रहते हैं। इनमें प्रथम बार हल जोतने-

English

In the tenth malefics give pain, benefics and the Moon give fame; all planets in the eleventh give much gain.

अध्याय 55

श्लोक 537

व्ययस्थानगताः शश्वद्बहूव्ययकरा ग्रहाः ।हॄन्त्यर्थहीनाः कर्तारं मन्त्रहीनास्तु ऋत्विजम्

vyayasthānagatāḥ śaśvadbahūvyayakarā grahāḥ / hṝntyarthahīnāḥ kartāraṃ mantrahīnāstu ṛtvijam

हिन्दी अर्थ

जुतानेसे बेलका नाश होता है। उसके आगे तीन नक्षत्र हलके अग्रभागमें रहते हैं। इनमें हल जोतनेसे वृद्धि होती है। उससे आगेके पाँच नक्षत्र उत्तर

English

Planets in the twelfth cause constant great expense; they kill the doer lacking wealth, and the priest lacking mantras;

अध्याय 55

श्लोक 538

स्रियं लक्षणहीनास्तु न प्रतिष्टासमो रिपुः ॥ गुणाधिकतरे लग्ने दोषः स्वल्पतरो यदि

sriyaṃ lakṣaṇahīnāstu na pratiṣṭāsamo ripuḥ // guṇādhikatare lagne doṣaḥ svalpataro yadi

हिन्दी अर्थ

पार्थमें रहते हैं, इनमें लक्ष्मीप्रासि होती है। तीन शूलोंमें नौ नक्षत्र रहते हैं; इनमें हल जोतनेसे कृषककी मृत्यु होती है। उससे आगे पाँच नक्षत्रोंमें सम्पत्तिकी वृद्धि होती है; फिर उससे आगेके

English

lacking marks, prosperity... The enemy is not equal to the installation. If the ascendant is of more virtues and the fault is smaller,

अध्याय 55

श्लोक 539

सुराणां स्थापनं तत्र कर्तुरिष्टार्थसिद्धिदम् ।निर्माणायतनग्रामगृहादीनां समासतः

surāṇāṃ sthāpanaṃ tatra karturiṣṭārthasiddhidam / nirmāṇāyatanagrāmagṛhādīnāṃ samāsataḥ

हिन्दी अर्थ

तीन नक्षत्रोंमें प्रथम बार हल जोतनेसे श्रेष्ठ फल प्राप्त होते हैं॥ १८३--१८५॥

English

the installation of gods there fulfils the doer's wishes. In short, for building, temples, villages, houses and the like,

अध्याय 55

श्लोक 540

क्षेत्रमादौ परीक्षेत गन्धवर्णरसांशकैः ।मधुपुष्पाम्लपिशितगन्धं विप्रानुपूर्वकम्

kṣetramādau parīkṣeta gandhavarṇarasāṃśakaiḥ / madhupuṣpāmlapiśitagandhaṃ viprānupūrvakam

हिन्दी अर्थ

नक्षत्र, मघा, स्वाती, धनिष्ठा और मूल--इनमें धान्यके बीज बोना श्रेष्ठ होता है। इस बीज- वपनमें राहु जिस नक्षत्रमें हो, उससे तीन नक्षत्र लाड्नल-चक्रके अग्रभागमें रहते हैं। इन तीनोंमें

English

one should first test the site by its smell, colour, taste and fragments — smelling of honey, flowers, sour things, flesh.

अध्याय 55

श्लोक 541

सितं रक्तं च हरितं कृष्णवर्णं यथाक्रमम् ।मधुरं कटुकं तिक्तं कषायकरसं क्रमात्

sitaṃ raktaṃ ca haritaṃ kṛṣṇavarṇaṃ yathākramam / madhuraṃ kaṭukaṃ tiktaṃ kaṣāyakarasaṃ kramāt

हिन्दी अर्थ

बीज-वपनसे धान्यका नाश होता है। उससे आगेके तीन नक्षत्र गलेमें रहते हैं, उनमें बीज-वपनसे जलकी अल्पता होती है। उससे आगेके बारह नक्षत्र उदरमें रहते हैं, उनमें बीज बोनेसे धान्यकी

English

White, red, green and black in order; the tastes sweet, pungent, bitter and astringent in order, for the classes.

अध्याय 55

श्लोक 542

अत्यन्तवृद्धिदं नॄणामीशानप्रागुदग्प्लवम् ।अन्यदिक्षु प्लवे तेषां शश्वदत्यन्तहानिदम्

atyantavṛddhidaṃ nṝṇāmīśānaprāgudagplavam / anyadikṣu plave teṣāṃ śaśvadatyantahānidam

हिन्दी अर्थ

वृद्धि होती है। उससे आगेके चार नक्षत्र लाड्रलमें रहते हैं, इनमें निस्तण्डुलत्व होता है (अर्थात् धानमें दाने नहीं लगते, केवल भूसीमात्र रह जाती है) उससे आगेके पाँच नक्षत्र नाभिमें रहते

English

A site sloping toward the north-east, east or north brings great increase to men; sloping in other directions brings constant great loss.

अध्याय 55

श्लोक 543

समगर्तारत्निमात्रं खनित्वा तत्र पूरयेत् ।अत्यन्तवृद्धिरधिके हीने हानिः समे समम्

samagartāratnimātraṃ khanitvā tatra pūrayet / atyantavṛddhiradhike hīne hāniḥ same samam

हिन्दी अर्थ

हैं, इनमें प्रथम बीज-वपनसे अग्रिभय प्राप्त होता है। इस चक्रका विचार बीज-वपनमें अवश्य करना चाहिए॥ १८६--१८८ ॥

English

Digging a hole a cubit deep and filling it back: if the earth is in excess, great increase; if less, loss; if equal, equal.

अध्याय 55

श्लोक 544

तथा निशादौ तत्कृत्वा पानीयेन प्रपूरयेत् ।प्रातर्दृष्टे जले वृद्धिः समं पङ्के क्षयः क्षये

tathā niśādau tatkṛtvā pānīyena prapūrayet / prātardṛṣṭe jale vṛddhiḥ samaṃ paṅke kṣayaḥ kṣaye

हिन्दी अर्थ

( रोगविमुक्तका स्त्रान-- ) स्थिरसंज्ञक, पुनर्वसु, आश्लेषा, रेवती, मघा और स्वाती--इन नक्षत्रोंमें तथा सोम और शुक्रके दिन रोगमुक्त पुरुषको पहले-पहल स्नान नहीं करना चाहिए॥ १८९॥

English

Or in the evening, doing that, he fills it with water; if the water is seen in the morning, increase; if muddy, decay.

अध्याय 55

श्लोक 545

एवं लक्षणसंयुक्तं सम्यक् क्षेत्रं समीक्ष्यते ।दिक्साधनाय तन्मध्ये समं मण्डलमालिखेत्

evaṃ lakṣaṇasaṃyuktaṃ samyak kṣetraṃ samīkṣyate / diksādhanāya tanmadhye samaṃ maṇḍalamālikhet

हिन्दी अर्थ

हस्त और रेवती--इन नक्षत्रोंमें नृत्यारम्भ (नाट्य- विद्याका प्रारम्भ) उत्तम कहा गया है॥ १९०॥

English

Thus the site endowed with marks is well examined. To find the directions, he should draw a level circle in the middle.

अध्याय 55

श्लोक 546

द्वादशाङ्गुलकं शङ्कुं स्थाप्येक्षेत्तत्र दिक्त्रमम् ।चतुरस्रीकृते क्षेत्रे षड्वर्गपरिशोधिते

dvādaśāṅgulakaṃ śaṅkuṃ sthāpyekṣettatra diktramam / caturasrīkṛte kṣetre ṣaḍvargapariśodhite

हिन्दी अर्थ

रेवतीसे छ: नक्षत्र पूर्वार्धयोगी, आद्रासि बारह नक्षत्र मध्ययोगी और धनिष्ठासे नौ नक्षत्र परार्धयोगी हैं। इनमेंसे पूर्वयोगीमें यदि वर और कन्या-- दोनोंके नक्षत्र पड़ते हों तो स्त्रीका स्वामीमें

English

Setting a twelve-finger gnomon, he should observe the direction; in a squared site, purified by the six-fold division,

अध्याय 55

श्लोक 547

रेखामार्गे च कर्त्तव्यं प्राकारं सुमनोहरम् ।आयामेषु चतुर्दिक्षु प्रागादिषु च सत्स्वपि

rekhāmārge ca karttavyaṃ prākāraṃ sumanoharam / āyāmeṣu caturdikṣu prāgādiṣu ca satsvapi

हिन्दी अर्थ

अधिक प्रेम होता है। मध्ययोगीमें हों तो दोनोंमें

English

on the path of the line a lovely wall should be made; in the four directions, east and the rest, along the lengths,

अध्याय 55

श्लोक 548

अष्टावष्टौ प्रतिदिशं द्वाराणि स्युर्यथाक्रमम् ।प्रदक्षिणक्रमात्तेषाममूनि च फलानि वै

aṣṭāvaṣṭau pratidiśaṃ dvārāṇi syuryathākramam / pradakṣiṇakramātteṣāmamūni ca phalāni vai

हिन्दी अर्थ

... समान प्रेम होता है और परार्धयोगीमें (त्रिपुष्कर, द्विपुष्कर योग-- ) रवि, शनि दोनोंके नक्षत्र हों तो स्त्रीमें पतिका अधिक प्रेम या मद्गलवारमें भद्रा, (२, ७, १२) तिथि तथा होता है॥ १९१ है ॥ विषम चरणवाले नक्षत्र (कृत्तिका, पुनर्वसु, उत्तरा

English

eight doors in each direction, in order. The fruits of them, in circumambulation order, are:

अध्याय 55

श्लोक 549

हानिर्नैः ख्यन्धनप्राप्तिर्नृपपूजा महद्वनम् ।अतिचौर्यमतिक्रोधो भीतिर्दिशि शचीपतेः

hānirnaiḥ khyandhanaprāptirnṛpapūjā mahadvanam / aticauryamatikrodho bhītirdiśi śacīpateḥ

हिन्दी अर्थ

आर्द्रा, आश्लेषा, स्वाती, भरणी और ज्येष्ठा--ये हों तो (इन तीनोंके संयोगसे) “त्रिपुष्कर' नामक छ: नक्षत्र जघन्य (अधम) कहे गये हैं। ध्रुवसंज्ञषक, योग होता है। तथा उन्हीं रवि, शनि और पुनर्वसु और विशाखा--ये नक्षत्र बृहत् (श्रेष्ठ) मड्गलवार एवं भद्रा तिथियोंमें दो चरणवाले नक्षत्र कहलाते हैं तथा अन्य नक्षत्र समसंज्ञक हैं। इनका (मृगशिरा, चित्रा और धनिष्ठा) हों तो 'द्विपुष्कर'

English

loss, poverty, gain of wealth, honour from the king, a great forest; theft, great anger, fear — in Indra's direction (east).

अध्याय 55

श्लोक 550

निधनं बन्धनं भीतिरर्थाप्तिर्द्धनवर्द्धनम् ।अनान्तकं व्याधिभयं निःसत्त्वं दक्षिणादिशि

nidhanaṃ bandhanaṃ bhītirarthāptirddhanavarddhanam / anāntakaṃ vyādhibhayaṃ niḥsattvaṃ dakṣiṇādiśi

हिन्दी अर्थ

विंशोपक मान क्रमश: ३०, ९० और ६० घड़ी योग होता है। त्रिपुष्करयोग त्रिगुणित (तीन गुने) कहा गया है'॥ १९२-१९३ ॥ यदि द्वितीया तिथिको और द्विपुष्करयोग द्विगुणित (दुगुने) लाभ और बहत्संज्ञक नक्षत्रमें चन्द्रोदय हो तो अन्नका भाव हानिको देनेवाले हैं। अत: इनमें किसी वस्तुकी सस्ता होता है। समसंज्ञक नक्षत्रमें चन्द्रदर्शन हो हानि हो तो उस दोषकी शान्तिके लिये तीन

English

Death, bondage, fear, gain of wealth, increase of wealth, endlessness, fear of disease, weakness — in the south.

अध्याय 55

श्लोक 551

पुत्रहानिः शत्रुवृद्धिर्लक्ष्मीप्राप्तिर्द्धनागमः ।सौभाग्यमतिदौर्भाग्यं दुःखं शोकश्च पश्चिमे

putrahāniḥ śatruvṛddhirlakṣmīprāptirddhanāgamaḥ / saubhāgyamatidaurbhāgyaṃ duḥkhaṃ śokaśca paścime

हिन्दी अर्थ

तो अन्नादिके भावमें समता होती है और जघन्यसंज्ञक गोदान या तीन गौओंका मूल्य तथा द्विपुष्कर नक्षत्रमें चन्द्रोदय हो तो उस महीनेमें अन्नका भाव दोषकी शान्तिके लिये दो गोदान या दो गौओंका महँगा हो जाता है॥१९३- ॥ मूल्य ब्राह्मणोंको देना चाहिए। इससे उक्त (तिथि, ( यात्रा करनेवालेको जय तथा पराजय देनेवाले वार और) नक्षत्र-सम्बन्धी दोषका निवारण हो

English

Loss of sons, increase of enemies, gain of Lakshmi, wealth coming, good fortune, great misfortune, sorrow and grief — in the west.

अध्याय 55

श्लोक 552

कलत्रहानिर्निः सत्त्वं हानिर्द्धान्यधनागमः ।संपद्वृद्धिर्मासभीतिरामयं दिशि शीतगोः

kalatrahānirniḥ sattvaṃ hānirddhānyadhanāgamaḥ / saṃpadvṛddhirmāsabhītirāmayaṃ diśi śītagoḥ

हिन्दी अर्थ

नक्षत्र-- ) अश्विनी, कृत्तिका, मृगशिरा, पुष्य, जाता है॥ १९८-१९९-३॥

English

Loss of wife, weakness, loss; gain of grain and wealth, increase of wealth, fear for a month, illness — in the Moon's direction (north).

अध्याय 55

श्लोक 553

एवं गृहादिषु द्वारविस्ताराद्द्विगुणोच्छ्रितम् ।पश्चिमे दक्षिणे वापि कपाटं स्थापयेद्गृहे

evaṃ gṛhādiṣu dvāravistārāddviguṇocchritam / paścime dakṣiṇe vāpi kapāṭaṃ sthāpayedgṛhe

हिन्दी अर्थ

मूल, चित्रा, श्रवण, तीनों उत्तरा, पूर्वाफाल्गुनी, ( पुष्य नक्षत्रकी प्रशंसा-) पापग्रहसे विद्ध मघा, विशाखा, धनिष्ठा'--इतने नक्षत्र कुलसंज्ञक या युक्त होनेपर भी पुष्य नक्षत्र बलवान् होता है हैं। रोहिणी, ज्येष्ठा), पुनर्वसु, स्वाती, रेवती, हस्त, और विवाह छोड़कर वह सब शुभ करमोमें अनुराधा, पूर्व भाद्रपद, भरणी और आश्लेषा-- अभीष्ट फल देनेवाला है॥ २०० ह॥

English

In houses and the like the door's height is twice its breadth; the door should be placed in the west or south of the house.

अध्याय 55

श्लोक 554

प्राकारान्तः क्षितिं कुर्यादेकाशीतिपदं यथा ।मध्ये नवपदे ब्रह्मस्थानं तदतिनिन्दितम्

prākārāntaḥ kṣitiṃ kuryādekāśītipadaṃ yathā / madhye navapade brahmasthānaṃ tadatininditam

हिन्दी अर्थ

ये नक्षत्र अकुलसंज्ञक हैं। शेष नक्षत्र कुलाकुलसंज्ञक ( नक्षत्रोंमें योग-ताराओंकी संख्या-- ) अश्विनी हैं। इनमें कुलसंज्ञक नक्षत्रोंमें विजयकी इच्छासे आदि (अभिजितूसहित) अट्टाईस नक्षत्रोंमें क्रमशः यात्रा करनेवाले राजाकी पराजय होती है। ३, ३, ६, ५, ३, १, ४, ३, ५, ५, २, २, ५, , अकुलसंकज्ञक नक्षत्रोंमें यात्रा करनेसे वह निश्चय १, ४, ४, ३, ११, २, २, ३, ३, ४, १००, २, २

English

Within the wall he should make the ground of eighty-one squares; in the middle nine squares is the Brahma-place, which is very condemned.

अध्याय 55

श्लोक 555

द्वात्रिंशदंशाः प्राकारसमीयांशाः समन्ततः ।पिशाचांशे गृहारंभे दुःखशोकभयप्रदः

dvātriṃśadaṃśāḥ prākārasamīyāṃśāḥ samantataḥ / piśācāṃśe gṛhāraṃbhe duḥkhaśokabhayapradaḥ

हिन्दी अर्थ

ही शत्रुपर विजय प्राप्त करता है और कुलाकुलसंज्ञक और ३२ योगताराएँ होती हैं। अपने-अपने आकाशीय नक्षत्रोंमें युद्धार्थ यात्रा करनेपर शत्रुओंके साथ विभागमें जो अनेक ताराओंका पुझ होता है, उसमें सन्धि होती है। अथवा यदि युद्ध हुआ तो भी जो अत्यन्त उद्दीप्त (चमकीली) ताराएँ दीख पड़ती दोनोंमें समानता सिद्ध होती है (किसी एक पक्षकी हैं, वे ही योगताराएँ कहलाती हैं ॥ २०१--२०३॥

English

Thirty-two parts all round near the wall: in the Pishacha part the beginning of a house gives sorrow, grief and fear;

अध्याय 55

श्लोक 556

शेषाशाः स्युश्च निर्माणे पुत्रपौत्रधनप्रदाः ।शिराः स्युर्वास्तुनोरेखा दिग्विदिग्मध्यसंभवाः

śeṣāśāḥ syuśca nirmāṇe putrapautradhanapradāḥ / śirāḥ syurvāstunorekhā digvidigmadhyasaṃbhavāḥ

हिन्दी अर्थ

हार या जीत नहीं होती) ॥ १९४--१९७--॥ ( नक्षत्रोंसे वृक्षोंकी उत्पत्ति-- ) जितने भी

English

the remaining parts in building give sons, grandsons and wealth. The "heads" (veins) of the site are lines arising from the directions, corners and centre;

अध्याय 55

श्लोक 557

ब्रह्मभागाः पिशाचांशाः शिराणां यत्र संहतिः ।तत्र तत्र विजानीयाद्वास्तुनो मर्मसंधयः

brahmabhāgāḥ piśācāṃśāḥ śirāṇāṃ yatra saṃhatiḥ / tatra tatra vijānīyādvāstuno marmasaṃdhayaḥ

हिन्दी अर्थ

१. वास्तवमें किसी भी नक्षत्रका ५६ घटीसे कम और ६६ घटीसे अधिक काल-मान नहीं होता। यहाँ जो ' बृहत् संज्ञक नक्षत्रोंका ९० घटी (४५ मुहूर्त), समसंज्ञक नक्षत्रोंका ६० घटी (३० मुहूर्त) और जघन्यसंज्ञक नक्षत्रोंका ३० घटी (१५ मुहूर्त) समय बताया गया है, वह क्रमश: सस्ती, समता और महँगीका सूचक है।

English

where the Brahma-parts and Pishacha-parts meet at the heads, there one should know the vital points (marma) and junctions of the site.

अध्याय 55

श्लोक 558

मर्माणि संधयो नेष्टाः स्वस्थे ऽप्येवं निवेशने ।सौम्यफआल्गुनवैशाखमाघश्रावणकार्तिकाः

marmāṇi saṃdhayo neṣṭāḥ svasthe 'pyevaṃ niveśane / saumyaphaālgunavaiśākhamāghaśrāvaṇakārtikāḥ

हिन्दी अर्थ

२-३. अन्य संहितामें धनिष्ठा नक्षत्र अकुलगणमें, ज्येष्ठा कुलगणमें और मूल कुलाकुलगणमें लिया गया है।

English

Vital points and junctions are not desired, even in a healthy dwelling. The months Magha, Phalguna, Vaishakha, Shravana, Kartika and (Margashirsha)

अध्याय 55

श्लोक 559

मासाः स्युर्गृहनिर्माणे पुत्रारोग्यधनप्रदाः ।अकारादिषु भाग्षु दिक्षु प्रागादिषु क्रमात्

māsāḥ syurgṛhanirmāṇe putrārogyadhanapradāḥ / akārādiṣu bhāgṣu dikṣu prāgādiṣu kramāt

हिन्दी अर्थ

वृष अर्थात् श्रेष्ठ वृक्ष हैं उनकी उत्पत्ति अश्विनीसे हुई है। भरणीसे यमक (जुड़े हुए दो) वृक्ष, कृत्तिकासे उदुम्बर (गूलर), रोहिणीसे जामुन, मृगशिरासे खैर, आद्रासि काली पाकर, पुनर्वसुसे

English

are the months for house-building, giving sons, health and wealth. In the parts beginning with "a", in the directions east and so on, in order:

अध्याय 55

श्लोक 560

खरोश्वोथ हरिः श्वाख्यः सपोखुगजशाशकाः ।दिग्वर्गाणामियं योनिः स्ववर्गात्पञ्चमो रिपुः

kharośvotha hariḥ śvākhyaḥ sapokhugajaśāśakāḥ / digvargāṇāmiyaṃ yoniḥ svavargātpañcamo ripuḥ

हिन्दी अर्थ

बाँस, पुष्यसे पीपल, आश्लेषासे नागकेसर, मघासे बरगद, पूर्वाफाल्गुनीसे पलाश, उत्तराफाल्गुनीसे रुद्राक्षका वृक्ष, हस्तसे अरिष्ट (रीठीका वृक्ष), चित्रासे श्रीवृक्ष (बेल), स्वातीसे अर्जुन वृक्ष,

English

ass, horse, lion, dog, serpent, rat, elephant, hare — this is the womb of the directional groups; the fifth from one's own group is the enemy.

अध्याय 55

श्लोक 561

साध्यवर्गः पुरः स्थाप्य पृष्टतः साधकं न्यसेत् ।व्यत्यये नाशनं तस्य ऋणमध्यं धनाच्छुभम्

sādhyavargaḥ puraḥ sthāpya pṛṣṭataḥ sādhakaṃ nyaset / vyatyaye nāśanaṃ tasya ṛṇamadhyaṃ dhanācchubham

हिन्दी अर्थ

विशाखासे विकड्डूत (जिसकी लकड़ीसे कलछियाँ बनती हैं), अनुराधासे बकुल (मौलनब्री), ज्येष्टासे विष्टिवृक्ष, मूलसे सर्ज (शालका वृक्ष), पूर्वाषाढ़से वञ्लुल (अशोक), उत्तराषाढ़से कटहल,

English

One should put the group to be accomplished in front and the accomplisher behind; in reversal, loss of it; in the middle, a debt; auspicious from wealth.

अध्याय 55

श्लोक 562

आरभ्य साधकं घिष्ण्यं साध्यं यावच्चतुर्गुणम् ।विभेजेत्सप्तभिः शेषं साधकस्य धनं तदा

ārabhya sādhakaṃ ghiṣṇyaṃ sādhyaṃ yāvaccaturguṇam / vibhejetsaptabhiḥ śeṣaṃ sādhakasya dhanaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

श्रवणसे आक, धनिष्ठासे शमीवृक्ष, शतभिषासे कदम्ब, पूर्व भाद्रपदसे आम्रवृक्ष, उत्तर भाद्रपदसे पिचुमन्द (नीमका पेड़) तथा रेवतीसे महुआकी उत्पत्ति हुई है। इस प्रकार ये नक्षत्रसम्बन्धी वृक्ष

English

Beginning with the accomplisher's star up to the accomplished, four-fold, divide by seven; the remainder is then the accomplisher's wealth.

अध्याय 55

श्लोक 563

विस्तार आयामगुणो गृहस्य पदमुच्यते ।तस्माद्धनाधनायर्क्षवारांशाः संख्यया क्रमात्

vistāra āyāmaguṇo gṛhasya padamucyate / tasmāddhanādhanāyarkṣavārāṃśāḥ saṃkhyayā kramāt

हिन्दी अर्थ

जब जिस नक्षत्रमें शनैश्वर विद्यमान हो, उस समय उस नक्षत्र-सम्बन्धी वृक्षका यत्रपूर्वक पूजन करना चाहिए॥ २११-३ ॥

English

The breadth times the length of the house is called its area; from it wealth, debt, income, star, weekday, divisions are counted in order.

अध्याय 55

श्लोक 564

धनाधिकं गृहं वृद्ध्यै ऋणाधिकमशोभनम् ।विषमायः शुभघायैव समायो निर्धनाय च

dhanādhikaṃ gṛhaṃ vṛddhyai ṛṇādhikamaśobhanam / viṣamāyaḥ śubhaghāyaiva samāyo nirdhanāya ca

हिन्दी अर्थ

( योगोंके स्वामी-- ) यम, विश्वेदेव, चन्द्र, ब्रह्मा, गुरु, चन्द्र, इन्द्र, जल, सर्प, अग्नि, सूर्य, भूमि, रुद्र, ब्रह्मा, वरुण, गणेश, रुद्र, कुबेर, विश्वकर्मा,

English

A house with more wealth than debt is for increase; with more debt, not good. Uneven income is for good, even income for poverty.

अध्याय 55

श्लोक 565

घनक्षयस्तृतीयर्क्षे पञ्चमर्क्षे परः क्षयः ।आत्मक्षयः सप्तमर्क्षे भवत्येव हि भर्तृभात्

ghanakṣayastṛtīyarkṣe pañcamarkṣe paraḥ kṣayaḥ / ātmakṣayaḥ saptamarkṣe bhavatyeva hi bhartṛbhāt

हिन्दी अर्थ

दोनों महापात हैं, इन दोनोंको शुभ कार्योमें सदा त्याग देना चाहिए। परिघ योगका पूर्वार्ध और वज़््योगके आरम्भकी तीन घड़ियाँ, गण्ड और अतिगण्डकी छ: घड़ी, व्याघात योगकी ९ घड़ी और शूल योगकी ५ घड़ी सब शुभ कायोमें

English

Loss of wealth at the third star, further loss at the fifth star; loss of self at the seventh star, from the husband's star.

अध्याय 55

श्लोक 566

द्विर्द्वादशो निर्धनाय त्रिकोणमसुताय च ।षट्काष्टकं मृत्यवे स्याच्छुभदाराशयः परे

dvirdvādaśo nirdhanāya trikoṇamasutāya ca / ṣaṭkāṣṭakaṃ mṛtyave syācchubhadārāśayaḥ pare

हिन्दी अर्थ

व्याघात और शूल)-में क्रमश: पुनर्वसु, मृगशिरा,

English

Second-twelfth is for poverty, trine for childlessness, sixth-eighth for death; the others are good house-signs.

अध्याय 55

श्लोक 567

सूर्याङ्गारकवारांशा वैश्वानरभयप्रदाः ।इतरे ग्रहवारांशाः सर्वकामार्थसिद्धिदाः

sūryāṅgārakavārāṃśā vaiśvānarabhayapradāḥ / itare grahavārāṃśāḥ sarvakāmārthasiddhidāḥ

हिन्दी अर्थ

और चित्रा-ये नौ मूर्धा (मस्तक)-के नक्षत्र माने गये हैं। एक ऊर्ध्वरेखा लिखे, फिर उसके उपर तेरह तिरछी रेखाएँ अड्धित करे। यह 'खार्जूरचक्र' कहलाता है। इस चक्रमें ऊपर कहे हुए निन्‍द्य

English

Sun and Mars days and divisions bring fear of fire; the other planets' days and divisions give success of all desired aims.

अध्याय 55

श्लोक 568

नभस्यादिषु मासेषु त्रिषु त्रिषु यथाक्रमम् ।पूर्वादिकशिरोवामपार्श्वेशायाप्रदक्षिणम्

nabhasyādiṣu māseṣu triṣu triṣu yathākramam / pūrvādikaśirovāmapārśveśāyāpradakṣiṇam

हिन्दी अर्थ

योगोंमें उनके मूर्थगत नक्षत्रको रेखाके मस्तकके ऊपर लिखकर क्रमश: २८ नक्षत्रोंको लिखे। इसमें यदि सूर्य और चन्द्रमा एक रेखामें विभिन्न भागमें पड़ें तो उन दोनोंका परस्परका दृष्टिपात 'एकार्गल

English

In the months from Nabhasya onward, in threes in order, east and so on: head, left side, and the lord, in a circumambulating way.

अध्याय 55

श्लोक 569

चराह्वयो वास्तुपुमान् चरत्येवं महोदरः ।यद्दिङ्मुखो वास्तुपुमान् कुर्यात्तद्दिङ्मुखं गृहम्

carāhvayo vāstupumān caratyevaṃ mahodaraḥ / yaddiṅmukho vāstupumān kuryāttaddiṅmukhaṃ gṛham

हिन्दी अर्थ

दोष कहलाता है, जो शुभकार्यमें त्याज्य है, परंतु यदि सूर्य और चन्द्रमामें कोई एक अभिजितूमें हो तो वेध-दोष नहीं होता है॥२१३--२१७--॥

English

The "Vastu-man" (spirit of the site) called Chara moves thus, great-bellied; the house should face in the direction the Vastu-man faces.

अध्याय 55

श्लोक 570

प्रतिकूलमुखं गेहं रोगशोकभयप्रदम् ।सबलो मुखगेहानामेष दोषो न विद्यते

pratikūlamukhaṃ gehaṃ rogaśokabhayapradam / sabalo mukhagehānāmeṣa doṣo na vidyate

हिन्दी अर्थ

( प्रत्येक योगमें अन्तभोग--- ) १२ पलरहित २ घड़ीके मानसे एक-एक योगमें सत्ताईस योग बीतते हैं॥२१८-६॥

English

A house facing the opposite way gives disease, grief and fear. For strong houses with a front door, this fault does not exist.

अध्याय 55

श्लोक 571

वृत्येटिकां स्वर्णरेणुधान्यशैवलसंयुतम् ।गृहमध्ये हस्तमात्रे गर्ते न्यासाय विन्यसेत्

vṛtyeṭikāṃ svarṇareṇudhānyaśaivalasaṃyutam / gṛhamadhye hastamātre garte nyāsāya vinyaset

हिन्दी अर्थ

( करणके स्वामी और शुभाशुभ-विभाग-- ) इन्द्र, ब्रह्मा, मित्र, विश्वकर्मा, भूमि, हरितप्रिया (लक्ष्मी), कीनाश (यम), कलि, रुद्र, सर्प तथा मरुत्--ये ग्यारह देवता, क्रमश: बव आदि (बव,

English

At the centre of the house, in a hand-deep hole, he should place a brick with gold dust, grain and moss for deposit.

अध्याय 55

श्लोक 572

वस्त्वायामदलं नाभिस्तस्मादध्यङ्गुलत्रयम् ।कुक्षिस्तस्मिन्न्यसेच्छङ्कुं पुत्रपौत्रविवर्धनम्

vastvāyāmadalaṃ nābhistasmādadhyaṅgulatrayam / kukṣistasminnyasecchaṅkuṃ putrapautravivardhanam

हिन्दी अर्थ

बालव, कोलव, तैतिल, गर, वणिज, विष्टि, शकुनि, चतुष्पद, नाग और किंस्तुष्न--इन) ग्यारह करणोंके स्वामी हैं। इनमें बवसे लेकर छ: करण शुभ होते हैं। किंतु 'विष्टि' नामक करण क्रमसे आया हो

English

Half the length of the site is the navel; three finger-breadths above it is the belly; there he should plant the peg (shanku), increasing sons and grandsons.

अध्याय 55

श्लोक 573

चतुर्विशत्रयोर्विंशत्षोडशद्वादशाङ्गुलैः ।विप्रादीनां कुक्षिमानं स्वर्णवस्त्राद्यलङ्कृतम्

caturviśatrayorviṃśatṣoḍaśadvādaśāṅgulaiḥ / viprādīnāṃ kukṣimānaṃ svarṇavastrādyalaṅkṛtam

हिन्दी अर्थ

या विपरीतक्रमसे, किसी भी दशामें वह मड्लकार्यमें शुभ नहीं है॥ २१९--२२०६३ ॥

English

The belly measure for Brahmins and others is twenty-four, twenty-three, sixteen or twelve finger-breadths, adorned with gold, cloth and the like.

अध्याय 55

श्लोक 574

खदिरार्जुनशालोत्थं युगयन्त्रं तरूद्भघवम् ।रक्तचन्दनपालाशरक्तशानविशालजम्

khadirārjunaśālotthaṃ yugayantraṃ tarūdbhaghavam / raktacandanapālāśaraktaśānaviśālajam

हिन्दी अर्थ

( विष्टिके अड्रोंमें घटी और फल-- ) विष्टिके मुखमें पाँच घटी, गलेमें एक, हृदयमें ग्यारह, नाभिमें चार, कटिमें छ: और पुच्छमें तीन घड़ियाँ होती हैं। मुखकी घड़ियोंमें कार्य आरम्भ करनेसे

English

Made from khadira, arjuna, shala, red sandal, palasha, red shana or vishala wood — a yoke-machine of wood.

अध्याय 55

श्लोक 575

शकुं त्रिधा विभज्यान्द्यं चतुरस्रं ततः परम् ।अष्टास्रं च तृतीयासौ मन्वस्रं मृदुमव्रणम्

śakuṃ tridhā vibhajyāndyaṃ caturasraṃ tataḥ param / aṣṭāsraṃ ca tṛtīyāsau manvasraṃ mṛdumavraṇam

हिन्दी अर्थ

कार्यकी हानि होती है। गलेकी घड़ीमें मृत्यु, हृदयको घड़ीमें निर्धनता, कटिकी घड़ीमें उन्मत्तता, नाभिकी घड़ीमें पतन तथा पुच्छकी घड़ीमें कार्य करनेसे निश्चय ही विजय (सिद्धि) प्राप्त होती है।

English

Dividing the peg into three: the first square, then eight-sided, and the third round, smooth and flawless.

अध्याय 55

श्लोक 576

एवं लक्षणसंयुक्तं परिकल्प्य शुभे दिने ।षड्वर्गशुद्धिसूत्रेण सूत्रिते धरणीतले

evaṃ lakṣaṇasaṃyuktaṃ parikalpya śubhe dine / ṣaḍvargaśuddhisūtreṇa sūtrite dharaṇītale

हिन्दी अर्थ

भद्राके बाद जो चार स्थिर करण हैं, वे मध्यम

English

Having thus prepared one with marks, on an auspicious day, on ground marked with a cord of the six-fold purity,

अध्याय 55

श्लोक 577

मृदुध्रुवक्षिप्रभेषु रिक्तामावर्जिते दिने ।व्यर्कारचरलग्नेषु पापे चाष्टमवर्जिते

mṛdudhruvakṣiprabheṣu riktāmāvarjite dine / vyarkāracaralagneṣu pāpe cāṣṭamavarjite

हिन्दी अर्थ

हैं, विशेषत: नाग और चतुष्पद॥ २२१--२२३॥ ( मुहूर्त-कथन-- ) दिनमें क्रमश: रुद्र, सर्प, मित्र पितर, वसु, जल, विश्वेदेव, विधि (अभिजित्), ब्रह्मा, इन्द्र, इन्द्राग्नि, राक्षस, वरुण,

English

under soft, fixed or swift stars, on a day without Rikta and Amavasya, in an ascendant not of Mars's movable sign, with malefics not in the eighth,

अध्याय 55

श्लोक 578

नैधने शुद्धिसंयुक्ते शुभघलग्ने शुभांशके ।शुभेक्षिते ऽथ वा युक्ते लग्ने शङ्कुं विनिक्षिपेत्

naidhane śuddhisaṃyukte śubhaghalagne śubhāṃśake / śubhekṣite 'tha vā yukte lagne śaṅkuṃ vinikṣipet

हिन्दी अर्थ

अर्यमा और भग--ये पंद्रह मुहूर्त जानने चाहिए। रात्रिमें शिव, अजपाद, अहिर्बुध्न्य, पूषा, अश्विनीकुमार, यम, अग्नि, ब्रह्मा, चन्द्रमा, अदिति, बृहस्पति, विष्णु, सूर्य, विश्वकर्मा और वायु--ये

English

with the eighth pure, in a good ascendant and good division, or aspected or joined by benefics, he should plant the peg,

अध्याय 55

श्लोक 579

पुण्याहघोषैर्वादित्रैः पुण्यपुण्याङ्गनादिभिः ।स्वत्रिकेन्द्रत्रिकोणस्थैः शुभैस्त्र्यायारिगैः परैः

puṇyāhaghoṣairvāditraiḥ puṇyapuṇyāṅganādibhiḥ / svatrikendratrikoṇasthaiḥ śubhaistryāyārigaiḥ paraiḥ

हिन्दी अर्थ

क्रमश: पंद्रह मुहूर्त व्यतीत होते हैं। दिनमानका पंद्रहवाँ भाग दिनके मुहूर्तका मान है और रात्रिमानका पंद्रहवाँ भाग रात्रिके मुहूर्तका मान समझना चाहिए; इनसे दिन तथा रात्रिमें क्षण-

English

with auspicious proclamations, instruments, auspicious women, with benefics in the third, centre, trine, and others in the third, eleventh, sixth,

अध्याय 55

श्लोक 580

लग्नांशाष्टारिचन्द्रेण दैवज्ञार्चनपूर्वकम् ।एकद्वित्रिचतुःशालाः सप्त शाला दशाह्वयाः

lagnāṃśāṣṭāricandreṇa daivajñārcanapūrvakam / ekadvitricatuḥśālāḥ sapta śālā daśāhvayāḥ

हिन्दी अर्थ

नक्षत्रका विचार करे॥ २२४--२२६- ॥

English

with the Moon in the ascendant's division or the eighth, after worshipping the astrologer. Houses with one, two, three, four halls, seven halls, or ten...

अध्याय 55

श्लोक 581

ताः पुनः षड्विधाः शालाः प्रत्येकं दशषड्विधाः ।ध्रुवं धान्यं जयं नन्दं खरः कान्तं मनोरमम्

tāḥ punaḥ ṣaḍvidhāḥ śālāḥ pratyekaṃ daśaṣaḍvidhāḥ / dhruvaṃ dhānyaṃ jayaṃ nandaṃ kharaḥ kāntaṃ manoramam

हिन्दी अर्थ

( वारोंमें निन्‍्द्य मुहूर्त--- ) रविवारको अर्यमा, सोमवारको ब्राह्म तथा राक्षस, मड्भलवारको पितर और अग्नि, बुधवारको अभिजित्, गुरुवारको राक्षस और जल, शुक्रवारको ब्राह्म और पितर तथा

English

those again are sixfold: each ten and sixfold. Dhruva, Dhanya, Jaya, Nanda, Khara, Kanta, Manorama,

अध्याय 55

श्लोक 582

सुमुखं दुर्मुखं क्रूरं शत्रुं स्वर्णप्रदं क्षयम् ।आक्रन्दं विपुलाख्य च विजयं षोडशं गृहम्

sumukhaṃ durmukhaṃ krūraṃ śatruṃ svarṇapradaṃ kṣayam / ākrandaṃ vipulākhya ca vijayaṃ ṣoḍaśaṃ gṛham

हिन्दी अर्थ

शनिवारको शिव और सर्प मुहूर्त निन्द् माने गये हैं; इसलिये इन्हें शुभ कार्योमें त्याग देना चाहिए॥ २२७-२२८॥

English

Sumukha, Durmukha, Krura, Shatru, Svarnaprada, Kshaya, Akranda, Vipula, Vijaya — sixteen houses.

अध्याय 55

श्लोक 583

गृहाणि गणयेदेवं तेषां प्रस्तारभेदतः ।गुरोरघो लघुः स्थाप्यः पुरस्तादूर्ध्ववन्न्यसेत्

gṛhāṇi gaṇayedevaṃ teṣāṃ prastārabhedataḥ / guroragho laghuḥ sthāpyaḥ purastādūrdhvavannyaset

हिन्दी अर्थ

( मुहूर्तका विशेष प्रयोजन--- ) जिस-जिस नक्षत्रमें यात्रा आदि जो-जो कर्म शुभ या अशुभ कहे गये हैं; वे कार्य उस-उस नक्षत्रके स्वामीके मुहूर्तमें भी शुभ या अशुभ होते हैं। ऐसा

English

Thus one counts houses by their layouts. Place the heavy below and the light above in front;

अध्याय 55

श्लोक 584

गुरुभिः पूरयेत्पश्चात्सर्वलध्ववधीर्विधिः ।कुर्याल्लघुपदे ऽलिन्दं गृहद्वारात्प्रदक्षिणम्

gurubhiḥ pūrayetpaścātsarvaladhvavadhīrvidhiḥ / kuryāllaghupade 'lindaṃ gṛhadvārātpradakṣiṇam

हिन्दी अर्थ

समझकर उस मुहूर्तमें सदा वैसे कार्य करने या त्याग देने चाहिए॥ २२९॥

English

fill behind with heavy ones; all by the light-heavy rule. In the light place one should make a verandah, circumambulating from the house door;

अध्याय 55

श्लोक 585

पूर्वादिगेष्वलिन्देषु गृहभेदास्तु षोडश ।स्नानागारं दिशि प्राच्यामाग्नेय्यां पाकमन्दिरम्

pūrvādigeṣvalindeṣu gṛhabhedāstu ṣoḍaśa / snānāgāraṃ diśi prācyāmāgneyyāṃ pākamandiram

हिन्दी अर्थ

( भूकम्पादि संज्ञाओंसे युक्त नक्षत्र-- ) सूर्य जिस नक्षत्रमें हो, उससे सातवें नक्षत्रकी भूकम्प, पाँचवेंकी विद्युत, आठवेंकी शूल, दसवेंकी अशनि, अठारहवेंकी केतु, पंद्रहवेंकी दण्ड, उन्नीसवेंकी

English

in the verandahs facing east and others are sixteen kinds of houses. The bathing room is in the east, the kitchen in the south-east,

अध्याय 55

श्लोक 586

याम्यां च शयनागारं नैरृत्यां शास्रमन्दिरम् ।प्रतीच्यां भोजनगृहं वा यव्यां धान्यमदिरम्

yāmyāṃ ca śayanāgāraṃ nairṛtyāṃ śāsramandiram / pratīcyāṃ bhojanagṛhaṃ vā yavyāṃ dhānyamadiram

हिन्दी अर्थ

उल्का, चौदहवेंकी निर्घातपात, इक्कीसवेंकी मोह, बाईसवेंकी निर्घात, तेईसवेंकी कम्प, चौबीसवेंकी

English

the bedroom in the south, the armoury in the south-west, in the west the dining room, or in the north-west the granary,

अध्याय 55

श्लोक 587

कौबेर्यां देवतागारमीशान्यां क्षिरमन्दिरम् ।शय्यामूत्रास्त्रतद्विच्च भोजनं मङ्गलाश्रयम्

kauberyāṃ devatāgāramīśānyāṃ kṣiramandiram / śayyāmūtrāstratadvicca bhojanaṃ maṅgalāśrayam

हिन्दी अर्थ

कुलिश तथा पचीसवेंकी परिवेष संज्ञा समझनी चाहिए; इन संज्ञाओंसे युक्त चन्द्र-नक्षत्रोंमें शुभ कर्म नहीं करने चाहिए॥ २३०--२३२ ॥

English

in the north the god-house, in the north-east the milk-house; bed, ... dining, auspicious rooms;

अध्याय 55

श्लोक 588

धान्यस्त्रीभोगवित्तं च शृङ्गारायतनानि च ॥।ईशान्यादिक्रमस्तेषां गृहनिर्माणकं शुभम्

dhānyastrībhogavittaṃ ca śṛṅgārāyatanāni ca /// īśānyādikramasteṣāṃ gṛhanirmāṇakaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

सूर्यके नक्षत्रसे आश्लेषा, मघा, चित्रा, अनुराधा, रेवती तथा श्रवणतककी जितनी संख्या हो, उतनी ही यदि अश्विनीसे चन्द्र-नक्षत्रतककी संख्या हो तो उसपर दुष्टयोगका सम्पात अर्थात् रुद्रके प्रचण्ड

English

grain, women's enjoyment, treasure and places of pleasure: their order from the north-east makes house-building auspicious.

अध्याय 55

श्लोक 589

एतेष्वेतानि शस्त्राणि स्वं स्थाप्यानि स्वदिक्ष्वपि ।ध्वजो धूम्रोथ सिंहः श्वा सौरमेयः खरो गजाः

eteṣvetāni śastrāṇi svaṃ sthāpyāni svadikṣvapi / dhvajo dhūmrotha siṃhaḥ śvā saurameyaḥ kharo gajāḥ

हिन्दी अर्थ

अस्त्रका प्रहार होता है। अत: उसका नाम “चण्डीशचण्डायुध ' योग है। उसमें शुभ कर्म नहीं करना चाहिए॥ २३३-२३४८३ ॥

English

These should be placed in their own directions: Dhvaja, Dhumra, Simha, Shva, Saurameya, Khara, Gaja, Dhvanksha — these eight, in order, are the east-and-others' lords.

अध्याय 55

श्लोक 590

ध्वाङ्क्षश्चैव भवन्त्यष्टौ पूर्वादिपाः क्रमादमी ।प्लक्षोदुंबरचूताख्या निंबस्तु हि विभीतकाः

dhvāṅkṣaścaiva bhavantyaṣṭau pūrvādipāḥ kramādamī / plakṣoduṃbaracūtākhyā niṃbastu hi vibhītakāḥ

हिन्दी अर्थ

( क्रकचयोग-- ) प्रतिपदादि तिथिकी तथा रवि आदि वारकी संख्या मिलानेसे यदि १३ हो तो वह क्रकचयोग होता है जो शुभ कार्यमें अत्यन्त निन्दित माना गया है॥ २३५४३ ॥

English

Plaksha, udumbara, mango, neem, vibhitaka, ...

अध्याय 55

श्लोक 591

य कटका दुग्धवृक्षा वृक्षाश्वत्थकपित्थकाः ।अगस्तिसिंधुवालाख्यतिन्तिडीकाश्च निन्दिताः

ya kaṭakā dugdhavṛkṣā vṛkṣāśvatthakapitthakāḥ / agastisiṃdhuvālākhyatintiḍīkāśca ninditāḥ

हिन्दी अर्थ

( संवर्तयोग-- ) रविवारको सप्तमी और बुधवारको प्रतिपदा हो तो “संवर्तयोग' जानना चाहिए। यह शुभ कार्यको नष्ट करनेवाला

English

milk-trees, ashvattha, kapittha, agasti, sindhuvala, tintidika are condemned.

अध्याय 55

श्लोक 592

पित्तवाग्रजदेहस्यात्पश्चिमे दक्षिणे तथा ।गृहपादागृहस्तभाः समाः शस्ताश्च नासमाः

pittavāgrajadehasyātpaścime dakṣiṇe tathā / gṛhapādāgṛhastabhāḥ samāḥ śastāśca nāsamāḥ

हिन्दी अर्थ

( आनन्दादि योग--- ) १ आनन्द, २ कालदण्ड, ३ धूम्र, ४ धाता, ५ सुधाकर (सौम्य), ६ ध्वादडुक्ष, ७ केतु, ८ श्रीवत्स, ९ वज्र, १० मुदृर, ११ छत्र,

English

In the west and south of the house for a man of bilious nature; house-posts of even number are praised, not odd.

अध्याय 55

श्लोक 593

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं कुड्योत्सेधं यथारुचि ।गृहोपरि गृहादीनामेवं सर्वत्र चिन्तयेत्

nātyucchritaṃ nātinīcaṃ kuḍyotsedhaṃ yathāruci / gṛhopari gṛhādīnāmevaṃ sarvatra cintayet

हिन्दी अर्थ

उत्पात, १७ मृत्यु, १८ काण, १९ सिद्धि, २०

English

Neither too high nor too low, as desired, the height of the wall; so one should reflect everywhere, of houses on houses and the like.

अध्याय 55

श्लोक 594

गृहादीनां गृहश्रावं क्रमशो ऽष्टविधं स्मृतम् ।पाञ्चालमानं वैदेहं कौरवं च कुजन्यकम्

gṛhādīnāṃ gṛhaśrāvaṃ kramaśo 'ṣṭavidhaṃ smṛtam / pāñcālamānaṃ vaidehaṃ kauravaṃ ca kujanyakam

हिन्दी अर्थ

योग अपने-अपने नामके समान ही फल देनेवाले

English

Eight kinds of house-roofs: Panchala-measure, Videha, Kaurava, Kaujanya, Magadha, Shurasena, Gandhara, Avantika.

अध्याय 55

श्लोक 595

मागधं शूरसेनं च गान्धारावतिका स्मृतम् ।सचतुर्भागविस्तारमुत्सेधं यत्तदुच्यते

māgadhaṃ śūrasenaṃ ca gāndhārāvatikā smṛtam / sacaturbhāgavistāramutsedhaṃ yattaducyate

हिन्दी अर्थ

( इन योगोंको जाननेकी रीति--- ) रविवारको अश्विनी नक्षत्रसे, सोमवारको मृगशिरासे, मड्भलवारको आश्लेषासे, बुधवारको हस्तसे, गुरुवारको अनुराधासे, शुक्रवारको उत्तराषाढ़से और शनिवारको

English

The height with a fourth of the width is called thus. The measures of Panchala and Matula increase in turn;

अध्याय 55

श्लोक 596

पाञ्चालमातुलानां च ह्युत्तरोत्तरवृद्धितः ।वैदेहादीन्यशेषाणि मानानि स्युर्यथाक्रमम्

pāñcālamātulānāṃ ca hyuttarottaravṛddhitaḥ / vaidehādīnyaśeṣāṇi mānāni syuryathākramam

हिन्दी अर्थ

१.उदाहरण--जिस समय ब्रह्माका मुहूर्त हो, उस समय उसीका क्षण-नक्षत्र होता है। जैसे-दिनमें नवाँ मुहूर्त ब्रह्माका है और दिनमान ३० घड़ीका है तो १६ घड़ीके बाद १८ घड़ीतक ब्रह्माजीके ही नक्षत्र (रोहिणी)-को क्षण- नक्षत्र समझना चाहिए। इसलिये दिनमें नवम मुहूर्त 'ब्राह्म ' या 'राहिण' कहलाता है, जो श्राद्धमें श्रेष्ठ माना गया है।

English

the Videha and others are measures in order. The Panchala measure is common to all; beyond that, the Avanti measure for Brahmins, Gandhara for Kshatriyas,

अध्याय 55

श्लोक 597

पाञ्चालमानं सर्वेषां साधारणमतः परम् ।अवन्तिमानं विप्राणां गान्धारं क्षत्रियस्य च

pāñcālamānaṃ sarveṣāṃ sādhāraṇamataḥ param / avantimānaṃ viprāṇāṃ gāndhāraṃ kṣatriyasya ca

हिन्दी अर्थ

शतभिषासे आरम्भ करके उस दिनके नक्षत्रतक गणना करनेपर जो संख्या हो, उसी संख्यावाला

English

Kaujanya for Vaishyas, and so on in order from Brahmins. As stated, water drainage for two- and three-storeyed houses;

अध्याय 55

श्लोक 598

कौजन्यमानं वैश्यानां विप्रादीनां यथोत्तरम् ।यथोदितं जलस्त्राव्यं द्वित्रिभूमिकवेश्मनाम्

kaujanyamānaṃ vaiśyānāṃ viprādīnāṃ yathottaram / yathoditaṃ jalastrāvyaṃ dvitribhūmikaveśmanām

हिन्दी अर्थ

( सिद्धियोग--- ) रविवारको हस्त, सोमवारको मृगशिरा, मड्रलवारको अश्विनी, बुधवारको अनुराधा, बृहस्पतिवारको पुष्य, शुक्रवारको रेवती और शनिवारको रोहिणी हो तो सिद्धियोग होता

English

for camel-and elephant-halls, with flag and gain; in animal-sheds and in halls with flag and gain or elephant...

अध्याय 55

श्लोक 599

उष्ट्रकुञ्जरशालानां ध्वजायेप्यथा वा गजे ।पशुशालाश्च शालानां ध्वजायेप्यथ वा गजे

uṣṭrakuñjaraśālānāṃ dhvajāyepyathā vā gaje / paśuśālāśca śālānāṃ dhvajāyepyatha vā gaje

हिन्दी अर्थ

रवि और मड्भनलवारको ननन्‍दा (१।६। ११), शुक्र और सोमवारको भद्रा (२।७। १२), बुधवारको जया (३। ८। १३), गुरुवारको रिक्ता (४। ९। १४) और शनिवारको पूर्णा (५। १०। १५) हो तो मृत्युयोग' होता है। अत: इसमें शुभ कर्म न

English

(The lengths of halls by the sets of flag/gain: door, bed, seat, vessels, flag, lion, bull, banner.)

अध्याय 55

श्लोक 600

द्वारशय्याशनामत्रध्वजाः सिंहवृषध्वजाः ।वास्तुपूजाविधिं वक्ष्ये नववेश्मप्रवेशने

dvāraśayyāśanāmatradhvajāḥ siṃhavṛṣadhvajāḥ / vāstupūjāvidhiṃ vakṣye navaveśmapraveśane

हिन्दी अर्थ

( सिद्धयोग-- ) शुक्रवारको नन्दा, बुधवारको भद्रा, मड्रालवारको जया, शनिवारको रिक्ता और गुरुवारको पूर्णा तिथि हो तो “'सिद्धयोग” कहा गया है॥ २४४-३ ॥

English

I shall tell the rule of worship of the Vastu on entering a new house.

अध्याय 55

श्लोक 601

हस्तमात्रा लिखेद्रेखा दश पूर्वा दशोत्तराः ।गृहमध्ये तण्डुलोपर्येकाशीतिपदं भवेत्

hastamātrā likhedrekhā daśa pūrvā daśottarāḥ / gṛhamadhye taṇḍuloparyekāśītipadaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

( दग्धयोग--- ) सोमवारको एकादशी, गुरुवारको षष्ठी, बुधवारको तृतीया, शुक्रवारको अष्टमी, शनिवारको नवमी तथा मड्रलवारको पञ्ञमी तिथि हो तो “दग्धयोग” कहा गया है॥ २४५-२४६॥

English

He should draw ten lines a hand long east-west and ten north-south; in the house centre, above rice, eighty-one squares.

अध्याय 55

श्लोक 602

पञ्चोत्तरान्वक्ष्यमाणांश्चत्वरिंशत्सुरान् लिखेत् ।द्वात्रिन्द्वाह्यतः पूज्यास्तत्रान्तःस्थास्रयोदश

pañcottarānvakṣyamāṇāṃścatvariṃśatsurān likhet / dvātrindvāhyataḥ pūjyāstatrāntaḥsthāsrayodaśa

हिन्दी अर्थ

( ग्रहोंके जन्मनक्षत्र-- ) रविवारको भरणी, सोमवारको चित्रा, मड्गलवारको उत्तराषाढ़, बुधवारको धनिष्ठा, गुरुवारको उत्तराफाल्गुनी, शुक्रवारको ज्येष्ठा और शनिवारको रेवती--ये क्रमशः सूर्यादि

English

He should draw forty-five gods as will be told; the thirty-two outside are to be worshipped, and the thirteen inside.

अध्याय 55

श्लोक 603

तेषां स्थानानि नामानि वक्ष्यामि क्रमशोधुना ।ईशानकोणतो बाह्यो द्वात्रिंशत्र्रिदशा अमी

teṣāṃ sthānāni nāmāni vakṣyāmi kramaśodhunā / īśānakoṇato bāhyo dvātriṃśatrridaśā amī

हिन्दी अर्थ

ग्रहोंके जन्मनक्षत्र होनेके कारण शुभ कार्यके विनाशक होते हैं॥ २४७--॥

English

I shall now tell their places and names in order. From the north-east corner, outside, these thirty-two gods:

अध्याय 55

श्लोक 604

कृपीटयोनिः पर्जन्यो जयन्तः पाकशासनः ।सूर्यः शशी मृगाकाशौ वायुः पूषा च नैरृतिः

kṛpīṭayoniḥ parjanyo jayantaḥ pākaśāsanaḥ / sūryaḥ śaśī mṛgākāśau vāyuḥ pūṣā ca nairṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

यदि रवि आदि वारोंमें विशाखा आदि चार-चार नक्षत्र हों अर्थात् रविवारको विशाखासे,

English

Kripita-yoni, Parjanya, Jayanta, Indra (Pakashasana), Surya, Shashi, Mriga, Akasha, Vayu, Pusha and Nairriti...

अध्याय 55

श्लोक 605

गृहाक्षतो दण्डधरो गान्धर्वो भृगुराजकः ।मृगः पितृगणाधिशस्ततो दौवारि काह्वयः

gṛhākṣato daṇḍadharo gāndharvo bhṛgurājakaḥ / mṛgaḥ pitṛgaṇādhiśastato dauvāri kāhvayaḥ

हिन्दी अर्थ

सोमको पूर्वाषाढ़से, मड़लको धनिष्ठासे, बुधको रेवतीसे, गुरुवारको रोहिणीसे, शुक्रको पुष्यसे और शनिको उत्तराफाल्गुनीसे चार-चार नक्षत्र हों तो क्रमश: उत्पात, मृत्यु, काण तथा सिद्ध नामक

English

Griha-kshata, Dandadhara, Gandharva, Bhringaraja, Mriga, Pitri-gana-adhisha, then Dauvarika (Dvarapala),

अध्याय 55

श्लोक 606

सामः सूर्यो ऽदितिदिती द्वात्रिंशत्र्रिदशा अमी ।अथेशानादिकोणस्थाश्चात्वारस्तत्समीपगाः

sāmaḥ sūryo 'ditiditī dvātriṃśatrridaśā amī / atheśānādikoṇasthāścātvārastatsamīpagāḥ

हिन्दी अर्थ

( परिहार-- ) ये जो ऊपर तिथि और वारके संयोगसे तथा वार और न क्षत्रके संयोगसे अनिष्टकारक योग बताये गये हैं, वे सब हणोंके देश--भारतके पश्चिमोत्तर- भागमें, बंगालमें और

English

Sugriva, Surya, Aditi and Diti — these are the thirty-two gods. Then four stand at the north-east and other corners, near them:

अध्याय 55

श्लोक 607

आपः सावित्रघसंज्ञश्च जयो रुद्रः क्रमादमी ।एकान्तरा स्युः प्रागाद्याः परितो ब्रह्मणः स्मृताः

āpaḥ sāvitraghasaṃjñaśca jayo rudraḥ kramādamī / ekāntarā syuḥ prāgādyāḥ parito brahmaṇaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

नैपाल देशमें ही त्याज्य हैं। अन्य देशोंमें ये अत्यन्त शुभप्रद हैं॥२४९-॥

English

Apa, Savitra, Jaya and Rudra in order. Alternately the east and others are remembered around Brahma:

अध्याय 55

श्लोक 608

अर्यमा सविता बिंबविवत्त्कान्वक्तुधाधिपः ।मित्रोथ राजयक्ष्मा च तथा पृथ्वीधराह्वयः

aryamā savitā biṃbavivattkānvaktudhādhipaḥ / mitrotha rājayakṣmā ca tathā pṛthvīdharāhvayaḥ

हिन्दी अर्थ

( सूर्यसंक्रान्तिकथन--- ) रवि आदि वारोंमें सूर्यकी संक्रान्ति होनेपर क्रमश: घोरा, ध्वांक्षी,

English

Aryaman, Savita, Vivasvan, Vibudhadhipa, Mitra, Rajayakshman, and Prithvidhara, and the eighth Apavatsa.

अध्याय 55

श्लोक 609

आपवत्सो ऽष्टमः पञ्चचत्वारिंशत्सुरा अमी ।आपश्चैवापवत्सश्च पर्जन्यो ऽग्निर्दितिः क्रमात्

āpavatso 'ṣṭamaḥ pañcacatvāriṃśatsurā amī / āpaścaivāpavatsaśca parjanyo 'gnirditiḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

ये संक्रान्तिक नाम होते हैं। उक्त घोरा आदि

English

These are the forty-five gods: Apa, Apavatsa, Parjanya, Agni, Diti in order (among those of the corners).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।