Narada Purana
78
अध्याय 78 / 167

Book 1 - Adhyaya 79

358 श्लोकभाग 1/4 · श्लोक 1–99

पूर्ण अध्याय पाठ99 श्लोक

अध्याय 78

श्लोक 1

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे हनुमत्कवचनिरूपणं नामाष्टसप्ततितमो ऽध्यायः सनत्कुमार उवाच अथापरं वायुसूनोश्चरितं पापनाशनम् ।यदुक्तं स्वासु रामेण आनन्दवनवासिना

iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne tṛtīyapāde hanumatkavacanirūpaṇaṃ nāmāṣṭasaptatitamo 'dhyāyaḥ sanatkumāra uvāca athāparaṃ vāyusūnoścaritaṃ pāpanāśanam / yaduktaṃ svāsu rāmeṇa ānandavanavāsinā

हिन्दी अर्थ

परम-प्रकाशवती, ८६०. महागौरीज"अत्यन्त गौर

English

Henceforth, I shall mention another thing that destroys sins viz. the life story of the son of Viyu. It is the story that has been recounted to hjs own people by Kama, the resident of Anandavana.

अध्याय 78

श्लोक 2

सद्योजाते महाकल्पे श्रुतवीर्ये हनूमति ।मम श्रीरामचन्द्रस्य भक्तिरस्तु सदैव हि

sadyojāte mahākalpe śrutavīrye hanūmati / mama śrīrāmacandrasya bhaktirastu sadaiva hi

हिन्दी अर्थ

८६४. भक्तिदा-भक्ति देनेवाली, ८६५. अशोकार शोकरहित, ८६६. वात्सल्यरसदायिनी-वात्सल्यरस देनेवाली, 2६७. सुहदभक्तिप्रदा-सुहद् जनोंको भक्ति देनेवाली, ८६८. स्वच्छा-निर्मल,

English

Let my devotion, the devotion of Sri Ramacandra be a lasting one to Hanumw who possessed of a huge body as soon as he was born and who was well reputed for his prowess.

अध्याय 78

श्लोक 3

शृणुष्व गदतो मत्तः कुमारस्य कुमारक ।चरितं सर्वपापघ्नं शृण्वतां पठतां सदा

śṛṇuṣva gadato mattaḥ kumārasya kumāraka / caritaṃ sarvapāpaghnaṃ śṛṇvatāṃ paṭhatāṃ sadā

हिन्दी अर्थ

८६९. माधुर्यरसवर्षिणी- माधुर्यरसकी वर्षा

English

O Kumaraka (i.e.Sanatkumara)cven as I recount the story of Kumara (theson i.e. Hanuman), listen to it attentively. It is the story that dispels the sins of tliose who listen to it and those who read it.

अध्याय 78

श्लोक 4

वाञ्छाम्यहं सदा विप्र संगमं कीशरूपिणा ।रहस्यं रहसि स्वस्य ममानन्दवनोत्तमे

vāñchāmyahaṃ sadā vipra saṃgamaṃ kīśarūpiṇā / rahasyaṃ rahasi svasya mamānandavanottame

हिन्दी अर्थ

८७०, भावभक्तिप्रदा-भावभक्ति प्रदान करनेवाली, ८७१. शुद्धप्रेमभक्तिविधायिनी- शुद्ध प्रेमलक्षणा भक्तिका विधान करनेवाली, ८७२. गोपरामा-गोपकुलकी रमणी,

English

O Brahmin, 1 wish for the constant contact with my companion, in the form of a monkey. It is a secret in my abode in the excellent giovc callcxi.\naiidavana.

अध्याय 78

श्लोक 5

परीते ऽत्र सखायो मे सख्यश्च विगतज्वराः ।क्रीडन्ति सर्वदा चात्र प्राकट्ये ऽपि रहस्यपि

parīte 'tra sakhāyo me sakhyaśca vigatajvarāḥ / krīḍanti sarvadā cātra prākaṭye 'pi rahasyapi

हिन्दी अर्थ

८७६. नित्यरामा-नित्य वस्तुमें रमण करनेवाली,

English

Many male and female friends of mine surround me here. They are devoid of ailments. They sport abottt here always, manifestly and secretly.

अध्याय 78

श्लोक 6

कस्मिंश्चिदवतारे तु यद्वृत्तं च रहो मम ।तदत्र प्रकटं तुभ्यं करोमि प्रीतमानसः

kasmiṃścidavatāre tu yadvṛttaṃ ca raho mama / tadatra prakaṭaṃ tubhyaṃ karomi prītamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

८७७. आत्मरामानआत्मामें रमण करनेवाली,

English

I shall reveal unto you wj(h great delight of my mind the secret incident that befell me in the course of a certain incarnation of mine.

अध्याय 78

श्लोक 7

आविर्भूतो ऽस्म्यहं पूर्वं राज्ञो दशरथक्षये ।चतुर्यूहात्मकस्तकत्र तस्य भार्यात्रये मुने

āvirbhūto 'smyahaṃ pūrvaṃ rājño daśarathakṣaye / caturyūhātmakastakatra tasya bhāryātraye mune

हिन्दी अर्थ

८७८. कृष्णरामान-श्रीकृष्णेके चिन्तनमें रमण करनेवाली, ८७९. रमेश्वरी-लक्ष्मीकी अधीथ्वरी, ८८०. एकानेकजगद्धब्राप्ता-एक होकर भी अनेक रूपसे जगतूमें व्याप्त, ८८१. विश्वलीलाप्रकाशिनी-

English

Formerly, in the abode orKingDaaratha I had mani* fested myself. O sage, 1 manifested in the form of Caturvyuha (group of four) in his three wives.

अध्याय 78

श्लोक 8

ततः कतिपयैरब्दैरागतो द्विजपुङ्गवः ।विश्वामित्रोर्ऽथयामास पितरं मम भूपतिम्

tataḥ katipayairabdairāgato dvijapuṅgavaḥ / viśvāmitror'thayāmāsa pitaraṃ mama bhūpatim

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण विश्वके रूपमें बाह्यलीलाको प्रकाशित

English

Thereafter, within a few years Viivamitra the leading brahtiiin, came there and requested my father the king.

अध्याय 78

श्लोक 9

यक्षरक्षोविघातार्थं लक्ष्मणेन सहैव माम् ।प्रेषयामास धर्मात्मा सिद्धाश्रममरम्यकम्

yakṣarakṣovighātārthaṃ lakṣmaṇena sahaiva mām / preṣayāmāsa dharmātmā siddhāśramamaramyakam

हिन्दी अर्थ

८८२. सरस्वतीशानसरस्वतीकी स्वामिनी, ८८३. दुर्गेशा-दुर्गाकी स्वामिनी, ८८४. जगदीशा- जगत्की स्वामिनी, ८८५. जगद्विधि:-संसारको रचनेवाली, ८८६. विष्णुबंशनिवासा-वैष्णववंशमें

English

The righteous-sou led king sent me to the Siddhasrama in the forest along with Laksnruina in order to destroy the Yaksas and Raksas.

अध्याय 78

श्लोक 10

तत्र गत्वाश्रममृबेर्दूषयन्ती निशाचरौ ।ध्वस्तौ सुबाहुमारीचौ प्रसन्नो ऽभूत्तदा मुनिः

tatra gatvāśramamṛberdūṣayantī niśācarau / dhvastau subāhumārīcau prasanno 'bhūttadā muniḥ

हिन्दी अर्थ

निवास करनेवाली, ८८७. विष्णुबंशसमुद्धवा- वैष्णववंशमें प्रकट हुई।

English

Except Vibhisana all those had come. The excel¬ lent scion of the family of Raghu began to be worried over this, ambhu (Siva) came there in the guise of a brahman along with those of the six families.

अध्याय 78

श्लोक 11

अस्त्रग्रामं ददौ मह्यं मासं चावासयत्तथा ।ततो गाधिसुतोधीमान् ज्ञात्वा भाव्यर्थमादरात्

astragrāmaṃ dadau mahyaṃ māsaṃ cāvāsayattathā / tato gādhisutodhīmān jñātvā bhāvyarthamādarāt

हिन्दी अर्थ

८८८. विष्णुवंशस्तुता-वैष्णवकुलके द्वारा स्तुत, ८८९. कर्त्री-स्वतन्त्र कर्तृत्वशक्तिसे सम्पन्न, ८९०. सदाविष्णुवंशावनी-सदा वैष्णवकुलको रक्षा करनेवाली, ८९१. आरामस्था-उपवममें

English

When the assembly spread further and when the Linga was worshipped by everyone Gautama too worshipped Sankara at midday.

अध्याय 78

श्लोक 12

मिथिलामनयत्तत्र रौद्रं चादर्शयद्ध्वनुः ।तस्य कन्यां पणीभूतां सीतां सुरसुतोपमाम्

mithilāmanayattatra raudraṃ cādarśayaddhvanuḥ / tasya kanyāṃ paṇībhūtāṃ sītāṃ surasutopamām

हिन्दी अर्थ

रहनेवाली, ८९२. वनस्था-वृन्दावनमें निवास करनेवाली, ८९३. सूर्यपुत्यवगाहिनी-यमुनामें स्नान

English

After bowing to Bhargava all of them performed the rite of Bhutafuddhi (the consecration of the Bhutauddht elements). One shall meditate on the cavity in the middle of the lotus of the heart. The five elements too (are meditated upon) are also there.

अध्याय 78

श्लोक 13

धनुर्विभज्य समिति लब्धवान्मानिनो ऽस्य च ।ततो मार्गे भृगुपतेर्दर्प्पमूढं चिरं स्मयन्

dhanurvibhajya samiti labdhavānmānino 'sya ca / tato mārge bhṛgupaterdarppamūḍhaṃ ciraṃ smayan

हिन्दी अर्थ

८९४. प्रीतिस्था-प्रेममें निवास करनेवाली, ८९५. नित्ययन्त्रस्था-नित्य-यन्त्रमें स्थित रहनेवाली, ८९६. गोलोकस्थानगोलोकधाममें स्थित,

English

The elements (of the body) are impure and defiled because of its contact with Karman (deeds). This body should

अध्याय 78

श्लोक 14

व्यषनीयागमं पश्चादयोध्यां स्वपितुः पुरीम् ।ततो राज्ञाहमाज्ञाय प्रजाशीलनमानसः

vyaṣanīyāgamaṃ paścādayodhyāṃ svapituḥ purīm / tato rājñāhamājñāya prajāśīlanamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वानुभूतिस्थिता- केवल अपनी अनुभूतिमें प्रकट

English

(BhuU Suddhi). Hie purification of the elemenu, the constituents of the phyijcal body, is to be done by means of First of aU one

अध्याय 78

श्लोक 15

यौवराज्ये स्वयं प्रीत्या संमन्त्र्यात्पैर्विकल्पितः ।तच्छुत्वा सुप्रिया भार्या कैकैयी भूपतिं मुने

yauvarājye svayaṃ prītyā saṃmantryātpairvikalpitaḥ / tacchutvā supriyā bhāryā kaikaiyī bhūpatiṃ mune

हिन्दी अर्थ

९००.सर्वलोकनिवासिनी-सम्पूर्ण लोकोंमें निवास करनेवाली।

English

After performing the rite of purification of the elements thus, the man instantaneously becomes pure. He then becomes worthy of the holy rite. In the rite of repetition of the mantra thereafter, he becomes worthy of performing thewonhip. In order to purify the sins of slaughter of a brahmin he shall meditate thus afterwards.

अध्याय 78

श्लोक 16

देवकार्यविधानार्थं विदूषितमतिर्जगौ ।पुत्रो मे भरतो नाम यौवराज्ये ऽभिषिच्यताम्

devakāryavidhānārthaṃ vidūṣitamatirjagau / putro me bharato nāma yauvarājye 'bhiṣicyatām

हिन्दी अर्थ

अद्धुतु रूप और भावसे सम्पन्न,९०३. श्रीमन्नारायणसमीरिता-लक्ष्मीसहित. भगवान् नारायणके द्वारा स्तुत, ९०४. अक्षरा- अक्षरस्वरूपा, ९०५. कूटस्था-एकरस परमात्मस्वरूपा, ९०६.

English

After meditating thus and imposing the brilliant light of the moon on the Lihga of Siva by means of meditation, (the devotee) shall think ofSadasiva, the unchanging one, in the middle of the lamp. He shall perform worship by means of the Bve-syllabled mantra.

अध्याय 78

श्लोक 17

रामश्चतुर्दशसमा दण्डकान्प्रविवास्यताम् ।तदाकर्ण्या हमुद्युक्तो ऽरण्यं भार्यानुजान्वितः

rāmaścaturdaśasamā daṇḍakānpravivāsyatām / tadākarṇyā hamudyukto 'raṇyaṃ bhāryānujānvitaḥ

हिन्दी अर्थ

महापुरुषसम्भवा-महापुरुषोंको प्रकट करनेवाली।

English

He shall perform all upacaras (rendering of services) such as invocation etc. and then perform the ablution of Sankara as before, The pedestal may be made of Udumbara (Fig tree) or it may be made of silver or gold. The entire pedestal must be covered with a piece of cloth etc

अध्याय 78

श्लोक 18

गन्तुं नृपतिनानुक्तो ऽप्यगमं चित्रकूटकम् ।तत्र नित्यं वन्यफलैर्मांसैश्चावर्तितक्रियः

gantuṃ nṛpatinānukto 'pyagamaṃ citrakūṭakam / tatra nityaṃ vanyaphalairmāṃsaiścāvartitakriyaḥ

हिन्दी अर्थ

९०७. औदार्यभावसाध्या-औदार्यपूर्ण भक्तिभावसे

English

After making the creation by means of bubbles he shall make a Naga (serpent) on every pedestal. On the topmost pedestal he shall make two Nagas to the right and left of the Lord and very near him.

अध्याय 78

श्लोक 19

निवसन्नेव राज्ञस्तु निधनं चाप्यवागमम् ।ततो भरतशत्रुघ्नौ भ्रातरौ मम मानदौ

nivasanneva rājñastu nidhanaṃ cāpyavāgamam / tato bharataśatrughnau bhrātarau mama mānadau

हिन्दी अर्थ

सूक्ष्स्से विलक्षण चिदानन्दमय स्वरूपवाली, ९०९. शिरीषपुष्पमृदुला-सिरसके फूलोंसे भी अधिक कोमल, ९१०. गाड्भेयमुकुरप्रभा-गड़ाजल एवं दर्पणके समान निर्मल कान्तिवाली।

English

He shall place a jap5 flower (China rose) in the middle of the two serpents over a cloth folded twelve times and

अध्याय 78

श्लोक 20

मान्तृवर्गयुतौ दीनौ साचार्यामात्यनागरौ ।व्यजिज्ञपतमागत्यपञ्चवट्यां निजाश्रमम्

māntṛvargayutau dīnau sācāryāmātyanāgarau / vyajijñapatamāgatyapañcavaṭyāṃ nijāśramam

हिन्दी अर्थ

९११. नीलोत्पलजिताक्षी-कजरारे नेत्रोंकी शोभासे नीलकमलको परास्त करनेवाली, ९१२. सद्रल्नकबरान्विता- सुन्दर रत्रोंसे अलंकृत

English

Sometimes he used to lick the vessels. From some places he fled silently. Sometimes he took the hand of his teacher but parcook of the food himself.

अध्याय 78

श्लोक 21

अकल्पयं भ्रातृभार्यासहितश्च त्रिवत्सरम् ।ततस्त्रयोदशे वर्षे रावणो नाम राक्षसः

akalpayaṃ bhrātṛbhāryāsahitaśca trivatsaram / tatastrayodaśe varṣe rāvaṇo nāma rākṣasaḥ

हिन्दी अर्थ

शयन करनेवाली, ९१४. तेजोमण्डलमध्यगा- तेजपुझके भीतर विराजमान।

English

Hesiood naked between Tsuand Visaparvan, without knowing him, Vr$apai*van inflicted tortures on him and cut off his head.

अध्याय 78

श्लोक 22

मायया हृतवान्सीतां प्रियां मम परोक्षतः ।ततो ऽहं दीनवदन ऋष्यमूकं हि पर्वतम्

māyayā hṛtavānsītāṃ priyāṃ mama parokṣataḥ / tato 'haṃ dīnavadana ṛṣyamūkaṃ hi parvatam

हिन्दी अर्थ

९१५. कृष्णाड्रगोपनाभेदा-श्रीकृष्णके अड्गभोंको छिपानेके लिये उनसे अभिन्नरूपमें स्थित, ९१६. लीलावरणनायिका-विभिन्न लीलाओंको स्वीकार करनेवाली प्रधान नायिका,

English

Gautama, the great and noble soul, became exces¬ sively sad. Tean gushed out of his eyes evincing his inner sorrows.

अध्याय 78

श्लोक 23

भार्यामन्वेषयन्प्राप्तः सख्यं हर्यधिपेन च ।अथ वालिनमाहत्य सुग्रीव स्तत्पदे कृतः

bhāryāmanveṣayanprāptaḥ sakhyaṃ haryadhipena ca / atha vālinamāhatya sugrīva statpade kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

९१७. सुधासिन्धुसमुल्लासा-प्रेमसुधाके समुद्रको समुल्लसित करनेवाली, ९१८. अमृतस्यन्दविधायिनी-अमृतरसका स्रोत बहानेवाली।

English

Certainly our death will take place there where the death of Saivas (the devotees of Siva) who possess piety and virtue and who always dwell on Siva, has been witnessed.

अध्याय 78

श्लोक 24

सह वानरयूथैश्च साहाय्यं कृतवान्मम ।विरुध्य रावणेनालं मम भक्तो विभीषणः

saha vānarayūthaiśca sāhāyyaṃ kṛtavānmama / virudhya rāvaṇenālaṃ mama bhakto vibhīṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

९१९. कृष्णचित्ता-अपना चित्त श्रीकृष्णको समर्पित कर देनेवाली, ९२०. रासचित्ता- श्रीकृष्णकी प्रसन्‍नताके लिये रासमें मन लगानेवाली, ९२१. प्रेमचित्ता-श्रीकृष्णप्रेममें मनको निमग्र

English

On hearing it, Sukra, the preceptor of Asuras, the most excellent of the wise people said thus; I shall rcsucitate Bhargava, the favourite of Sankara.

अध्याय 78

श्लोक 25

आगतो ह्यभिषिच्याशुलङ्केशो हि विकल्पितः ।हत्वा तु रावणं संख्ये सपुत्रामात्यबान्धवम्

āgato hyabhiṣicyāśulaṅkeśo hi vikalpitaḥ / hatvā tu rāvaṇaṃ saṃkhye saputrāmātyabāndhavam

हिन्दी अर्थ

रखनेवाली, ९२२. हरिप्रिया-श्रीकृष्णकी प्रेयसी,

English

"O brahmin, why then, do you die? Sec the power of my penance/' Even, as the leading brahmin was saying this Gautama too died.

अध्याय 78

श्लोक 26

सीतामादाय संशुद्ध्वामयोध्यां समुपागतः ।ततः कालान्तरे विप्रसुग्रीवश्च विभीषणः

sītāmādāya saṃśuddhvāmayodhyāṃ samupāgataḥ / tataḥ kālāntare viprasugrīvaśca vibhīṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

९२५. मलापहा-मनकी मलिनता एवं पाप- तापको धो बहानेवाली।

English

After bowing down to Virupaksa (Siva) he gave an account of everything to him. Siva then spoke these words to Hari and Brahma who wcir present there.

अध्याय 78

श्लोक 27

निमन्त्रितौ पितुः श्राद्ध्वे षट्कुलाश्च द्विजोत्तमाः ।अयोध्यायां समाजग्मुस्ते तु सर्वे निमन्त्रिताः

nimantritau pituḥ śrāddhve ṣaṭkulāśca dvijottamāḥ / ayodhyāyāṃ samājagmuste tu sarve nimantritāḥ

हिन्दी अर्थ

९२६. राससिन्धुशशाद्भा-रासरूपी समुद्रको उल्लसत करनेके लिये पूर्ण चन्द्रमाकी भाँति प्रकाशित, ९२७. रासमण्डलमण्डिनी-अपनी उपस्थितिसे रासमण्डलकी अत्यन्त शोभा

English

Knowing me the granter of boons my devotees had committed such a deed of this risk. O Visu, 1 shall go and see the deeds of hazard that had been done by them.

अध्याय 78

श्लोक 28

ऋते विभीषिणं तत्र चिन्तयाने रघूत्तमे ।शंभुर्ब्राह्मणरूपेण षट्कुलैश्च सहागतः

ṛte vibhīṣiṇaṃ tatra cintayāne raghūttame / śaṃbhurbrāhmaṇarūpeṇa ṣaṭkulaiśca sahāgataḥ

हिन्दी अर्थ

९२९, श्रीहरीच्छासुमूर्ति:-श्रीकृष्णइच्छाकी सुन्दर मूर्ति, ९३०. सुरवन्दिता-देवताओंद्वारा वन्दित।

English

All of them set-off and were applauded by means of different musical instruments. In the company of crores of Gaas (attendants) they arrived at the hermitage of Gautama.

अध्याय 78

श्लोक 29

अथ पृष्टो मया शंभुर्विभीषणसमागमे ।नीत्वा मां द्रविडे देशे मोचय द्विजबन्धनात्

atha pṛṣṭo mayā śaṃbhurvibhīṣaṇasamāgame / nītvā māṃ draviḍe deśe mocaya dvijabandhanāt

हिन्दी अर्थ

९३२. गोपीगणेड्या-गोपियोंके समुदायद्वारा स्तुत, ९३३. विरजाधिका-गोलोकमें विरजासे अधिक

English

lord of Devas, if you are pleased, if a boon is to be granted to me, O Isvara may I ever have the ability to worship your lihga.

अध्याय 78

श्लोक 30

मया निमन्त्रिताः श्रद्धे ह्यगस्त्याद्या मुनीश्वराः ।संभोजितास्तु प्रययुः स्वस्वमाश्रममण्डलम्

mayā nimantritāḥ śraddhe hyagastyādyā munīśvarāḥ / saṃbhojitāstu prayayuḥ svasvamāśramamaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

श्यामसुन्दकी प्रियतमा, ९३५. गोपकन्या" वृषभानुगोपकी पुत्री, ९३६. गोपनारी-गोपकी वधू, ९३७. सुगोपिका-न श्रेष्ठ गोपी।

English

The Gautama, the leading sage, spoke to the lord of the universe—"O Lord, I am requesting for something un¬ becoming. A suppliant does not look unto defects.

अध्याय 78

श्लोक 31

ततः कालान्तरे विप्रा देवा दैत्या नरेश्वराः ।गौतमेन समाहूताः सर्वे यज्ञसभाजिताः

tataḥ kālāntare viprā devā daityā nareśvarāḥ / gautamena samāhūtāḥ sarve yajñasabhājitāḥ

हिन्दी अर्थ

९३८. गोपधामा-गोलोक धाममें विराजमान, ९३९.सुदामाम्बा-सुदामागोपके प्रति मातृ-स्नेह

English

After saying this and holding him by the hand the lord went to a lonely place after instructing Nandin to be the gatekeeper in the manner mentioned before.

अध्याय 78

श्लोक 32

ते सर्वे स्फआटिकं लिङ्गं त्र्यंबकाद्रौ निवेशितम् ।संपूज्य न्यवंसस्तत्र देवदैत्यनृपाग्रजाः

te sarve sphaāṭikaṃ liṅgaṃ tryaṃbakādrau niveśitam / saṃpūjya nyavaṃsastatra devadaityanṛpāgrajāḥ

हिन्दी अर्थ

गोपमोहिनी- गोपाल श्रीकृष्णको मोहनेवाली, ९४२. गोपभूषा- गोपाल श्यामसुन्दर ही जिनके आभूषण हैं, ९४३. कृष्णभूषा-श्रीकृष्णको विभूषित करनेवाली, ९४४. श्रीव॒न्दावनचन्द्रिका-

English

Going over to Gautama he said to him about the utterance of Vinu. sage, we, the lords of Devas, arc desirous of taking food. Get the cooked rice ready."

अध्याय 78

श्लोक 33

तस्मिन्समाजे वितते सर्वौंर्लिङ्गे समर्चिते ।गौतमो ऽप्यथ मध्याह्ने पूजयामास शङ्करम्

tasminsamāje vitate sarvauṃrliṅge samarcite / gautamo 'pyatha madhyāhne pūjayāmāsa śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

९४५. वीणादिघोषनिरता-वीणा आदिको बजानेमें संलग्न, ९४६. रासोत्सवविकासिनी5८ रासोत्सवका विकास करनेवाली, ९४७. कृष्णचेष्टा- श्रीकृष्णके अनुरूप चेष्टा करनेवाली, ९४८. अपरिज्ञाता-

English

After saying this. Sankara went to lonely spot along with Visudeva. The two excellent deities got into a soft bed

अध्याय 78

श्लोक 34

सर्वे शुक्लांबरधरा भस्मोद्ध्वूलितविग्रहाः ।सितेन भस्मना कृत्वा सर्वस्थाने त्रिपुण्ड्रकम्

sarve śuklāṃbaradharā bhasmoddhvūlitavigrahāḥ / sitena bhasmanā kṛtvā sarvasthāne tripuṇḍrakam

हिन्दी अर्थ

पहचानमें न आनेवाली, ९४९. कोटिकन्दर्पमोहिनी- करोड़ों कामदेवोंको मोहित करनेवाली।

English

They conversed with each other and got up,

अध्याय 78

श्लोक 35

नत्वा तु भार्गवं सर्वे भूतशुद्धिं प्रचक्रमुः ।हृत्पद्ममध्ये सुषिरं तत्रैव भूतपञ्चकम्

natvā tu bhārgavaṃ sarve bhūtaśuddhiṃ pracakramuḥ / hṛtpadmamadhye suṣiraṃ tatraiva bhūtapañcakam

हिन्दी अर्थ

९५०. श्रीकृष्णगुणगानाढ्या-श्रीकृष्णके गुणोंका गान करनेमें तत्पर, ९५१. देवसुन्दरिमोहिनी5 देवसुन्दरियोंको मोहनेवाली, ९५२. कृष्णचन््रमनोज्ञा श्रीकृष्णचन्द्रके मनोभावको जाननेवाली, ९५३.

English

The sages and the Rnksasas too pciTomjed aquatic sports throwing water (splashing one another) mutually. They sported separately on either side.

अध्याय 78

श्लोक 36

तेषां मध्ये महाकाशमाकाशे निर्मलामलम् ।तन्मध्ये च महेशानं ध्यायेद्दीप्तिमयं शुभम्

teṣāṃ madhye mahākāśamākāśe nirmalāmalam / tanmadhye ca maheśānaṃ dhyāyeddīptimayaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

कृष्णदेवसहोदरी-योगमाया रूपसे श्रीयशोदाके गर्भसे उत्पन्न होनेवाली।

English

In the meantime Maheivara got on to the shoulders of Hart, He caught hold of Hari's head and Immct'sed it (under water).

अध्याय 78

श्लोक 37

अज्ञानसंयुतं भूतं समलं कर्मसंगतः ।तं देहमाकाशदीपे प्रदहेज्ज्ञानवह्निना

ajñānasaṃyutaṃ bhūtaṃ samalaṃ karmasaṃgataḥ / taṃ dehamākāśadīpe pradahejjñānavahninā

हिन्दी अर्थ

९५४. कृष्णाभिलाधिणी-श्रीकृष्ण-मिलनकी

English

Coming up and getting afHicted again and again Hari subtly toppled Ankara.

अध्याय 78

श्लोक 38

आकाशस्यावृत्तिं चाहं दग्ध्वाकाशमथो दहेत् ।दग्ध्वाकाशमथो वायुमग्निभूतं तथा दहेत्

ākāśasyāvṛttiṃ cāhaṃ dagdhvākāśamatho dahet / dagdhvākāśamatho vāyumagnibhūtaṃ tathā dahet

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णके प्रेम और अनुग्रहको चाहनेवाली,

English

He then caught hold of his legs and pulled him and whirled him. He (Siva) hit Hari*s chest and felled Acyuta down,

अध्याय 78

श्लोक 39

अब्भूतं च ततो दग्ध्वा पृथिवीभूतमेव च ।तदाश्रितान्गुणान्दग्ध्वा ततो देहं प्रदाहयेत्

abbhūtaṃ ca tato dagdhvā pṛthivībhūtameva ca / tadāśritānguṇāndagdhvā tato dehaṃ pradāhayet

हिन्दी अर्थ

वचन बोलनेवाली, ९५८. भ्रुवोमाया-भौहोंसे मायाको प्रकट. करनेवाली, ९५९. सुभद्विका-परम

English

Hari then got up. Taking handful of water he showered it on the head of Sambhu. Then Sambhu (did like¬ wise), then Hari (did so),

अध्याय 78

श्लोक 40

एवं प्रदग्ध्वा भूतार्दि देही तज्ज्ञानवह्निना ।शिखामध्यस्थितं विष्णुमानन्दरसनिर्भरम्

evaṃ pradagdhvā bhūtārdi dehī tajjñānavahninā / śikhāmadhyasthitaṃ viṣṇumānandarasanirbharam

हिन्दी अर्थ

९६२. नीपद्गममतलस्थिता-कदम्बवृक्षके नीचे खड़ी होनेवाली, ९६३. कृपाकटाक्षा-कृपापूर्ण कयक्षवाली, ९६४. विम्बोष्ठी-विम्बफलके समान लाल

English

Thus the aquatic sport went on. Among the groups of sages, in the course of the hustle and bustle their matted hair became united and dishevelled.

अध्याय 78

श्लोक 41

निष्पन्नचन्द्रकिरणसंकाशकिरणं किरणं शिवम् ।शिवाङ्गोत्पन्नकिरणैरमृतद्रवसंयुतैः

niṣpannacandrakiraṇasaṃkāśakiraṇaṃ kiraṇaṃ śivam / śivāṅgotpannakiraṇairamṛtadravasaṃyutaiḥ

हिन्दी अर्थ

होनेके कारण रम्भा नामसे प्रसिद्ध,

English

Thus being agitated their matted hair got entangled into one another. The leading sages tugged at one anoCher's matted hair,

अध्याय 78

श्लोक 42

सुशीतला ततो ज्वाला प्रशान्ता चन्द्ररश्मिवत् ।प्रसारितसुधारुग्भिः सांद्रीभूतश्च संप्लवः ।अनेन प्लावितं भूतग्रामं संचिन्तयेत्परम्

suśītalā tato jvālā praśāntā candraraśmivat / prasāritasudhārugbhiḥ sāṃdrībhūtaśca saṃplavaḥ / anena plāvitaṃ bhūtagrāmaṃ saṃcintayetparam

हिन्दी अर्थ

९६७. स्मरकेलिनिधाना-प्रेमलीलाकी निधि, ९६८. गण्डताटड्डूमण्डिता-कपोलोंपर कर्णभूषणोंसे अलंकृत, ९६९. हेमाद्रविकान्तिरुचिरा-सुवर्णगिरि मेरुकी कान्तिके समान सुनहरी कान्तिसे सुशोभित

English

The stronger ones among them dragged the weaker ones inflicting pain on them. They made them fall down, shout and weep.

अध्याय 78

श्लोक 43

इत्थं कृत्वा भूतशुद्धिं क्रियार्हे मर्त्यः शुद्धो जायते ह्येव सद्यः ।पूजां कर्तुं जप्यकर्मापि पश्चादेवं ध्यायेद्ब्रह्महत्यादिशुद्ध्यै

itthaṃ kṛtvā bhūtaśuddhiṃ kriyārhe martyaḥ śuddho jāyate hyeva sadyaḥ / pūjāṃ kartuṃ japyakarmāpi paścādevaṃ dhyāyedbrahmahatyādiśuddhyai

हिन्दी अर्थ

परम सुन्दरी, ९७०. प्रेमाद्या-प्रेमसे परिपूर्ण, ९७२१. मदमन्थरा-प्रेममदसे मनन्‍्द गतिवाली।

English

He played on VipaficI (lute) and other musical instruments. He sang a Lalita (lightmusic) song. He sang the light song in all its ten modes.

अध्याय 78

श्लोक 44

एवं ध्यात्वा चद्रन्दीप्तिप्रकाशं ध्यानेनारोप्याशु लिङ्गे शिवस्य ।सदाशिवं दीपमध्ये विचिन्त्य पञ्चाक्षरेणार्चनमव्ययं तु

evaṃ dhyātvā cadrandīptiprakāśaṃ dhyānenāropyāśu liṅge śivasya / sadāśivaṃ dīpamadhye vicintya pañcākṣareṇārcanamavyayaṃ tu

हिन्दी अर्थ

करनेवाली, ९७३. प्रेमचिन्ता- श्रीकृष्ण-प्रेमका चिन्तन करनेवाली, ९७४. रतिचिन्ता- श्रीकृष्णरतिका चिन्तन करनेवाली, ९७५. कृष्णदानश्रीकृष्णकी प्राप्ति. करानेवाली, ९७६. रासचिन्तान

English

Then Hanuman> the lord of the monkeys, sang sweetly. What was fading and gloomy became revived in spirit and lustre. The weak and lean ones became welUnourished.

अध्याय 78

श्लोक 45

आवाहनादीनुपचारांरतथापि कृत्वा स्नानं पूर्ववच्छङ्करस्य ।औदुंबरं राजतं स्वर्णपीठं वस्त्रादिच्छन्नं सर्वमेवेह पीठम्

āvāhanādīnupacārāṃratathāpi kṛtvā snānaṃ pūrvavacchaṅkarasya / auduṃbaraṃ rājataṃ svarṇapīṭhaṃ vastrādicchannaṃ sarvameveha pīṭham

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्फेक साथ रासका चिन्तन करनेवाली, ९७७, भावचिन्ता- प्रेम-भावका चिन्तन करनेवाली,

English

Hence everyone decided his own song (i.c. mode of singing) and sang. Devas, the groups of sages and D&navas became silent.

अध्याय 78

श्लोक 46

अन्ते कृत्वा बुद्बुदाभ्यां च सृष्टिं पीठे पीठे नागमेकं पुरस्तात् ।कुर्यात्पीठे चोर्द्ध्वके नागयुग्मं देवाभ्याशे दक्षिणे वामतश्च

ante kṛtvā budbudābhyāṃ ca sṛṣṭiṃ pīṭhe pīṭhe nāgamekaṃ purastāt / kuryātpīṭhe corddhvake nāgayugmaṃ devābhyāśe dakṣiṇe vāmataśca

हिन्दी अर्थ

९८०. कृष्णादृष्टित्रुटियुगा-श्रीकृष्णको देखे बिना क्षणभरके विलम्बको भी एक युगके

English

Face me and sing me a song'*. Then the leading monkey spoke to lord Mahelvara.

अध्याय 78

श्लोक 47

जपापुष्पं नागमध्ये निधाय मध्ये वस्त्रं द्वादशप्रातिगुण्ये ।सुश्वेतेन तस्य मध्ये महेशं लिङ्गाकारं पीठयुक्तं प्रपूज्यम्

japāpuṣpaṃ nāgamadhye nidhāya madhye vastraṃ dvādaśaprātiguṇye / suśvetena tasya madhye maheśaṃ liṅgākāraṃ pīṭhayuktaṃ prapūjyam

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णका दर्शन करते समय बाधा देनेवाली आँखकी पलकोंकी निन्दा करनेवाली, ९८२. कन्दर्पजननी-कामदेवको जन्म देनेवाली,

English

You alone have the ability to ride on the bull. None else. O lord, by riding on your vehicle I would be a sinner.

अध्याय 78

श्लोक 48

एवं कृत्वा साधकास्ते तु सर्वे दत्त्वा दत्त्वा पञ्चगन्धाशष्टगन्धम् ।पुष्पैः पत्रैः श्रीतिलैरक्षतैश्च तिलोन्मिश्रैः केवलैश्चप्रपूज्य

evaṃ kṛtvā sādhakāste tu sarve dattvā dattvā pañcagandhāśaṣṭagandham / puṣpaiḥ patraiḥ śrītilairakṣataiśca tilonmiśraiḥ kevalaiścaprapūjya

हिन्दी अर्थ

बैकुण्ठ धामकी प्राप्ति करानेवाली।

English

O lord of Devas, ride on me. I shall traverse the sky lifting up Siva. Facing you I shall sing too, see.**

अध्याय 78

श्लोक 49

धूपं दत्त्वा विधिवत्संप्रयुक्तं दीपं दत्त्वा चोक्तमेवोपहारम् ।पूजाशेषं ते समाप्याथ सर्वे गीतं नृत्यं तत्र तत्रापि चक्रुः

dhūpaṃ dattvā vidhivatsaṃprayuktaṃ dīpaṃ dattvā coktamevopahāram / pūjāśeṣaṃ te samāpyātha sarve gītaṃ nṛtyaṃ tatra tatrāpi cakruḥ

हिन्दी अर्थ

९८५.रासभावा-रासमण्डलमें आविर्भूत

English

Then Vi|i>u said these words to Maheiana» In the entire sphere of the cosmos there is none equal to Hanuman.

अध्याय 78

श्लोक 50

काले चास्मिन्सुव्रते गौतमस्य शिष्यः प्राप्तः शङ्करात्मेति नाम्ना

kāle cāsminsuvrate gautamasya śiṣyaḥ prāptaḥ śaṅkarātmeti nāmnā

हिन्दी अर्थ

होनेवाली, ९८६. प्रियाश्लिष्टा-प्रियतम श्यामसुन्दरके द्वारा आश्लिष्ट, ९८७. प्रेष्ठा- श्रीकृष्णकी प्रेयसी, ९८८. प्रथमनायिका+श्रीकृष्णकी प्रधान नायिका,

English

lia, you have been devoutly worshipped everyday for a thousand years, nay, crores of years. Still your state has not been shown by you.

अध्याय 78

श्लोक 51

उन्मत्तवेषो दिग्वासा अनेकां वृत्तिमास्थितः ।क्वचिद्द्विजातिप्रवरः क्वचिञ्चण्डालसन्निभः

unmattaveṣo digvāsā anekāṃ vṛttimāsthitaḥ / kvaciddvijātipravaraḥ kvaciñcaṇḍālasannibhaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रेमामृतमय शरीरवाली, ९९९१. श्रीरामा-लक्ष्मीके समान सुन्दर, ९९२. रसमञ्जरी- श्रीकृष्णप्रेम-रसको प्रकट करनेके लिये मझ्जरीके समान।

English

On hearing these words ofVinu Sambhu said joyously. " O Hari, nowhere is any one so much loved by me as you.

अध्याय 78

श्लोक 52

क्वचिच्छूद्रसमो योगी तापसः क्वचिदप्युत ।गर्जत्युत्पतते चैव नृत्यति स्तौति गायति

kvacicchūdrasamo yogī tāpasaḥ kvacidapyuta / garjatyutpatate caiva nṛtyati stauti gāyati

हिन्दी अर्थ

९९३ .सुप्रभावा-उत्तम प्रभावसे युक्त,

English

Then after performing the acainana rite, lord Maha- deva entered the house of Gautama along with Vitpu and started taking his food.

अध्याय 78

श्लोक 53

रोदिति शृणुते ऽत्युक्तं पतत्युत्तिष्ठति क्वचित् ।शिवज्ञानैकसंपन्नः परमानन्दनिर्भरः

roditi śṛṇute 'tyuktaṃ patatyuttiṣṭhati kvacit / śivajñānaikasaṃpannaḥ paramānandanirbharaḥ

हिन्दी अर्थ

९९५. स्वर्नदीनर्मदाम्बिका-गड़ा तथा नर्मदाकौ

English

The two excellent deities Hari and I<a were seated facing each other, with great devotion. Gautama offered them cooked rice in gold vessel.

अध्याय 78

श्लोक 54

संप्राप्तो भोज्यवेलायां गौतमस्यान्तिकं ययौ ।बुभुजे गुरुणा साकं क्वचिदुच्छिष्टमेव च

saṃprāpto bhojyavelāyāṃ gautamasyāntikaṃ yayau / bubhuje guruṇā sākaṃ kvaciducchiṣṭameva ca

हिन्दी अर्थ

और चन्द्रभागाके द्वारा स्तवनीय, ९९७. सरयूताप्रपर्णिसू:- सरयू तथा ताम्रपर्णी नदीको प्रकट करनेवाली।

English

When all of them started taking food Gautama him¬ self took up a delicate and large fan and fanned 8iva and Visu.

अध्याय 78

श्लोक 55

क्वचिल्लिहति तत्पात्रं तूष्णीमेवाभ्यगात्क्वचित् ।हस्तं गृहीत्वैव गुरोः स्वयमेवाभुनक्क्वचित्

kvacillihati tatpātraṃ tūṣṇīmevābhyagātkvacit / hastaṃ gṛhītvaiva guroḥ svayamevābhunakkvacit

हिन्दी अर्थ

निर्मलस्वरूपा। नारद! यह राधाकृष्णयुगलरूप भगवान्का सहर्नाम स्तोत्र है।

English

Paramelvara wished to play a practical joke. He told Hari Visnu, look at Hanuman, how that monkey eats.*"

अध्याय 78

श्लोक 56

क्वचिद् गृहान्तरे मूत्रं क्वचित्कर्दमले पनम् ।सर्वदा तं गुरुर्दृष्ट्वा करमालंब्य मन्दिरम्

kvacid gṛhāntare mūtraṃ kvacitkardamale panam / sarvadā taṃ gururdṛṣṭvā karamālaṃbya mandiram

हिन्दी अर्थ

इसका प्रयत्रपूर्वक पाठ करना चाहिए। यह वृन्दावनके रसकी प्राप्ति करानेवाला है। बड़े-से- बड़े पापोंको शान्त कर देता है। अभिलषित भोगोंको देनेवाला महान् साधन है। यह राधा-

English

He filled the water pot with the water of the lake. The body of the water pots was slightly red. They were glossy and very delicate. Since they had been washed many times they shone well. The water of the lake was purified by means of the nut of the clearing nut plant (before filling up the pots).

अध्याय 78

श्लोक 57

प्रविश्य स्वीयपीठे तमुपवेश्याप्यभोजयत् ।स्वयं तदस्य पात्रेण बुभुजेगौतमो मुनिः

praviśya svīyapīṭhe tamupaveśyāpyabhojayat / svayaṃ tadasya pātreṇa bubhujegautamo muniḥ

हिन्दी अर्थ

माधवकी भक्ति देनेवाला है। जिनकी मेधाशक्ति कभी कुण्ठित नहीं होती तथा जो श्रीराधा- प्रेमरूपी सुधासिन्धुमें नित्य विहार--सतत अवगाहन करते हैं, उन भगवान् श्रीकृष्णको नमस्कार है।

English

The fresh sand bank of the river must be covered with fine white new cloths. The water pots filled with water should be placed over them. He shall then smear it and put in* side the cavity nalaka (lotus stalk) J&ti (jasmine flower) musta

अध्याय 78

श्लोक 58

तस्य चित्तं परिज्ञातुं कदाचिदथ सुंदरी ।अहल्या शिष्यमाहूय भुङ्क्ष्वेति प्राह तं मुदा ।निर्दिष्टो गुरुपत्न्या तु बुभुजे सो ऽविशेषतः

tasya cittaṃ parijñātuṃ kadācidatha suṃdarī / ahalyā śiṣyamāhūya bhuṅkṣveti prāha taṃ mudā / nirdiṣṭo gurupatnyā tu bubhuje so 'viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीराधादेवी संसारकी सृष्टि करती हैं। वे ही जगत्के पालनमें तत्पर रहती हैं और वे ही अन्तकालमें जगत्का संहार करनेवाली हैं। वे सबकी अधीश्वरी तथा सबकी जननी हैं। मुनीश्वर !

English

For the purificalion of wBter prescribes seven methods. They

अध्याय 78

श्लोक 59

यथा पपौ हि पानीयं तथा वह्निमपि द्विजा ।कण्टकानन्नवद्भुक्त्वा यथापूर्वमतिष्ठत

yathā papau hi pānīyaṃ tathā vahnimapi dvijā / kaṇṭakānannavadbhuktvā yathāpūrvamatiṣṭhata

हिन्दी अर्थ

यह उन्हीं श्रीराधाकृष्णका सहस्रनाम मैंने तुम्हें बताया है। यह दिव्य सहस्ननाम भोग और मोक्ष देनेवाला है। (नारदपुराण पूर्वभाग अध्याय ८२)

English

He shall then place the water vessels in a shady place free from the sun with gentle breeze blowing and fanning them with delicate fans.

अध्याय 78

श्लोक 60

पुरो हि मुनिकन्याभिराहूतो भोजनाय च ।दिनेदिने तत्प्रदत्तं लोष्टमंबु च गोमयम्

puro hi munikanyābhirāhūto bhojanāya ca / dinedine tatpradattaṃ loṣṭamaṃbu ca gomayam

हिन्दी अर्थ

नारद-सनातन-संवाद, ब्रह्मजीका मरीचिको ब्रह्मपुराणकी अनुक्रमणिका तथा उसके पाठश्रवण एवं दानका फल बताना

English

Hari (the monkey) accepted tambula with his left hand alongwith the arecaout piece (and candied sugar). Then he collected and handed over the candied sugar.

अध्याय 78

श्लोक 61

कर्दमं काष्ठदण्डं च भुक्त्वा पीत्वाथ हर्षितः ।एतादृशो मुनिरसौ चण्डालसदृशाकृतिः

kardamaṃ kāṣṭhadaṇḍaṃ ca bhuktvā pītvātha harṣitaḥ / etādṛśo munirasau caṇḍālasadṛśākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

देवर्षि नारद विनीतभावसे सनातनजीको प्रणाम करके बोले--ब्रह्मन्! आप पुराणवेत्ताओंमें श्रेष्ठ और ज्ञान-विज्ञानमें तत्पर हैं, अतः मुझे पुराणोंके विभागका पूर्णरूपसे परिचय कराइये,

English

On seeing the goddess Parvail smiling, Gautama said, shall be obliged if you take food in my house."

अध्याय 78

श्लोक 62

सुजीर्णोपानहौ हस्ते गृहीत्वा प्रलपन्हसन् ।अन्त्यजोचितवेषश्च वृषपर्वाणमभ्यगात्

sujīrṇopānahau haste gṛhītvā pralapanhasan / antyajocitaveṣaśca vṛṣaparvāṇamabhyagāt

हिन्दी अर्थ

जिसके श्रवण करनेपर सब कुछ सुन लिया जाता है, जिसका ज्ञान होनेपर सब कुछ ज्ञात हो जाता है और जिसे कर लेनेपर सब कुछ किया हुआ हो जाता है। पुराणोंके स्वाध्यायसे वर्णों और

English

Then Siva said to the brahmin Gautama who kept his palms joined in reverence, brahmin, I shall take food in your house with the permission of Sankara.*

अध्याय 78

श्लोक 63

वृषपर्वेशयोर्मध्ये दिग्वासाः समतिष्टत ।वृषपर्वा तमज्ञात्वा पीडयित्वा शिरो ऽच्छिनत्

vṛṣaparveśayormadhye digvāsāḥ samatiṣṭata / vṛṣaparvā tamajñātvā pīḍayitvā śiro 'cchinat

हिन्दी अर्थ

आश्रमोंके आचार-धर्मका साक्षात्कार हो जाता है। प्रभो! पुराण कितने हैं? उनकी संख्या कितनी है ? और उनके श्लोकोंका मान क्‍या है ? उन पुराणोंमें कौन-कौनसे आख्यान वर्णित हैं ?

English

Then Gautama went to Sankara and within a twentieth part of an hour obtained his permission. He hastened to the house and fed the goddess Girtja and Arundhati.

अध्याय 78

श्लोक 64

हते तस्मिन्द्विजश्रेष्ठे जगदेतञ्चराचरम् ।अतीव कलुषं ह्यासीत्तत्रस्था मुनयस्तथा

hate tasmindvijaśreṣṭhe jagadetañcarācaram / atīva kaluṣaṃ hyāsīttatrasthā munayastathā

हिन्दी अर्थ

यह सब मुझे बताइये। चारों वर्णोंसे सम्बन्ध रखनेवाली नाना प्रकारके ब्रत आदिकी कथाएँ भी कहिये। सृष्टिक्रमसे विभिन्न वंशोंमें उत्पन्न हुए

English

Then Sankara said to the goddess, **Go to the abode of Gautama. I shall perform my Sandhya prayers and then come to you.*'

अध्याय 78

श्लोक 65

गौतमस्य महाशोकः संजातः सुमहात्मनः ।निर्ययौ चक्षुषो वारि शोकं संदर्शयन्निव

gautamasya mahāśokaḥ saṃjātaḥ sumahātmanaḥ / niryayau cakṣuṣo vāri śokaṃ saṃdarśayanniva

हिन्दी अर्थ

सत्पुरुषोंकी जीवनकथाको भी भलीभाँति प्रकाशित को 8 ह / !

English

The goddess, thus being addressed, went to Gautama's abode. All those who were desirous of saying their sandhya prayers came out.

अध्याय 78

श्लोक 66

गौतमः सर्वदैत्तयानां सन्निधौ वाक्यमुक्तवान् ।किमनेन कृते पापं येन च्छिन्नमिदं शिरः

gautamaḥ sarvadaittayānāṃ sannidhau vākyamuktavān / kimanena kṛte pāpaṃ yena cchinnamidaṃ śiraḥ

हिन्दी अर्थ

कीजिये; क्योंकि भगवन्! आपसे अधिक दूसरा

English

O Maheivara, you are the bestower of fruits of pious deeds like obeisance etc. You are the eminent one of all Devas. To whom have you joined your palms in reverence?

अध्याय 78

श्लोक 67

मम प्राणाधिकस्येह सर्वदा शिवयोगिनः ।ममापि मरणं सत्यं शिष्यच्छद्मा यतो गुरुः

mama prāṇādhikasyeha sarvadā śivayoginaḥ / mamāpi maraṇaṃ satyaṃ śiṣyacchadmā yato guruḥ

हिन्दी अर्थ

कोई पौराणिक उपाख्यानोंका जानकार नहीं है। 9 इसलिये सब संदेहोंका निराकरण करनेवाले रु

English

auspicious lady, come and sit in front of me. 1 shall arrange your plaited tresses.*'

अध्याय 78

श्लोक 68

शैवानां धर्मयुक्तानां सर्वदा शिववर्तिनाम् ।मरणं यत्र दृष्टं स्यात्तत्र नो मरणं ध्रुवम्

śaivānāṃ dharmayuktānāṃ sarvadā śivavartinām / maraṇaṃ yatra dṛṣṭaṃ syāttatra no maraṇaṃ dhruvam

हिन्दी अर्थ

पुराणोंका आप मुझसे वर्णन कीजिये। सूतजी बोले--ब्राह्मणो तदनन्तर नारदजीका वचन सुनकर वक्ताओंमें श्रेष्ठ सनातनजी एक क्षण भगवान् नारायणका ध्यान करके बोले।

English

In the activity of bedecking the hair a slip and a mishap is likely to occur. O lord, in arranging the plaits all the principles are to be observed but usually they are not followed.

अध्याय 78

श्लोक 69

तच्छ्रुत्वा ह्यसुराचार्यः सुक्रः प्राह विदांवरः ।एनं संजीवयिष्यामि भार्गवं शङ्करप्रियम्

tacchrutvā hyasurācāryaḥ sukraḥ prāha vidāṃvaraḥ / enaṃ saṃjīvayiṣyāmi bhārgavaṃ śaṅkarapriyam

हिन्दी अर्थ

सनातनजीने कहा--मुनिश्रेष्ठ ! तुम्हें बार-

English

After the tresses have been properly tied up, the extremities of the shoulders have to be wiped off. Thereafter, one should wipe off and remove the last traces of hair or bits of flowers.

अध्याय 78

श्लोक 70

किमर्थं म्रियते ब्रह्मन्पश्य मे तपसो बलम् ।इति वादिनि विप्रेन्द्रे गौतमो ऽपि ममार ह

kimarthaṃ mriyate brahmanpaśya me tapaso balam / iti vādini viprendre gautamo 'pi mamāra ha

हिन्दी अर्थ

शास्त्रज्ञानसे सम्पन्न तथा वेद-वेदाड्रोंके पारड्रत विद्वान् हैं, अपने पिता लोकसूष्टा ब्रह्माजीके पास जाकर उन्हें भक्तिपूर्वक प्रणाम किया। दूसरोंको मान देनेवाले मुनीश्वर! प्रणामके पश्चात् उन्होंने

English

Moreover* O lord who are worshipped by Devas and othen what should the reply be given by you. Should noble*souled ones come when this activity is going on?

अध्याय 78

श्लोक 71

तस्मिन्मृते ऽथ शुक्रो ऽपि प्राणांस्तत्याज योगतः ।तस्यैवं हतिमाज्ञाय प्रह्लादाद्या दितीश्वराः

tasminmṛte 'tha śukro 'pi prāṇāṃstatyāja yogataḥ / tasyaivaṃ hatimājñāya prahlādādyā ditīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

भी निर्मल पौराणिक उपाख्यानके विषयमें, जैसा कि तुम पूछते हो, यही प्रश्न किया था। मरीचिने कहा-- भगवन्! देवदेवेश्वर! आप सम्पूर्ण लोकोंकी उत्पत्ति और लयके कारण हैं।

English

Observing that the knot of the garment worn by the goddess was getting loosened (he took his hand) beneath the folds of her dress. Saying, gentle lady what is this?" he tied the knot of the underwear.

अध्याय 78

श्लोक 72

देवा नृपा द्विजाः सर्वे मृता आसंस्तदद्भुतम् ।मृतमासीदथ बलं तस्य बाणस्य धीमतः

devā nṛpā dvijāḥ sarve mṛtā āsaṃstadadbhutam / mṛtamāsīdatha balaṃ tasya bāṇasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वज्ञ सबका कल्याण करनेवाले तथा सबके साक्षी हैं, आपको नमस्कार है। पिताजी! मुझे पुराणोंके बीज, लक्षण, प्रमाण, वक्ता और श्रोता बताइये। मैं वह सब सुननेको उत्सुक हूँ।

English

'See here is your nose screw. I say 1 am telling you the truth.'* Then Sivi, the daughter of the mountain, smiled and spoke to Sambhu.

अध्याय 78

श्लोक 73

अहल्या शोकसंतप्ता रुरोदोञ्चैः पुनःपुनः ।गौतमेन महेशस्य पूजया पूजितो विभुः

ahalyā śokasaṃtaptā rurodoñcaiḥ punaḥpunaḥ / gautamena maheśasya pūjayā pūjito vibhuḥ

हिन्दी अर्थ

बार साधुवाद है। पुराणोंका उपाख्यान जाननेके शी

English

I already know chat at your abode every object is in a flourishing state.

अध्याय 78

श्लोक 74

वीरभद्रो महायोगी सर्वं दृष्ट्वा चुकोप ह ।अहो कष्टमहोकष्टं महेशा बहवो हताः

vīrabhadro mahāyogī sarvaṃ dṛṣṭvā cukopa ha / aho kaṣṭamahokaṣṭaṃ maheśā bahavo hatāḥ

हिन्दी अर्थ

लिये जो तुम्हें निष्ठायुक्त बुद्धि प्राप्त हुई है, वह सम्पूर्ण लोकोंका उपकार करनेवाली है। पूर्वकालमें ब्रह्माजीने पुत्रस्नेहसे परिपूर्ण चित्त होकर मरीचि आदि ऋषियोंसे इस विषयमें जो कुछ कहा था,

English

Your garments are the quarters (i.e. you art naked); the matted hair is what you have by way of your tresses. The white ash constitutes your unguent, the great bull u your vehicle. Your Gotra (spiritual lineage) and the family are not known.

अध्याय 78

श्लोक 75

शिवं विज्ञापयिष्यामि तेनोक्तं करवाण्यथ ।इति निश्चित्य गतवान्मन्दराचलमव्ययम्

śivaṃ vijñāpayiṣyāmi tenoktaṃ karavāṇyatha / iti niścitya gatavānmandarācalamavyayam

हिन्दी अर्थ

उसीका तुमसे वर्णन करता हूँ। एक समय ब्रह्माजीके पुत्र मरीचिने, जो स्वाध्याय और

English

HrIkea, you'are desiring to perform the deed which is unpleasant to me." saying 'Om* (well) lord Hari was silent.

अध्याय 78

श्लोक 76

नमस्कृत्वा विरूपाक्षं वृत्तसर्वमथोक्तवान् ।ब्रह्माणं च हरिं तत्र स्थितौ प्राह शिवो वचः

namaskṛtvā virūpākṣaṃ vṛttasarvamathoktavān / brahmāṇaṃ ca hariṃ tatra sthitau prāha śivo vacaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजीने कहा--वत्स ! सुनो, मैं पुराणोंका संग्रह बतला रहा हूँ, जिसके जान लेनेपर चर और अचरसहित सम्पूर्ण वाइमयका ज्ञान हो जाता है। मानद! सब कल्पोंमें एक ही पुराण था, जिसका

English

''Whose puja is it? What is the pQji? What is its flower? What is the petal? Tell me who are Guru (teacher) to us all? What is mantra and what is the nature of your worship

अध्याय 78

श्लोक 77

मद्भक्तैः साहसं कर्म कृतं ज्ञात्वा वरप्रदम् ॥।गत्वा पश्यामि हे विष्णो सर्वं तत्कृतसाहसम्

madbhaktaiḥ sāhasaṃ karma kṛtaṃ jñātvā varapradam /// gatvā paśyāmi he viṣṇo sarvaṃ tatkṛtasāhasam

हिन्दी अर्थ

विस्तार सौ करोड़ श्लोकोंमें था। वह धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष--चारों पुरुषार्थोका बीज माना गया है। सब शास्त्रोंकी प्रवृत्ति पुराणसे ही हुई है, अत: समयानुसार लोकमें पुराणोंका ग्रहण न होता

English

When the lord of Devas said thus» Hanuman endowed with judiciousness, began to eulogise thus, while all his limbs quaked.

अध्याय 78

श्लोक 78

इत्युक्त्वा वृषमारुह्य वायुना धूतचामरः ।नन्दिकेन सुवेषेण धृते छत्रे ऽतिशोभने

ityuktvā vṛṣamāruhya vāyunā dhūtacāmaraḥ / nandikena suveṣeṇa dhṛte chatre 'tiśobhane

हिन्दी अर्थ

देख परम बुद्धिमान् भगवान् विष्णु प्रत्येक युगमें व्यासरूपसे प्रकट होते हैं। वे प्रत्येक द्वापरमें चार लाख श्लोकोंके पुराणका संग्रह करके उसके अठारह विभाग कर देते हैं और भूलोकमें उन्हींका

English

Obeisance unto the great Deva, unto Sankara of unmeasured soul, unto Yogin, unto the dispenser of Y<a. Obeisance unto the preceptor of Yogins.

अध्याय 78

श्लोक 79

सुश्वेते हेमदण्डे च नान्ययोग्ये धृते विभो ।महेशानुमतिं लब्ध्वा हरिर्नागान्तके स्थितः

suśvete hemadaṇḍe ca nānyayogye dhṛte vibho / maheśānumatiṃ labdhvā harirnāgāntake sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रचार करते हैं। आज भी देवलोकमें सौ करोड़ श्लोकोंका विस्तृत पुराण विद्यमान है। उसीके सारभागका चार लाख श्लोकोंद्वारा वर्णन किया जाता है ब्रह्मपुराण, पद्मपुराण, विष्णुपुराण, वायुपुराण,

English

Obeisance unto the lord, comprehensible through Yoga. Obeisance to the lord of wise ones. Obeisance to the lord of Vedas. Obeisance tmto the lord of Devas.

अध्याय 78

श्लोक 80

आरक्तनीलच्छत्राभ्यां शुशुभे लक्ष्मकौस्तुभः ।शिवानुमत्या ब्रह्मापि हंसारूढो ऽभवत्तदा

āraktanīlacchatrābhyāṃ śuśubhe lakṣmakaustubhaḥ / śivānumatyā brahmāpi haṃsārūḍho 'bhavattadā

हिन्दी अर्थ

भागवतपुराण, नारदपुराण, मार्कण्डेयपुराण, अग्निपुराण, भविष्यपुराण, त्रह्मवैवर्तपुराण, लिड्रपुराण, वाराहपुराण, स्कन्दपुराण, वामनपुराण, कूर्मपुराण, मत्स्यपुराण, गरुडपुराण तथा ब्रह्माण्डपुरण--ये अठारह पुराण

English

Obeisance to Ambaka (eye of Siva), to the three¬ eyed lord, to the lord who has the moon, the sun and the Are as eyes; unto the one who is fond of flowers of bhrflgardja (EcUpta prostrata), dhattura (thorn-apple) and drona flower.

अध्याय 78

श्लोक 81

इन्द्रगोपप्रभाकारच्छत्राभ्यां शुशुभे विधिः ।इन्द्रादिसर्वदेवाश्च स्वस्ववाहनसंयुताः

indragopaprabhākāracchatrābhyāṃ śuśubhe vidhiḥ / indrādisarvadevāśca svasvavāhanasaṃyutāḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। अब सूत्ररूपसे एक-एकका कथानक तथा उसके वक्ता और श्रोताके नाम संक्षेपसे बतलाता हूँ। एकाग्रचित्त होकर सुनो। वेदवेत्ता महात्मा व्यासजीने सम्पूर्ण लोकोंके हितके लिये पहले

English

Siva spoke to Hanuman, ''Do not be afraid. Tell me everything.*'Then eachewii all fear, Hanumin, clever in the use of words spoke.

अध्याय 78

श्लोक 82

अथ ते निर्ययुः सर्वे नानावाद्यानुमोदिताः ।कोटिकोटिगणाकीर्णा गौतमस्याश्रमं गताः

atha te niryayuḥ sarve nānāvādyānumoditāḥ / koṭikoṭigaṇākīrṇā gautamasyāśramaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मपुरुाणका संकलन किया। वह सब पुराणोंमें प्रथम और धर्म, अर्थ, काम एवं मोक्ष देनेवाला है। उसमें नाना प्रकारके आख्यान और इतिहास हैं । उसकी श्लोक-संख्या दस हजार बतायी जाती

English

''The worship of 6ivalinga should be performed by the one who has smeared his body, with water etc. and with the flowers of similar nature."

अध्याय 78

श्लोक 83

ब्रह्मविष्णु महेशाना दृष्ट्वा तत्परमाद्भुतम् ।स्वभक्तं जीवयामास वामकोणनिरीक्षणात्

brahmaviṣṇu maheśānā dṛṣṭvā tatparamādbhutam / svabhaktaṃ jīvayāmāsa vāmakoṇanirīkṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

है। मुनीध्वर! उसमें देवताओं, असुरों और दक्ष आदि प्रजापतियोंकी उत्पत्ति कही गयी है। तदनन्तर उसमें लोकेश्वर भगवान् सूर्यके पुण्यमय वंशका वर्णन किया गया है, जो महापातकोंका नाश

English

O lord, I shall intimate to you the auspicious mode of worshipping Siva, when the evening sets in, one shall per¬ form the rite of ablution excluding the head.

अध्याय 78

श्लोक 84

शङ्करो गौतमं प्राह तुष्टो ऽहं ते वरं वृणु ।तदाकर्ण्य वचस्तस्य गौतमः प्राह सादरम्

śaṅkaro gautamaṃ prāha tuṣṭo 'haṃ te varaṃ vṛṇu / tadākarṇya vacastasya gautamaḥ prāha sādaram

हिन्दी अर्थ

करनेवाला है। उसी वंशमें परमानन्दस्वरूप तथा चतुर्व्यूहावतारी भगवान् श्रीरामचन्द्रजीके अवतारकी कथा कही गयी है। तदनन्तर उस पुराणमें चन्द्रवंशका वर्णन आया है और जगदी श्र श्रीकृष्णके

English

After putting on a washed and dried cloth be shall perform the sipping of water thrice and remain concentrated in the mind. Thereafter, takii the hhatmft he shall perform the igneya (fiery) bath.

अध्याय 78

श्लोक 85

यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम ।त्वल्लिङ्गार्चनसामर्थ्यं नित्यमस्तु ममेश्वर

yadi prasanno deveśa yadi deyo varo mama / tvalliṅgārcanasāmarthyaṃ nityamastu mameśvara

हिन्दी अर्थ

पापनाशक चरित्रका भी वर्णन किया गया है।

English

After saying (Tatpurusaya vidmahe (we know of that Purusa) he shall apply Bbasma on the face. (AAer saying), Aghorebhyah atha ghorebhyab (unto the nonfierce and the fierce one), he shall apply Bhasma on the chest.

अध्याय 78

श्लोक 86

वृतमेतन्मया देव त्रिनेत्र शृणु चापरम् ।शिष्यो ऽयं मे महाभागो हेयादेयादिवर्जितः

vṛtametanmayā deva trinetra śṛṇu cāparam / śiṣyo 'yaṃ me mahābhāgo heyādeyādivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वर्गलोकका वर्णन भी उस पुराणमें देखा जाता है। नरकोंका वर्णन, सूर्यदेवकी स्तुति और कथा एवं पार्वतीजीके जन्म तथा विवाहका प्रतिपादन किया गया है। तदनन्तर दक्ष प्रजापतिकी कथा

English

After saying obeisance unto Vasuadeva he shall apply Bhasma in the private parts. After saying, resort unto Sadyojata' he shall apply Bbasma over the feet.

अध्याय 78

श्लोक 87

प्रेक्षणीयं ममत्वेन न च पश्यति चक्षुषा ।न घ्राणग्राह्यं देवेश न पातव्यं न चेतरत्

prekṣaṇīyaṃ mamatvena na ca paśyati cakṣuṣā / na ghrāṇagrāhyaṃ deveśa na pātavyaṃ na cetarat

हिन्दी अर्थ

और एकाम्रकक्षेत्रका वर्णन है। नारद! इस प्रकार इस ब्रह्मपुराणके पूर्व भागका निरूपण किया गया है। इसके उत्तर भागमें तीर्थयात्रा-विधिपूर्वक पुरुषोत्तम क्षेत्रतरा विस्तारके साथ वर्णन किया गया है।

English

The clever devotee shall dust all the limbs by means of the praava. The excellent method of the rite of ablution etc. in regard to the three higher castes has been mentioned.

अध्याय 78

श्लोक 88

इति बुद्ध्व्या तथा कुर्वन्स हि योगी महायशः ।उन्मत्तविकृताकारः शङ्करात्मेति कीर्तितः

iti buddhvyā tathā kurvansa hi yogī mahāyaśaḥ / unmattavikṛtākāraḥ śaṅkarātmeti kīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

इसीमें श्रीकृष्णचरित्रका विस्तारपूर्वक उल्लेख हुआ है। यमलोकका वर्णन तथा पिततरोंके श्राद्धकी विधि है। इस उत्तर भागमें ही वर्णों और आश्रमोंके धर्मोका विस्तारपूर्वक निरूपण किया गया है।

English

I shall now mention the procedure in regard to the Sudras etc. as recounted by the teacher. The intelligent devotee shall utter the word *Siva* and charge the Bhasma.

अध्याय 78

श्लोक 89

न कश्चित्तं प्रति द्वेषी न च तं हिंसयेदपि ।एतन्मे दीयतां देव मृतानाममृतिस्तथा

na kaścittaṃ prati dveṣī na ca taṃ hiṃsayedapi / etanme dīyatāṃ deva mṛtānāmamṛtistathā

हिन्दी अर्थ

वैष्णव-धर्मका प्रतिपादन, युगोंका निरूपण तथा प्रलयका भी वर्णन आया है। योगोंका निरूपण, सांख्यसिद्धान्तोंका प्रतिपादन, ब्रह्मवादका दिग्दर्शन तथा पुराणकी प्रशंसा आदि विषय आये हैं। इस

English

He shall take Bhasma seven times separately and apply on the head saying Stvaya (unto Siva). He shall apply it over the face saying Sahkaraya (unto Sankara). After saying sarvajftaya, over the heart.

अध्याय 78

श्लोक 90

तच्छ्रुत्वोमापतिः प्रीतो निरीक्ष्य हरिमव्ययः ।स्वांशेन वायुना देहमाविशज्जगदीश्वरः

tacchrutvomāpatiḥ prīto nirīkṣya harimavyayaḥ / svāṃśena vāyunā dehamāviśajjagadīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकार दो भागोंसे युक्त ब्रह्मपुराणका वर्णन किया गया है, जो सब पापोंका नाशक और सब प्रकारके सुख देनेवाला है। इसमें सूत और शौनकका संवाद है। यह पुराण भोग और मोक्ष देनेवाला है। जो

English

After performing Sandhya worship and the japa (repetition) of the mantra of the goddess, he shall go to the abode of the lord. The rites, then, are to be performed in the altar or on the spot of ground made for it.

अध्याय 78

श्लोक 91

हरिरूपः शङ्करात्मा मारुतिः कपिसत्तमः ।पर्यायैरुच्यते ऽधीशः साक्षाद्विष्णुः शिवः परः

harirūpaḥ śaṅkarātmā mārutiḥ kapisattamaḥ / paryāyairucyate 'dhīśaḥ sākṣādviṣṇuḥ śivaḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

इस पुराणको लिखकर वैशाखकी पूर्णिमाको अन्न, वस्त्र और आभूषणोंद्वारा पौराणिक ब्राह्मणकी पूजा करके उसे सुवर्ण और जलधेनुसहित इस लिखे हुए पुराणका भक्तिपूर्वक दान करता है, वह

English

For details of mantras, tee under f.fi. 1,

अध्याय 78

श्लोक 92

आकल्पतेषु प्रत्येकं कामरूपमुपाश्रितः ।ममाज्ञाकारको रामभक्तः पूजितविग्रहः

ākalpateṣu pratyekaṃ kāmarūpamupāśritaḥ / mamājñākārako rāmabhaktaḥ pūjitavigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमा, सूर्य और तारोंकी स्थिति-कालतक ब्रह्मलोकमें वास करता है । ब्रह्मन्! जो ब्रह्मपुराणकी इस अनुक्रमणिका (विषय-सूची )-का पाठ अथवा श्रवण करता है, वह भी समस्त पुराणके पाठ और

English

He shall face either the north-east or the east. I shall (now) recount the Asana (seat) which I have seen and heard.

अध्याय 78

श्लोक 93

अनन्तकल्पमीशानः स्थास्यति प्रीतमानसः ।त्वया कृतमिदं वेश्म विस्तृतं सुप्रतिष्टितम्

anantakalpamīśānaḥ sthāsyati prītamānasaḥ / tvayā kṛtamidaṃ veśma vistṛtaṃ supratiṣṭitam

हिन्दी अर्थ

श्रवणका फल पा लेता है। जो अपनी इन्द्रियोंको वशमें करके हविष्यान्न भोजन करते हुए नियमपूर्वक समूचे ब्रह्मपुराणका श्रवण करता है, वह ब्रह्मपदको प्रात्त होता है। वत्स ! इस विषयमें अधिक कहनेसे

English

The devotee shall sit in the posture of Padmasana (Lotus pose) or Svastika. He shall apply Bhasma and hold the Darbha grass in the hand. He shall restrain hb breath and be silent.

अध्याय 78

श्लोक 94

नित्यं वै सर्वरूपेण तिष्ठामः क्षणमादरात् ।समर्चिताः प्रयास्यामः स्वस्ववासं ततः परम्

nityaṃ vai sarvarūpeṇa tiṣṭhāmaḥ kṣaṇamādarāt / samarcitāḥ prayāsyāmaḥ svasvavāsaṃ tataḥ param

हिन्दी अर्थ

क्या लाभ ? इस पुराणके कीर्तनसे मनुष्य जो-जो चाहता है, वह सब पा लेता है।

English

Afer meditating on the form one should retain it in the mind. He shall then fill the body with the lustre there¬ of and with that lustre the sin of the body has perished.

अध्याय 78

श्लोक 95

अथाबभाषे विश्वेशं गौतमो मुनिपुङ्गवः ।अयोग्यं प्रार्थयामीश ह्यर्थी दोषं न पश्यति

athābabhāṣe viśveśaṃ gautamo munipuṅgavaḥ / ayogyaṃ prārthayāmīśa hyarthī doṣaṃ na paśyati

हिन्दी अर्थ

पद्मपुराणका लक्षण तथा उसमें वर्णित विषयोंकी अनुक्रमणिका

English

In a purified jar he shall take purified water ren¬ dered fragrant with sweet scents. He shall then put a fragrant flower charged with pranava.

अध्याय 78

श्लोक 96

ब्रह्माद्यलभ्यं देवेश दीयतां यदि रोचते ।अथेशो विष्णुमालोक्य गृहीत्वा तत्करं करे

brahmādyalabhyaṃ deveśa dīyatāṃ yadi rocate / atheśo viṣṇumālokya gṛhītvā tatkaraṃ kare

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी कहते हैं--बेटा! सुनो, अब में पद्मपुराणका वर्णन करता हूँ। जो मनुष्य प्रसन्नतापूर्वक इसका पाठ और श्रवण करते हैं, उन्हें यह महान् पुण्य देनेवाला है। जैसे सम्पूर्ण देहधारी मनुष्य

English

The praniyama and the use of prapava are not ordained in the case of Sudras. They must have meditation in lieu of pranayama and the mantra Siva instead of omkara.

अध्याय 78

श्लोक 97

प्रहसन्नंबुजाभाक्षमित्युवाच सदाशिवः ।क्षामोदरो ऽसि गोविन्द देयं ते भोजनं किमु

prahasannaṃbujābhākṣamityuvāca sadāśivaḥ / kṣāmodaro 'si govinda deyaṃ te bhojanaṃ kimu

हिन्दी अर्थ

पाँच ज्ञानेन्द्रियोंसे युक्त बताया जाता है, उसी प्रकार यह पापनाशक पद्मपुराण पाँच खण्डोंसे युक्त कहा गया है। ब्रह्मन्! जिसमें महर्षि पुलस्त्यने भीष्मको सृष्टि आदिके क्रमसे नाना

English

Such materials of worship as the scented flowers and rice-grains shall be placed nearby. He shall then perform the Sarhkalpa rite (statement of the intended undertaking).

अध्याय 78

श्लोक 98

स्वयं प्रविश्य यदि वा स्वयं भुङ्क्ष्व स्वगेहवत् ।गच्छ वा पार्वतीगेहं या कुक्षिं पूरयिष्यति

svayaṃ praviśya yadi vā svayaṃ bhuṅkṣva svagehavat / gaccha vā pārvatīgehaṃ yā kukṣiṃ pūrayiṣyati

हिन्दी अर्थ

प्रकारके उपाख्यान और इतिहास आदिके साथ विस्तारपूर्वक धर्मका उपदेश किया है। जहाँ पुष्करतीर्थका माहात्म्य विस्तारपूर्वक कहा गया है, जिसमें ब्रह्म-यज्ञकी विधि, वेदपाठ आदिका

English

He shall think thus: "I shall perform Sivapuja (the worship of Siva) for Sivas propitiation. After stating saihkalpa (statement of intention) he shall perform invocation etc*

अध्याय 78

श्लोक 99

इत्युक्त्वा तत्करालंबी ह्येकान्तमगमद्विभुः ।आदिश्य नन्दिनं देवो द्वाराध्यक्षं यथोक्तवत्

ityuktvā tatkarālaṃbī hyekāntamagamadvibhuḥ / ādiśya nandinaṃ devo dvārādhyakṣaṃ yathoktavat

हिन्दी अर्थ

लक्षण, नाना प्रकारके दानों और ब्रतोंका पृथक्- पृथक् निरूपण, पार्वतीका विवाह, तारकासुरका विस्तृत उपाख्यान तथा गौ आदिका माहात्म्य है, जो सबको पुण्य देनेवाला है, जिसमें कालकेय

English

After performing the rites upto bathing (of the deity), he shall perform the rite of ablution in accordance with the injunctions in Che Satarudra texts with the mantra beginning with namaste (obeisance unto you).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।