Narada Purana
78
अध्याय 78 / 167

Book 1 - Adhyaya 79

358 श्लोकभाग 2/4 · श्लोक 100–190

पूर्ण अध्याय पाठ91 श्लोक

अध्याय 78

श्लोक 100

स गत्वा गौतमं वाथ ह्युक्तवान्विष्णुभाषणम् ।संपादयान्नं देवेशा भोक्तुकामा वयं मुने

sa gatvā gautamaṃ vātha hyuktavānviṣṇubhāṣaṇam / saṃpādayānnaṃ deveśā bhoktukāmā vayaṃ mune

हिन्दी अर्थ

आदि हैत्योंके वधकी पृथक्ू-पृथक् कथा दी गयी है तथा द्विजश्रेष्ठ ! जहाँ ग्रहोंके पूजन और दानकी विधि भी बतायी गयी है, वह महात्मा श्रीव्यासजीके द्वारा कहा हुआ 'सृष्टिखण्ड' है।

English

The horn shall be purified within beforehand, then it shall be purified both externally and internally. It must be made light and smooth but no part of it should be cut off.

अध्याय 78

श्लोक 101

इत्युक्त्वैकान्तमगमद्वासुदेवेन शङ्करः ।मृदुशय्यां समारुह्य शयितौ देवतोत्तमौ

ityuktvaikāntamagamadvāsudevena śaṅkaraḥ / mṛduśayyāṃ samāruhya śayitau devatottamau

हिन्दी अर्थ

पिता-माता आदिकी पूजनीयताके विषयमें शिवशर्माकी प्राचीन कथा, सुत्रतकी कथा, वृत्रासुरके वधकी कथा, पृथु, वेन और सुनीथाकी कथा, सुकलाका उपाख्यान, धर्मका आख्यान, पिताकी

English

Through a groove fitted somewhere at the bottom, the water shall pass continuously in a thin stream and the lord should be bathed in that way.

अध्याय 78

श्लोक 102

अन्योन्यं भाषणं कृत्वा प्रोत्तस्थतुरुभावपि ।गत्वा तडागं गंभीरं स्रास्यन्तौ देवसत्तमौ

anyonyaṃ bhāṣaṇaṃ kṛtvā prottasthaturubhāvapi / gatvā taḍāgaṃ gaṃbhīraṃ srāsyantau devasattamau

हिन्दी अर्थ

सेवाके विषयमें उपाख्यान, नहुषकी कथा, ययातिचरित्र, गुरुतीर्थका निरूपण, राजा और जैमिनिके संवादमें अत्यन्त आश्चर्यमयी कथा, अशोक सुन्दरीकी कथा, हुण्ड हैत्यका वध, कामोदाकी

English

The devotee shall |>our down water only through it which is lying at the top of the mechanical jar set up above it. He can pour water with the left hand or with the right one.

अध्याय 78

श्लोक 103

करांबुपातमन्योन्यं पृथक्कृत्वोभयत्र च ।मुनयो राक्षसाश्चैव जलक्रीडां प्रचक्रिरे

karāṃbupātamanyonyaṃ pṛthakkṛtvobhayatra ca / munayo rākṣasāścaiva jalakrīḍāṃ pracakrire

हिन्दी अर्थ

कथा, विहुण्ड हैत्यका वध, महात्मा च्यवनके साथ कुझलका संवाद, तदनन्तर सिद्धोपाख्यान और इस खण्डके फलका विचार--ये सब विषय जिसमें कहे गये हों, वह सूत-शौनक-संवादरूप

English

On hearing the words of Hanuman, Saftkara said, *'0 excellent monkey, the mode of worshipping me which you have recounted, is so.

अध्याय 78

श्लोक 104

अथ विष्णुर्महेशश्च जलपानानि शीघ्रतः ।चक्रतुः शङ्करऋ पद्मकिञ्जल्काञ्जलिना हरेः

atha viṣṇurmaheśaśca jalapānāni śīghrataḥ / cakratuḥ śaṅkaraṛ padmakiñjalkāñjalinā hareḥ

हिन्दी अर्थ

ग्रन्थ ' भूमिखण्ड” कहा गया है।

English

I shall teach you the essential things now just as you have mentioned in detail the rituals for the propitiation of linga.

अध्याय 78

श्लोक 105

अवाकिरन्मुखे तस्य पद्मोत्फुल्लविलोचने ।नेत्रे केशरसंपातात्प्रमीलयत केशवः

avākiranmukhe tasya padmotphullavilocane / netre keśarasaṃpātātpramīlayata keśavaḥ

हिन्दी अर्थ

जहाँ सौति तथा महर्षियोंके संवादरूपसे

English

Attain the benefit of puja by worshipping the pair of my feet. Then the excellent monkey spoke to the lord of Oevas, the Lord of Uma.

अध्याय 78

श्लोक 106

अत्रान्तरे हरेः स्कन्धमारुरोह महेश्वरः ।हर्युत्तमाङ्गं बाहुभ्यां गृहीत्वा संन्यमज्जयत्

atrāntare hareḥ skandhamāruroha maheśvaraḥ / haryuttamāṅgaṃ bāhubhyāṃ gṛhītvā saṃnyamajjayat

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माण्डकी उत्पत्ति बतायी गयी है, पृथ्वीसहित सम्पूर्ण लोकोंकी स्थिति और तीर्थोका वर्णन किया गया है। तदनन्तर जहाँ नर्मदाजीकी उत्पत्ति- कथा और उनके तीर्थोंका पृथक्-पृथक् वर्णन है,

English

'Tt is only the puja of the Linga that has been precisely laid down by the preceptor. O lord, I shall do that first, then I shall perform the worship of your feet.'

अध्याय 78

श्लोक 107

उन्मज्जयित्वा च पुनः पुनश्चापि पुनःपुनः ।पीडितः स हरिः सूक्ष्मं पातयामास शङ्करम्

unmajjayitvā ca punaḥ punaścāpi punaḥpunaḥ / pīḍitaḥ sa hariḥ sūkṣmaṃ pātayāmāsa śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

जिसमें कुरुक्षेत्र आदि तीर्थोंकी पुण्यमयी कथा कही गयी है, कालिन्दीकी पुण्यकथा, काशी- माहात्म्य-वर्णन तथा गया और प्रयागके पुण्यमय माहात्म्यका निरूपण है, वर्ण और आश्रमके

English

Thereafter the monkey seated himself in the lotus posture on the palm leaf. He performed the prinayia rite. Then after performing nyasa (fixation of letters) he became engaged in the meditation of the pure white being.

अध्याय 78

श्लोक 108

अथ पादौ गृहीत्वा तं भ्रामयन्विचकर्ष ह ।अताडयद्ध्वरेर्वक्षः पातयामास चाच्युतम्

atha pādau gṛhītvā taṃ bhrāmayanvicakarṣa ha / atāḍayaddhvarervakṣaḥ pātayāmāsa cācyutam

हिन्दी अर्थ

अनुकूल कर्मयोगका निरूपण, पुण्यकर्मकी कथाको लेकर व्यास-जैमिनि-संवाद, समुद्र-मन्थनकी कथा, ब्रतसम्बन्धी उपाख्यान, तदनन्तर कार्तिकके अन्तिम पाँच दिन (भीष्मपञ्चक)-का माहात्म्य तथा

English

After bowing down to &iva the preceptor»he remained there performing japa. Tliereafter the monkey exerted himself to perform the worship of the lord.

अध्याय 78

श्लोक 109

अथोत्थितो हरिस्तोयमादायाञ्जलिना ततः ।शीर्षे चैवाकिरच्छंभुमथ शंभुरथो हरिः

athotthito haristoyamādāyāñjalinā tataḥ / śīrṣe caivākiracchaṃbhumatha śaṃbhuratho hariḥ

हिन्दी अर्थ

आये हैं, वह 'स्वर्गखण्ड' कहा गया है। ब्रह्मन्! यह सब पातकोंका नाश करनेवाला है।

English

The great Yogin said this, what a sin has been committed by me, that the SivaliAga is lying in my hand without the pedestal.

अध्याय 78

श्लोक 110

जलक्रीडैवमभवदथ चर्षिगणान्तरे ।जलक्रीडासंभ्रमेण विस्रस्तजटबन्धनाः

jalakrīḍaivamabhavadatha carṣigaṇāntare / jalakrīḍāsaṃbhrameṇa visrastajaṭabandhanāḥ

हिन्दी अर्थ

रामाश्रमेधके प्रसड्रमें प्रथम रामका राज्याभिषेक, अगस्त्य आदि महर्षियोंका आगमन, पुलस्त्यवंशका वर्णन, अश्वमेधका उपदेश, अश्वमेधीय अश्वका पृथ्वीपर विचरण, अनेक राजाओंकी

English

If the pedestal docs not come today, my death is certain. Or I shall perform the japa of Rudra, then alone will Maheivara come.

अध्याय 78

श्लोक 111

अथ संभ्रमतां तेषामन्योन्यजटबन्धनम् ।इतरे तरबद्ध्वासु जटासु च मुनीश्वराः

atha saṃbhramatāṃ teṣāmanyonyajaṭabandhanam / itare tarabaddhvāsu jaṭāsu ca munīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

पुण्यमयी कथा, जगन्नाथजीकी महिमाका निरूपण, वृन्दावनका सर्वपापनाशक माहात्म्य, कृष्णावतारधारी श्रीहरिकी नित्य लीलाओंका कथन, वैशाखस््रानकी महिमा, स्लान-दान और पूजनका फल, भूमि-

English

Hearing this Hanuman said to Virabhadra what it was that worried his mind. **This linga is devoid of pedestal. See what a lot of sin I have committed.'*

अध्याय 78

श्लोक 112

शक्तिमन्तो ऽशक्तिमत आकर्षन्ति च सव्यथम् ।पातयन्तो ऽन्यतश्चापि क्त्रोशन्तो रुदतस्तथा

śaktimanto 'śaktimata ākarṣanti ca savyatham / pātayanto 'nyataścāpi ktrośanto rudatastathā

हिन्दी अर्थ

वाराह-संवाद, यम और ब्राह्मणकी कथा, राजदूतोंका संवाद, श्रीकृष्णस्तोत्रका निरूपण, शिवशम्भु-समागम, दधीचिकी कथा, भस्मका अनुपम माहात्म्य, उत्तम शिव-माहात्म्य, देवरातसुतोपाख्यान, पुराणवेत्ताकी

English

On hearing the words of the monkey Virabhadra said, the pedestal of your linga does not come back so soon, do not take hasty step.

अध्याय 78

श्लोक 113

एवं प्रवृत्ते तुमुले संभूते तोयकर्मणि ।आकाशे वानरेशस्तु ननर्त च ननाद च

evaṃ pravṛtte tumule saṃbhūte toyakarmaṇi / ākāśe vānareśastu nanarta ca nanāda ca

हिन्दी अर्थ

प्रशंसा, गौतमका उपाख्यान और शिवगीता तथा कल्पान्तरमें भरद्वाज-आश्रममें श्रीरामकथा आदि

English

If the pedestal does not come back I shall myself bum the worlds. You will show me the liiiga and see whether the pedestal has come back or not."

अध्याय 78

श्लोक 114

विपञ्चीं वादयन्वाद्यं ललितां गीतिमुज्जगौ ।सुगीत्या ललिता यास्तु आगायत विधा दश

vipañcīṃ vādayanvādyaṃ lalitāṃ gītimujjagau / sugītyā lalitā yāstu āgāyata vidhā daśa

हिन्दी अर्थ

इसका श्रवण और पाठ करते हैं, उनके सब पापोंका नाश करके यह उन्हें सम्पूर्ण अभीष्ट फलोंकी प्राप्ति कराता है।

English

Not seeing Sankara, the lord of Devas, there, they eulogised Sankara who is residing in the self with devotion by reciting hymns from the vedas.

अध्याय 78

श्लोक 115

शुश्राव गीतिं मधुरां शङ्करो लोकभावतः ।स्वयं गातुं हि ललितं मन्दंमन्दं प्रचक्रमे

śuśrāva gītiṃ madhurāṃ śaṅkaro lokabhāvataḥ / svayaṃ gātuṃ hi lalitaṃ mandaṃmandaṃ pracakrame

हिन्दी अर्थ

पाँचवें खण्डमें पहले भगवान् शिवके द्वारा

English

Obeisance unto you, Siva, the primordial deity. We make obeisance to one who wears sacred threads with serpents. Obeisance unto you the showerer of drops of nectar. O lord, obeisance unto you whose form is the set of three Vedas and unto the death of death.

अध्याय 78

श्लोक 116

स्वयं गायति देवेशे विश्रामं गलदेशिकम् ।स्वरं ध्रुवं समादाय सर्वलक्षणसंयुतम्

svayaṃ gāyati deveśe viśrāmaṃ galadeśikam / svaraṃ dhruvaṃ samādāya sarvalakṣaṇasaṃyutam

हिन्दी अर्थ

गौरीदेवीके प्रति कहा हुआ पर्वतोपाख्यान है। वह इस लोकमें मनोवाड्छित भोगोंको भोगकर

English

Obeisance unto you who have eightfold murtis viz. earth, wind, firmament, water, moon, fire, sun, and iunan. Obeisance to Siva, the destroyer of tnauspiciousness, the heroic one. May he who is worthy of being worshipped by the lords of the universe Vinu and Brahma be always pleased with us.

अध्याय 78

श्लोक 117

स्वधारामृतसंयुक्तं गानेनैवमपोनयन् ।वासुदेवो मर्दलं च कराभ्यामप्यवादयत्

svadhārāmṛtasaṃyuktaṃ gānenaivamaponayan / vāsudevo mardalaṃ ca karābhyāmapyavādayat

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् जालन्धरकी कथा, श्रीशैल आदिका माहात्म्यकीर्तन और राजा सगरकी पुण्यमयी कथा है। उसके बाद गड्ढा, प्रयाग, काशी और गयाका अधिक पुण्यदायक माहात्म्य कहा गया

English

Obeisance unto one who has the moon for his forehead. May the Atman, the great Atman, who goes ahead of the mind, who cannot be comprehended by the words, who is the destroyer of the inertia of the universe, the bestower of worldly enjoyments and salvatioa, who is of undefilcd fame be always pleased.

अध्याय 78

श्लोक 118

अम्बुजाङ्गश्चतुर्वक्रस्तुंबुरुर्मुखरो बभौ ।तानका गौतमाद्यास्तु गयको वायुजो ऽभवत्

ambujāṅgaścaturvakrastuṃbururmukharo babhau / tānakā gautamādyāstu gayako vāyujo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

है। फिर अन्नादि दानका माहात्म्म और महाद्वादशीत्रतका उल्लेख है। तत्पश्चात् चौबीस एकादशियोंका पृथक्-पृथक् माहात्म्य कहा गया है। फिर विष्णुधर्मका निरूपण और विष्णुसहस्ननामका

English

No one even the well informed ones do not com¬ prehend the beginning, the middle and the end. They (depend on) inference. May that Sarvamurti (omniform) be always delighted with us for our prosperity: what more duty should we remind you with.

अध्याय 78

श्लोक 119

गायके मधुरं गीतं हनूमति कपीश्वरे ।म्लानमल्मानमभवत्कृशाः पुष्टास्तदाभवन्

gāyake madhuraṃ gītaṃ hanūmati kapīśvare / mlānamalmānamabhavatkṛśāḥ puṣṭāstadābhavan

हिन्दी अर्थ

वर्णन है। उसके बाद कार्तिकब्रतका माहात्म्य, माघ-स्रानकका फल तथा जम्बूद्वीपके तीर्थोंकी पापनाशक महिमाका वर्णन है। फिर साभ्रमती (साबरमती)-का माहात्म्य, नृसिंहोत्पत्तिकथा, देवशर्मा

English

On hearing this eulogy, Siva the bestower of vision to Bhaga said to Visinu, ''Bring those sages near me.**

अध्याय 78

श्लोक 120

स्वां स्वां गीतिमतः सर्वे तिरस्कृत्यैव मूर्च्छिता ।तूष्णीभूतं समभवद्देवर्षिगणदानवम्

svāṃ svāṃ gītimataḥ sarve tiraskṛtyaiva mūrcchitā / tūṣṇībhūtaṃ samabhavaddevarṣigaṇadānavam

हिन्दी अर्थ

आदिका उपाख्यान और गीतामाहात्म्यका वर्णन है। तदनन्तर भक्तिका आख्यान, श्रीमद्धागवतका माहात्म्म और अनेक तीर्थोकी कथासे युक्त इन्द्रप्रथकी महिमा है। इसके बाद मन्त्ररत्रका

English

Then Vifpu came there and consoled the sages, the residents of Tapoloka. He showed Sankara, the lord of the universe, unto them.

अध्याय 78

श्लोक 121

एकः स हनुमान् गाता श्रोतारः सर्व एव ते ।मध्याह्नकाले वितते गायमाने हनूमति ।स्वस्ववाह नमारुह्य निर्गताः सर्वदेवताः

ekaḥ sa hanumān gātā śrotāraḥ sarva eva te / madhyāhnakāle vitate gāyamāne hanūmati / svasvavāha namāruhya nirgatāḥ sarvadevatāḥ

हिन्दी अर्थ

कथन, त्रिपादविभूतिका वर्णन तथा मत्स्य आदि अवतारोंकी पुण्यमयी अवतार-कथा है। तत्पश्चात् अष्टोत्तरशत दिव्य राम-नाम और उसके माहात्म्यका वर्णन है। वाडव! फिर महर्षि भृगुद्दारा भगवान्

English

Sankara spoke these words to them, sages, you are free from sins, why have you come to the earth from the Tapoloka?'*

अध्याय 78

श्लोक 122

गानप्रियो महेशस्तु जग्राह प्लवगेश्वरम् ।प्लवग त्वं मयाज्ञप्तो निःशङ्को वृषमारुह

gānapriyo maheśastu jagrāha plavageśvaram / plavaga tvaṃ mayājñapto niḥśaṅko vṛṣamāruha

हिन्दी अर्थ

विष्णुके वैभवकी परीक्षाका उल्लेख है। इस प्रकार यह पाँचवाँ 'उत्तरखण्ड' कहा गया है, जो सब प्रकारके पुण्य देनेवाला है। जो श्रेष्ठ मानव पाँच खण्डोंसे युक्त पद्मपुराणका श्रवण करता है,

English

Hearing the words of the tridentbearing lord the excellent sages said, lord, heaps of the ashes of the twelve worlds are seen.

अध्याय 78

श्लोक 123

मम चाभिमुखो भूत्वा गायस्वानेकगायनम् ।अथाह कपिशार्दूलो भगवन्तं महेश्वरम्

mama cābhimukho bhūtvā gāyasvānekagāyanam / athāha kapiśārdūlo bhagavantaṃ maheśvaram

हिन्दी अर्थ

वैष्णव धामको प्राप्त कर लेता है। यह पद्मपुराण पचपन हजार श्लोकोंसे युक्त है। मानद! जो इस पुराणको लिखवाकर पुराणज्ञ ब्राह्मणका भलीभौति

English

Only this forest remains (unaffecting). See this destruction of the worlds.** On hearing, Giriia spoke to those sages whose semen flows upwards.

अध्याय 78

श्लोक 124

वृषभारोहसामर्थ्यं तव नान्यस्य विद्यते ष ॥ तव वाहनमारुह्य पातकी स्यामहं विभो

vṛṣabhārohasāmarthyaṃ tava nānyasya vidyate ṣa // tava vāhanamāruhya pātakī syāmahaṃ vibho

हिन्दी अर्थ

सत्कार करके ज्येष्ठकी पूर्णिमाको स्वर्णणय कमलके साथ इस लिखित पुराणका उक्त पुराणवेत्ता ब्राह्मणको दान करता है, वह सम्पूर्ण देवताओंसे वन्दित होकर वैष्णव धामको चला जाता है। जो

English

On hearing those words of lord Sankara the leading sages spoke to the lord accompanied by Brahma and other gods. They kept their palms joined in reverence.

अध्याय 78

श्लोक 125

मामेवारुह देवेश विहॄङ्गः शिवधारणः ।तव चाभिमुखं गानं करिष्यामि विलोकय

māmevāruha deveśa vihṝṅgaḥ śivadhāraṇaḥ / tava cābhimukhaṃ gānaṃ kariṣyāmi vilokaya

हिन्दी अर्थ

पद्मपुराणकी इस अनुक्रमणिकाका पाठ तथा श्रवण करता है, वह भी सम्पूर्ण पद्मपुराणके श्रवणजनित फलको प्राप्त कर लेता है।

English

*'It is Virabhadra that we are afraid of, now. O lord, it was he who, thirsty tliat he was, consumed the shower of ashes.**

अध्याय 78

श्लोक 126

अथेश्वरो हनूमन्तमारुरोह यथा वृषम् ।आरूढे शङ्करे देवे हनुमत्कन्धरां शिवः

atheśvaro hanūmantamāruroha yathā vṛṣam / ārūḍhe śaṅkare deve hanumatkandharāṃ śivaḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुपुराणका स्वरूप और विषयानुक्रमणिका

English

The lord then called Vira and spoke these words;

अध्याय 78

श्लोक 127

छित्वा त्वचं परावृत्य सुखं गायति पूर्ववत् ।शृण्वन्गीतिसुधां शंभुर्गौन्त मस्य गृहं ततः

chitvā tvacaṃ parāvṛtya sukhaṃ gāyati pūrvavat / śṛṇvangītisudhāṃ śaṃbhurgaunta masya gṛhaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीक्रह्मजी कहते हैं--वत्स ! सुनो, अब में वैष्णव महापुराणका वर्णन करता हूँ। इसकी श्लोक-संख्या तेईस हजार है। यह सब पातकोंका नाश करनेवाला है। इसके पूर्वभागमें शक्तिनन्दन

English

On hearing it, lord Siva spoke to the terror-stricken

अध्याय 78

श्लोक 128

सर्वे चाप्यागतास्तत्र देवर्षिगणदानवाः ।पूजिता गौतमेनाथ भोजनावसरे सति

sarve cāpyāgatāstatra devarṣigaṇadānavāḥ / pūjitā gautamenātha bhojanāvasare sati

हिन्दी अर्थ

पराशरजीने मैत्रेयको छः अंश सुनाये हैं, उनमेंसे प्रथम अंशमें इस पुराणकी अवतरणिका दी गयी है। आदिकारण सर्ग, देवता आदिकी उत्पत्ति, समुद्रमन्‍्थनकी कथा, दक्ष आदिके बंशका वर्णन,

English

O dear one, well done since you desire the good of devotees, therefore the great renown of yours will last per¬ petually in the world.

अध्याय 78

श्लोक 129

यच्छुष्कं दारुसंभूतं गृहो पकरणादिकम् ।प्ररूढमभवत्सर्वं गायमाने हनूमति

yacchuṣkaṃ dārusaṃbhūtaṃ gṛho pakaraṇādikam / prarūḍhamabhavatsarvaṃ gāyamāne hanūmati

हिन्दी अर्थ

ध्रुव तथा पृथुके चरित्र, प्राचेतसका उपाख्यान, प्रह्दादकी कथा और त्रह्माजीके द्वारा देव, तिर्यक्, मनुष्य आदि वर्गोके प्रधान-प्रधान व्यक्तियोंको पृथक्-पृथक् राज्याधिकार दिये जानेका वर्णन-

English

Having spoken thus, Maheivara embraced him and sniffed at hu head. Being pleased at heart he gave t&mbula (betel) to Virabhadra.

अध्याय 78

श्लोक 130

तस्मिन्गाने समस्तानां चित्रं दृष्टिरतिष्टत

tasmingāne samastānāṃ citraṃ dṛṣṭiratiṣṭata

हिन्दी अर्थ

इन सब विषयोंको प्रथम अंश कहा गया है। प्रियत्रतके वंशका वर्णन, द्वीपों और वर्षोंका वर्णन, पाताल और नरकोंका कथन, सात स्वर्गोंका निरूपण, पृथक्-पृथक् लक्षणोंसे युक्त सूर्य आदि

English

He saw a Gandharva(celestial silver) wandering in the wood with a lute. He said to him, ''Give the lute to me."

अध्याय 78

श्लोक 131

द्विबाहुरीशस्य पदाभिवं दनः समस्तगात्राभरणोपपन्नः ।प्रसन्नमूर्तिस्तरुणः सुमध्ये विन्यस्तमूर्द्ध्वाञ्जलिभिः शिरोभिः

dvibāhurīśasya padābhivaṃ danaḥ samastagātrābharaṇopapannaḥ / prasannamūrtistaruṇaḥ sumadhye vinyastamūrddhvāñjalibhiḥ śirobhiḥ

हिन्दी अर्थ

ग्रहोंकी गतिका प्रतिपादन, भरत-चरित्र, मुक्तिमार्ग- निदर्शन तथा निदाघ एवं ऋभुका संवाद--ये सब

English

The Gandharva said, **This dear lute of mine cannot be given away to anybody by me. The chief of the monkeys said, O Gandharva, I too like this lute,"

अध्याय 78

श्लोक 132

शिरः कराभ्यां परिगृह्य शङ्करो हनूमतः पूर्वमुखं चकार ।पद्मासनासीनहनूमत्ॐऽजलौ निधाय पादं त्वपरं मुखे च

śiraḥ karābhyāṃ parigṛhya śaṅkaro hanūmataḥ pūrvamukhaṃ cakāra / padmāsanāsīnahanūmatoṃ'jalau nidhāya pādaṃ tvaparaṃ mukhe ca

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरोंका वर्णन, वेदव्यासका अवतार तथा इसके बाद नरकसे उद्धार करनेवाला कर्म कहा गया है। सगर और और्वके संवादमें सब धर्मोका निरूपण, श्राद्धकल्प तथा वर्णाश्रमधर्म,

English

When the Gandharva did not hand over his favourite lute to the monkey he was knocked down on the ground by the monkey with the blow of his fist.

अध्याय 78

श्लोक 133

पादाङ्गुलीभ्यामथ नासिकां विभुः स्नेहेन जग्राह च मन्दमन्दम् ।स्कन्धे मुखे त्वंसतले च कण्ठे वक्षस्थले च स्तनमध्यमे हृदि

pādāṅgulībhyāmatha nāsikāṃ vibhuḥ snehena jagrāha ca mandamandam / skandhe mukhe tvaṃsatale ca kaṇṭhe vakṣasthale ca stanamadhyame hṛdi

हिन्दी अर्थ

सदाचार-निरूपण तथा मायामोहकी कथा--यह सब विषय तीसरे अंशमें बताया गया है, जो सब पापोंका नाश करनेवाला है।

English

After picking up the great lute well-fitted with musical chords and strings Hanuman, the most excellent of the monkeys went near 8iva singing on the way.

अध्याय 78

श्लोक 134

ततश्च कुक्षावथ नाभिमण्डलं पादं द्वितीयं विदधाति चाञ्जलौ ।शिरो गृहीत्वावनमय्य शङ्करः पस्पर्श पृष्ठं चिबुकेन सो ऽध्वनि

tataśca kukṣāvatha nābhimaṇḍalaṃ pādaṃ dvitīyaṃ vidadhāti cāñjalau / śiro gṛhītvāvanamayya śaṅkaraḥ pasparśa pṛṣṭhaṃ cibukena so 'dhvani

हिन्दी अर्थ

मुनिश्रेष्ठ सूर्यवंशकी पवित्र कथा, चन्द्रवंशका वर्णन तथा नाना प्रकारके राजाओंका वृत्तान्त चतुर्थ अंशके अन्तर्गत है।

English

Then delighting the lord of the universe with his enchanting song he worshipped the feet of the lord with the fresh flowers of brhati.

अध्याय 78

श्लोक 135

हारं च मुक्तापरिकल्पितं शिवो हनूमतः कण्ठगतं चकार

hāraṃ ca muktāparikalpitaṃ śivo hanūmataḥ kaṇṭhagataṃ cakāra

हिन्दी अर्थ

श्रीकृष्णावतारविषयक प्रश्न, गोकुलकी कथा, बाल्यावस्थामें श्रीकृष्णद्वारा पूततना आदिका वध, कुमारावस्थामें अघासुर आदिकी हिंसा, किशोरणवस्थामें उनके द्वारा कंसका वध, मथुरापुरीकी लीला, तदनन्तर

English

O leading brahmin, after securing this boon directly from the noble-souied Maheia, Hanuman was highly pleased. This has been seen directly by me.

अध्याय 78

श्लोक 136

अथ विष्णुर्महेशानमिह वचनमुक्तवान् ।हनूमता समो नास्ति कृत्स्नब्रह्माण्डमण्डले

atha viṣṇurmaheśānamiha vacanamuktavān / hanūmatā samo nāsti kṛtsnabrahmāṇḍamaṇḍale

हिन्दी अर्थ

युवावस्थामें द्वारकाकी लीलाएँ, समस्त हैत्योंका वध, भगवानके पृथक्-पृथक्॒ विवाह, द्वारकामें रहकर योगीश्वरोंक भी ईश्वर जगन्नाथ श्रीकृष्णके द्वारा शत्रुओंके वध आदिके साथ-साथ पृथ्वीका

English

'HanumiD ia well bedecked in all oraamenu. He has made the lustre of gods dim by his excellent lustre. He has a delighted form. He is young. He is part of Siva. He honoured all the gods.

अध्याय 78

श्लोक 137

श्रुतिदेवाद्यगम्यं हि पदं तव कपिस्थितम् ।सर्वोपनिषदव्यक्तं त्वत्पदं कपिसर्वयुक्

śrutidevādyagamyaṃ hi padaṃ tava kapisthitam / sarvopaniṣadavyaktaṃ tvatpadaṃ kapisarvayuk

हिन्दी अर्थ

भार उतारा जाना और अष्टावक्रजीका उपाख्यान-- ये सब बातें पाँचवें अंशके अन्तर्गत हैं।

English

O brahmantcal sage. Of what avail this talk? Nowhere is there any one who is like the lord of monkeys in regard to intelligence justice and courage.

अध्याय 78

श्लोक 138

यमादिसाधनैर्ंयोगैर्न क्षणं ते पदं स्थिरम् ।महायोगिहृदंभोजे परं स्वस्थं हनूमति

yamādisādhanairṃyogairna kṣaṇaṃ te padaṃ sthiram / mahāyogihṛdaṃbhoje paraṃ svasthaṃ hanūmati

हिन्दी अर्थ

कलियुगका चरित्र, चार प्रकारके महाप्रलय

English

O brahmins, thus the story has been entirely recounted to you. It is destructive of sins of those who read it or listen to it. You may go happily.**

अध्याय 78

श्लोक 139

वर्षकोटिसहस्रं तु सहस्राब्दैरथान्वहम् ।भक्त्या संपूजितो ऽपीश पादो नो दर्शितस्त्वया

varṣakoṭisahasraṃ tu sahasrābdairathānvaham / bhaktyā saṃpūjito 'pīśa pādo no darśitastvayā

हिन्दी अर्थ

तथा केशिध्वजके द्वारा खाण्डिक्य जनकको ब्रह्मतज्षानका उपदेश इत्यादि विषयोंको छठा अंश

English

On bearing these words of R&mabhadra, the intelligent leader amongthe descendants ofRaghu, Icircumam* bulated him, bowed him and went away in the same manner as I had come.

अध्याय 78

श्लोक 140

लोके वादो हि सुमहाञ्छंभुर्नारायणप्रियः ।हरिप्रियस्तथा शंभुर्न तादृग्भाग्यमस्ति मे

loke vādo hi sumahāñchaṃbhurnārāyaṇapriyaḥ / haripriyastathā śaṃbhurna tādṛgbhāgyamasti me

हिन्दी अर्थ

इसके बाद विष्णुपुराणका उत्तर भाग प्रारम्भ होता है, जिसमें शौनक आदिके द्वारा आदरपूर्वक पूछे जानेपर सूतजीने सनातन “विष्णुधर्मोत्तर' नामसे प्रसिद्ध नाना प्रकारके धर्मोंकी कथाएँ कही

English

O brahmin, thus the story of Hanuman has been roenlioned to you. It is the essence. It bestows happiness and Salvation: What else do you wbh to hear?

अध्याय 78

श्लोक 141

तच्छ्रुत्वा वचनं शंभुर्विष्णोः प्राह मुदान्वितः ।न त्वया सदृशो मह्यं प्रियो ऽन्यो ऽस्ति हरे क्वचित्

tacchrutvā vacanaṃ śaṃbhurviṣṇoḥ prāha mudānvitaḥ / na tvayā sadṛśo mahyaṃ priyo 'nyo 'sti hare kvacit

हिन्दी अर्थ

हैं। अनेकानेक पुण्य-ब्रत, यम-नियम, धर्मशास्त्र, अर्थशास्त्र, वेदान्त, ज्यौतिष, वंशवर्णनके प्रकरण, स्तोत्र, मन्त्र तथा सब लोगोंका उपकार करनेवाली नाना प्रकारकी विद्याएँ सुनायी हैं । यह विष्णुपुराण

English

Hearing that, Shambhu said joyfully to Vishnu: "No one is dearer to me than you, Hari, anywhere.

अध्याय 78

श्लोक 142

पार्वती वा त्वया तुल्या वर्तते नैव भिद्यते ।अथ देवाय महते गौतमः प्राणिपत्य च

pārvatī vā tvayā tulyā vartate naiva bhidyate / atha devāya mahate gautamaḥ prāṇipatya ca

हिन्दी अर्थ

है, जिसमें सब शास्त्रोंके सिद्धान्तका संग्रह हुआ है। इसमें वेदव्यासजीने वाराहकल्पका वृत्तान्त कहा है। जो मनुष्य भक्ति और आदरके साथ विष्णुपुराणको पढ़ते और सुनते हैं, वे दोनों यहाँ

English

Not even Parvati is equal to you; there is no difference." Then Gautama bowed to the great God

अध्याय 78

श्लोक 143

व्यजिज्ञपदमेयात्मज्देवैर्हि करुणानिधे ।मध्याह्नो ऽयं व्यतिक्रान्तो भुक्तिवेलाखिलस्य च

vyajijñapadameyātmajdevairhi karuṇānidhe / madhyāhno 'yaṃ vyatikrānto bhuktivelākhilasya ca

हिन्दी अर्थ

मनोवाज्छित भोग भोगकर विष्णुलोकमें चले जाते हैं। जो इस पुराणको लिखवाकर या स्वयं लिखकर आषाढ़की पूर्णिमाको घृतमयी धेनुके साथ पुराणार्थवेत्ता विष्णुभक्त ब्राह्मणको दान

English

and said humbly: "O ocean of mercy, immeasurable-souled, by the gods, noon is passing and the time of eating for all has come."

अध्याय 78

श्लोक 144

अथाचम्य महादेवो विष्णुना सहितो विभुः ।प्रविश्य गौतमगृहं भोजनायोपचक्रमे

athācamya mahādevo viṣṇunā sahito vibhuḥ / praviśya gautamagṛhaṃ bhojanāyopacakrame

हिन्दी अर्थ

करता है, वह सूर्यके समान तेजस्वी विमानद्वारा वैकुण्ठधाममें जाता है। ब्रह्मन्! जो विष्णुपुराणकी इस विषयानुक्रमणिकाको कहता अथवा सुनता है, वह समूचे पुराणके पठन एवं श्रवणका फल

English

Then Mahadeva, having sipped water, together with Vishnu entered Gautama's house and began to eat.

अध्याय 78

श्लोक 145

रत्नाङ्गुलीयैरथनूपुराभ्यां दुकूलबन्धेन तडित्सुकाञ्च्या ।हारैरनेकैरथ कण्ठनिष्कयज्ञोपवीतोत्तरवाससी च

ratnāṅgulīyairathanūpurābhyāṃ dukūlabandhena taḍitsukāñcyā / hārairanekairatha kaṇṭhaniṣkayajñopavītottaravāsasī ca

हिन्दी अर्थ

वायुपुराणका परिचय तथा उसके दान एवं श्रवण आदिका फल

English

With jewelled rings, anklets, a silk waist-band, a lightning-like girdle, many necklaces, a neck-ornament, sacred thread and upper garment,

अध्याय 78

श्लोक 146

विलंबिचञ्चन्मणिकुण्डलेन सुपुष्पधंमिल्लवरेण चैव ।पञ्चाङ्गगन्धस्य विलेपनेन बाह्वङ्गदैः कङ्कणकाङ्गुलीयैः

vilaṃbicañcanmaṇikuṇḍalena supuṣpadhaṃmillavareṇa caiva / pañcāṅgagandhasya vilepanena bāhvaṅgadaiḥ kaṅkaṇakāṅgulīyaiḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मजी कहते हैं--ब्रह्मन्! सुनो, अब में वायुपुराणका लक्षण बतलाता हूँ, जिसके श्रवण करनेपर परमात्मा भगवान् शिवका धाम प्राप्त होता है। यह पुराण चौबीस हजार श्लोकोंका

English

with hanging, swaying jewelled earrings, a fine hair-knot with flowers, an anointing of five fragrances, armlets, bracelets and finger-rings,

अध्याय 78

श्लोक 147

अथो विभूषितः शिवो निविष्ट उत्तमासने ।स्वसंमुखं हरिं तथा न्यवेशयद्वरासने

atho vibhūṣitaḥ śivo niviṣṭa uttamāsane / svasaṃmukhaṃ hariṃ tathā nyaveśayadvarāsane

हिन्दी अर्थ

बतलाया गया है। जिसमें वायुदेवने श्वेतकल्पके प्रसड़से धर्मोका उपदेश किया है, उसे वायुपुराण कहा गया है। वह पूर्व और उत्तर दो भागोंसे युक्त

English

Shiva, so adorned, sat on the best seat; and he seated Hari opposite him on an excellent seat.

अध्याय 78

श्लोक 148

देवश्रेष्ठौ हरीशौ तावन्योन्याभिमुखस्थितौ ।सुवर्णभाजनस्थान्नं ददौ भक्त्या स गौतमः

devaśreṣṭhau harīśau tāvanyonyābhimukhasthitau / suvarṇabhājanasthānnaṃ dadau bhaktyā sa gautamaḥ

हिन्दी अर्थ

राजाओंके वंशका वर्णन है और जहाँ गयासुरके वधकी कथा विस्तारके साथ कही गयी है, जिसमें सब मासोंका माहात्म्य बताकर माघमासका अधिक फल कहा गया है, जहाँ दानधर्म तथा राजधर्म

English

The two best of gods, Hari and Isha, stood facing each other. Gautama devoutly served food in golden vessels.

अध्याय 78

श्लोक 149

त्रिंशत्प्रभेदान्भक्ष्यांस्तु पायसं च चतुर्विधम् ।सुपक्वं पाकजातं च कल्पितं यच्छतद्वयम्

triṃśatprabhedānbhakṣyāṃstu pāyasaṃ ca caturvidham / supakvaṃ pākajātaṃ ca kalpitaṃ yacchatadvayam

हिन्दी अर्थ

अधिक विस्तारसे कहे गये हैं, जिसमें पृथ्वी, पाताल, दिशा और आकाशमें विचरनेवाले जीवॉके और ब्रत आदिके सम्बन्धमें निर्णय किया गया

English

Thirty kinds of eatables and fourfold milk-rice, well-cooked dishes and cooked things, two hundred conceived,

अध्याय 78

श्लोक 150

अपक्कं मिश्रकं तद्वत्त्रिंशतं परिकल्पितम् ।शतं शतं सुकन्दानां शाकानां च प्रकल्पितम्

apakkaṃ miśrakaṃ tadvattriṃśataṃ parikalpitam / śataṃ śataṃ sukandānāṃ śākānāṃ ca prakalpitam

हिन्दी अर्थ

है। ब्रह्मन्! जिसमें सर्ग आदिका लक्षण विस्तारपूर्वक है, वह वायुपुराणका पूर्वभाग कहा गया है।

English

and uncooked and mixed ones, thirty likewise; a hundred and a hundred excellent roots and vegetables were arranged.

अध्याय 78

श्लोक 151

पञ्चविंशतिधा सर्पिःसंस्कृतं व्यञ्जनं तथा ।शर्कराद्यं तथा चूतमोचाखर्जूरदाडिमम्

pañcaviṃśatidhā sarpiḥsaṃskṛtaṃ vyañjanaṃ tathā / śarkarādyaṃ tathā cūtamocākharjūradāḍimam

हिन्दी अर्थ

बतलाया गया है, जहाँ भिन्न-भिन्न मन्वन्तरोंमें

English

Twenty-five kinds of side dishes prepared with ghee, sugar and the like, mango, banana, date, pomegranate,

अध्याय 78

श्लोक 152

द्राक्षेक्षुनागरङ्गं च मिष्टं पक्वं फलोत्करम् ।प्रियालक्रञ्जम्बुफलं विकङ्कतफलं तथा

drākṣekṣunāgaraṅgaṃ ca miṣṭaṃ pakvaṃ phalotkaram / priyālakrañjambuphalaṃ vikaṅkataphalaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

मुनी श्र! उसके उत्तरभागमें नर्मदाके तीथॉका

English

grape, sugar-cane, orange, sweet and ripe heaps of fruit, priyala, kranja, jambu fruit, vikankata fruit —

अध्याय 78

श्लोक 153

एवमादीनि चान्यानि द्रव्याणीशे समर्प्य च ।दत्त्वापोशानकं विप्रो भुञ्जध्वमिति चाब्रवीत्

evamādīni cānyāni dravyāṇīśe samarpya ca / dattvāpośānakaṃ vipro bhuñjadhvamiti cābravīt

हिन्दी अर्थ

्ज्र्ख््म्शलच्त्च्च 22 है ८ ” अं

English

these and other things having been offered to the Lord, and having given water for sipping, the Brahmin said, "Please eat."

अध्याय 78

श्लोक 154

भुञ्जानैषु च सर्वेषु व्यजनं सूक्ष्मविस्तृतम् ।गौतमः स्वयमादाय शिवविष्णू अवीजयत्

bhuñjānaiṣu ca sarveṣu vyajanaṃ sūkṣmavistṛtam / gautamaḥ svayamādāya śivaviṣṇū avījayat

हिन्दी अर्थ

वर्णन है और विस्तारके साथ शिवसंहिता कही गयी है। जो भगवान् सम्पूर्ण देवताओंके लिये दुर्शेय और सनातन हैं, वे जिसके तटपर सदा सर्वतोभावेन निवास करते हैं, वही यह नर्मदाका

English

While all were eating, Gautama himself took a fine broad fan and fanned Shiva and Vishnu.

अध्याय 78

श्लोक 155

परिहासमथो कर्तुमियेष परमेश्वरः ।पश्य विष्णो हनूमन्तं कथं भुङ्क्ते स वानरः

parihāsamatho kartumiyeṣa parameśvaraḥ / paśya viṣṇo hanūmantaṃ kathaṃ bhuṅkte sa vānaraḥ

हिन्दी अर्थ

जल ब्रह्मा है, यही विष्णु है और यही सर्वोत्कृष्ट साक्षात् शिव है। यह नर्मदाजल ही निराकार ब्रह्म तथा कैवल्य मोक्ष है। निश्चय ही भगवान् शिवने समस्त लोकोंका हित करनेके लिये अपने शरीरसे

English

Wishing to make a joke, the Supreme Lord said: "See, Vishnu, how Hanuman, that monkey, eats."

अध्याय 78

श्लोक 156

वानरं पश्यति हरौ मण्डकं विष्णुभाजने ।चक्षेप मुनिसंषेषु पश्यत्स्वपि महेश्वरः

vānaraṃ paśyati harau maṇḍakaṃ viṣṇubhājane / cakṣepa munisaṃṣeṣu paśyatsvapi maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

इस नर्मदा नदीके रूपमें किसी दिव्य शक्तिको ही

English

While Hari was looking at the monkey, Maheshvara threw a cake from Vishnu's dish among the sages, as they looked on.

अध्याय 78

श्लोक 157

हनूमते दत्तवांश्च स्वोच्छिष्टं पायसादिकम् ।त्वदुच्छिष्टभोज्यं तु तवैव वचनाद्विभो

hanūmate dattavāṃśca svocchiṣṭaṃ pāyasādikam / tvaducchiṣṭabhojyaṃ tu tavaiva vacanādvibho

हिन्दी अर्थ

धरतीपर उतारा है। जो नर्मदाके उत्तर तटपर निवास करते हैं, वे भगवान् रुद्रके अनुचर होते हैं और जिनका दक्षिण तटपर निवास है, वे भगवान् विष्णुके लोकमें जाते हैं। 3»कारेश्वरसे

English

He gave Hanuman his own leavings of milk-rice and the like: "The food left by you, O Lord, is eaten by your own word."

अध्याय 78

श्लोक 158

अनर्हं मम नैवेद्यं पत्रं पुष्पं फलादिकम् ।मह्यं निवेद्य सकलं कूप एव विनिःक्षिपेत्

anarhaṃ mama naivedyaṃ patraṃ puṣpaṃ phalādikam / mahyaṃ nivedya sakalaṃ kūpa eva viniḥkṣipet

हिन्दी अर्थ

लेकर पश्चिम समुद्रतक नर्मदा नदीमें दूसरी नदियोंके पैंतीस पापनाशक संगम हैं, उनमेंसे ग्यारह तो उत्तर तटपर हैं और तेईस दक्षिण तटपर। पैंतीसवाँ तो स्वयं नर्मदा और समुद्रका

English

"My offering — leaf, flower, fruit and so on — is unfit. Having offered all to me, one should throw it in a well.

अध्याय 78

श्लोक 159

अभुक्ते त्वर्द्वञ्चो नूनं भुक्ते चापि कृपा तव ।बाणलिङ्गे स्वयंभूते चन्द्रकान्ते हृदि स्थिते

abhukte tvardvañco nūnaṃ bhukte cāpi kṛpā tava / bāṇaliṅge svayaṃbhūte candrakānte hṛdi sthite

हिन्दी अर्थ

संगम कहा गया है। नर्मदाके दोनों तटोंपर इन संगमोंके साथ चार सौ प्रसिद्ध तीर्थ हैं। मुनीश्चर! इनके सिवा अन्य साधारण तीर्थ तो रेवाके दोनों तटोंपर पग-पगपर विद्यमान हैं, जिनकी संख्या

English

If I do not eat, then surely you are the (superior) one; even if I eat, your grace... in the self-born linga, the moon-stone, the Bana-linga set in the heart,

अध्याय 78

श्लोक 160

चान्द्रायण समं ज्ञेयं शम्भोर्नैवेद्यभक्षणम् ।भुक्तिवेलेयमधुना तद्वैरस्यं कथान्तरात्

cāndrāyaṇa samaṃ jñeyaṃ śambhornaivedyabhakṣaṇam / bhuktiveleyamadhunā tadvairasyaṃ kathāntarāt

हिन्दी अर्थ

साठ करोड़ साठ हजार है। यह परमात्मा शिवकी संहिता परम पुण्यमयी है, जिसमें वायुदेवताने नर्मदाके चरित्रका वर्णन किया है। जो इस पुराणको लिखकर गुड़मयी धेनुके साथ श्रावणकी

English

eating Shambhu's offering is to be known as equal to the Chandrayana. Now it is time to eat; the distaste in that is from the digression;

अध्याय 78

श्लोक 161

भुक्त्वा तु ककथयिष्यामि निर्विशङ्कं विभुङ्क्ष्व तत् ।अथासौ जलसंस्कारं कृतवान् गौतमो मुनिः

bhuktvā tu kakathayiṣyāmi nirviśaṅkaṃ vibhuṅkṣva tat / athāsau jalasaṃskāraṃ kṛtavān gautamo muniḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्णिमाको भक्तिपूर्वक कुटुम्बी ब्राह्मणके हाथमें दान देता है, वह चौदह इन्द्रोंक राज्यकालतक रुद्रलोकमें निवास करता है। जो मनुष्य नियमपूर्वक हविष्य भोजन करते हुए इस वायुपुराणको सुनाता

English

having eaten, I shall tell it; eat it without fear." Then the sage Gautama did the water purification.

अध्याय 78

श्लोक 162

आरक्तसुस्निगन्धसुसूक्ष्मगात्राननेकधाधौतसुशोभिताङ्गान् ।तडागतोयैः कतबीजघर्षितैर्विशौधितैस्तैः करकानपूरयत्

āraktasusnigandhasusūkṣmagātrānanekadhādhautasuśobhitāṅgān / taḍāgatoyaiḥ katabījagharṣitairviśaudhitaistaiḥ karakānapūrayat

हिन्दी अर्थ

अथवा सुनता है, वह साक्षात् रुद्र है, इसमें संशय नहीं है। जो इस अनुक्रमणिकाको सुनता और सुनाता है, वह भी समस्त पुराणके श्रवणका फल

English

He filled the water-pots with water from the tank rubbed with kataka seeds and purified, pots reddish, smooth, fragrant, of fine bodies, washed many times and beautiful.

अध्याय 78

श्लोक 163

नद्याः सैकतवेदिकां नवतरां संछाद्य सूक्ष्मांबरैः,शुद्ध्वैः श्वेततरैरथोपरि घटांस्तोयेन पूर्णान्क्षिपेत् ।लिप्त्वा नालकजातिमास्तपुटकं तत्कौलकं कारिकाचूर्णं चन्दनचन्द्ररश्मिविशदां मालां पुटान्तं क्षिपेत् ।यामस्यापि पुनश्च वारिवसनेनाशोध्य कुम्भेन तञ्चन्द्प्रन्थिमथो निधाय बकुलं क्षिप्त्वा तथा पाटलम्

nadyāḥ saikatavedikāṃ navatarāṃ saṃchādya sūkṣmāṃbaraiḥ,śuddhvaiḥ śvetatarairathopari ghaṭāṃstoyena pūrṇānkṣipet / liptvā nālakajātimāstapuṭakaṃ tatkaulakaṃ kārikācūrṇaṃ candanacandraraśmiviśadāṃ mālāṃ puṭāntaṃ kṣipet / yāmasyāpi punaśca vārivasanenāśodhya kumbhena tañcandpranthimatho nidhāya bakulaṃ kṣiptvā tathā pāṭalam

हिन्दी अर्थ

श्रीमद्भागवतका परिचय, माहात्म्य तथा दानजनित फल

English

(A passage describing Gautama preparing perfumed cool drinking water: a new sandy platform on the river bank covered with fine white cloths, pots filled with water set on it, flavoured with jasmine, mixed with sandal and camphor powder, garlands, bakula and patala flowers.)

अध्याय 78

श्लोक 164

शेफआलीस्तबकमथो जलं च तत्र,विन्यस्य प्रथमत एव तोयशुद्धिम् ।कृत्वाथो मृदुतरं सूक्ष्मवस्त्रखण्डेनावेष्टेत्सृणिकमुखं च सूक्ष्मचन्द्रम्

śephaālīstabakamatho jalaṃ ca tatra,vinyasya prathamata eva toyaśuddhim / kṛtvātho mṛdutaraṃ sūkṣmavastrakhaṇḍenāveṣṭetsṛṇikamukhaṃ ca sūkṣmacandram

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मजी कहते हैं--मरीचे ! सुनो, वेदव्यासजीने जो वेदतुल्य श्रीमद्धागवत नामक महापुराणका सम्पादन किया है, वह अठारह हजार श्लोकोंका बतलाया गया है। यह पुराण सब पापोंका नाश

English

(Continuing: tuberose flowers in the water, first the water purified; then wrapped with a finer cloth, the mouth of the pipe covered with a fine cloth like moon.)

अध्याय 78

श्लोक 165

अनातपप्रदेशे तु निधाय करकानथ ।मन्दवातसमोपेते सूक्ष्मव्यजनवीजेते

anātapapradeśe tu nidhāya karakānatha / mandavātasamopete sūkṣmavyajanavījete

हिन्दी अर्थ

करनेवाला है। यह बारह शाखाओंसे युक्त कल्पवृक्षस्वरूप है। विप्रवर! इसमें विश्वरूप भगवान्का ही प्रतिपादन किया गया है। इसके पहले स्कन्धमें सूत और शौनकादि ऋषियोंके

English

Placing the water-pots in a shady place with a gentle breeze, fanned with fine fans,

अध्याय 78

श्लोक 166

सिंचेच्छीतैर्जलैश्चापि वासितैः सृणिकामपि ।संस्कृताः स्वायतास्तत्र नरा नार्यो ऽथवा नृपाः

siṃcecchītairjalaiścāpi vāsitaiḥ sṛṇikāmapi / saṃskṛtāḥ svāyatāstatra narā nāryo 'thavā nṛpāḥ

हिन्दी अर्थ

समागमका प्रसंग उठाकर व्यासजी तथा पाण्डवोंके

English

he sprinkled the pipe too with cool, perfumed water. Prepared men, women or kings stood there,

अध्याय 78

श्लोक 167

तत्कन्या वा क्षालिताङ्गा धौतपादाःसुवाससः ।मधुर्पिगमनिर्यासमसांद्रमगुरूद्भवम्

tatkanyā vā kṣālitāṅgā dhautapādāḥsuvāsasaḥ / madhurpigamaniryāsamasāṃdramagurūdbhavam

हिन्दी अर्थ

पवित्र चरित्रका वर्णन किया गया है। इसके बाद परीक्षित॒के जन्मसे लेकर प्रायोपवेशनतककी कथा कही गयी है। यहींतक प्रथम स्कन्धका विषय है। फिर परीक्षित्-शुकसंवादमें स्थूल और सूक्ष्म

English

or his daughter with washed limbs and feet, in fine clothes, applying a thick sweet gum of aloe,

अध्याय 78

श्लोक 168

बाहुमूले च कण्ठे च विलिप्यासांद्रमेव च ।मस्तके जापकं न्यस्य पञ्चगन्धविलेपनम्

bāhumūle ca kaṇṭhe ca vilipyāsāṃdrameva ca / mastake jāpakaṃ nyasya pañcagandhavilepanam

हिन्दी अर्थ

दो प्रकारकी धारणाओंका निरूपण है। तदनन्तर

English

on the arms and neck, and a thick paste on the head, a chanter placed, anointed with the five perfumes;

अध्याय 78

श्लोक 169

पुष्पनद्ध्वसुकेशास्तु ताः शुभाः स्युः सुनिर्मलाः ।एवमेवार्चिता नार्य आप्तकुङ्कुमविग्रहाः

puṣpanaddhvasukeśāstu tāḥ śubhāḥ syuḥ sunirmalāḥ / evamevārcitā nārya āptakuṅkumavigrahāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म-नारद-संवादमें भगवानके अवतारसम्बन्धी अमृतोपम चरित्रोंका वर्णन है। फिर पुराणका

English

their hair adorned with flowers, they were auspicious and stainless. Women so honoured, bright as saffron in form,

अध्याय 78

श्लोक 170

युवत्यश्चारुसर्वाङ्ग्यो नितरां भूषणैरपि ।एतादृग्वनिताभिर्वा नरैर्वा दापयेज्जलम्

yuvatyaścārusarvāṅgyo nitarāṃ bhūṣaṇairapi / etādṛgvanitābhirvā narairvā dāpayejjalam

हिन्दी अर्थ

लक्षण कहा गया है। बुद्धिमान् व्यासजीने यह द्वितीय स्कन्‍्धका विषय बताया है, जो सृष्टिके

English

young, lovely in all limbs, richly adorned, with such women or by men he had water given.

अध्याय 78

श्लोक 171

ते ऽपि प्रादानसमये सूक्ष्मवस्त्राल्पवेष्टनम् ।अथवामकरे न्यस्य करकं प्रेक्ष्य तत्र हि

te 'pi prādānasamaye sūkṣmavastrālpaveṣṭanam / athavāmakare nyasya karakaṃ prekṣya tatra hi

हिन्दी अर्थ

कारणतत्त्वोंकी उत्पत्तिका प्रतिपादक है। तत्पश्चात् विदुरका चरित्र, मैत्रेयजीके साथ विदुरका समागम, परमात्मा ब्रह्मससे सृष्टक्रिका निरूपण और महर्षि कपिलद्वारा कहा हुआ सांख्य--यह

English

At the time of giving, they too wrapped it lightly with fine cloth, or placing it on the left hand and looking at the pot there,

अध्याय 78

श्लोक 172

दोरिकान्यस्तमुन्मुच्य ततस्तोयं प्रदापयेत् ।एवं स कारयामास गौतमो भगवान्मुनिः

dorikānyastamunmucya tatastoyaṃ pradāpayet / evaṃ sa kārayāmāsa gautamo bhagavānmuniḥ

हिन्दी अर्थ

सब विषय तृतीय स्कन्धके अन्तर्गत बताया गया है। तदनन्तर पहले सतीचरित्र, फिर श्रुवका चरित्र, तत्पश्चात् राजा पृथुका पवित्र उपाख्यान, फिर राजा प्राचीनबर्हिष्की कथा--यह सब

English

loosening the string tied on it, they then had water given. Thus the blessed sage Gautama arranged it.

अध्याय 78

श्लोक 173

महेशादिषु सर्वेषु भुक्तवत्सु महात्मसु ।प्रक्षालिताङ्घ्रिहस्तेषु गन्धोद्वर्तितपाणिषु

maheśādiṣu sarveṣu bhuktavatsu mahātmasu / prakṣālitāṅghrihasteṣu gandhodvartitapāṇiṣu

हिन्दी अर्थ

विसर्गविषयक परम उत्तम चौथा स्कन्ध कहा गया है। राजा प्रियत्रत और उनके पुत्रोंका पुण्यदायक चरित्र, ब्रह्माण्डके अन्तर्गत विभिन्न लोकोंका वर्णन तथा नरकोंकी स्थिति--यह

English

When Maheshvara and all the great souls had eaten, with feet and hands washed and hands perfumed,

अध्याय 78

श्लोक 174

उञ्चासनसमासीने देवदेवे महेश्वरे ।अथ नीचसमासीनादेवाः सर्षिगणास्तथा

uñcāsanasamāsīne devadeve maheśvare / atha nīcasamāsīnādevāḥ sarṣigaṇāstathā

हिन्दी अर्थ

संस्थानविषयक पाँचवाँ स्कन्ध है। अजामिलका चरित्र, दक्ष प्रजापतिद्वारा की हुई सृष्टिका निरूपण, वृत्रासुकी कथा और मरुदृणोंका पुण्यदायक जन्म--यह सब व्यासजीके द्वारा छठा स्कन्ध

English

the God of gods, Maheshvara, seated on a high seat, while the gods and sages sat lower,

अध्याय 78

श्लोक 175

मणिपात्रेषु संवेष्ट्थ पूगखण्डान्सुधूपितान् ।अकोणान्वर्तुलान्स्थूलानसूक्ष्मानकृशानपि

maṇipātreṣu saṃveṣṭtha pūgakhaṇḍānsudhūpitān / akoṇānvartulānsthūlānasūkṣmānakṛśānapi

हिन्दी अर्थ

कहा गया है। वत्स! प्रह्नदका पुण्यचरित्र और वर्णाश्रमधर्मका निरूपण यह सातवाँ स्कन्ध बताया गया है। यह “ऊति' अथवा कर्मवासनाविषयक स्कन्ध है। इसमें उसीका प्रतिपादन किया गया

English

arranging in jewelled dishes pieces of areca well scented with incense — not angular, round, large, not fine nor thin —

अध्याय 78

श्लोक 176

श्वेतपत्राणि संशोध्य क्षिप्त्वा कर्पूरखण्डकम् ।चूर्णं च शङ्करायाथ निवेदयति गौतमे

śvetapatrāṇi saṃśodhya kṣiptvā karpūrakhaṇḍakam / cūrṇaṃ ca śaṅkarāyātha nivedayati gautame

हिन्दी अर्थ

है। तत्पश्चात् मन्वन्तरनिरूपणके प्रसंगमें गजेन्द्रमोक्षकी कथा, समुद्रमन्‍्थन, बलिके ऐश्वर्यकी वृद्धि और उनका बन्धन तथा मत्स्यावतारचरित्र--यह आठवाँ स्कन्ध कहा गया है। महामते ! सूर्यवंशका वर्णन

English

cleaning white betel leaves, putting in camphor pieces and lime powder, Gautama offered them to Shankara.

अध्याय 78

श्लोक 177

गृहाण देव तांबूलमित्युक्तवचने मुनौ ।कपे गृहाण तांबूलं प्रयच्छ मम खण्डकान्

gṛhāṇa deva tāṃbūlamityuktavacane munau / kape gṛhāṇa tāṃbūlaṃ prayaccha mama khaṇḍakān

हिन्दी अर्थ

और चन्द्रवंशका निरूपण--यह वंशानुचरितविषयक नवाँ स्कन्ध बताया गया है। श्रीकृष्णका बालचरित, कुमारावस्थाकीौ लीलाएँ, ब्रजमें निवास, किशोरावस्थाकी लीलाए, मथुरामें निवास, युवावस्था,

English

When the sage said, "Lord, accept the betel," (Shiva said) "Monkey, take the betel; give me pieces."

अध्याय 78

श्लोक 178

उवाच वानरो नास्ति मम शुद्धिर्महेश्वर ।अनेकफलभोक्तृआत्वाद्वानरस्तु कथं शुचिः

uvāca vānaro nāsti mama śuddhirmaheśvara / anekaphalabhoktṛātvādvānarastu kathaṃ śuciḥ

हिन्दी अर्थ

द्वास्कामें निवास और भूभारहरण--यह निरोधविषयक दसवाँ स्कन्‍्ध है। नारद-वसुदेव-संवाद, यदु- दत्तात्रेय-संवाद और श्रीकृष्णके साथ उद्धवका संवाद, आपसके कलहसे यादवोंका संहार--यह

English

The monkey said: "I have no purity, Maheshvara; being an eater of many fruits, how is a monkey pure?"

अध्याय 78

श्लोक 179

तच्छ्रुत्वा तु विरूपाक्षाः प्राह वानरसत्तमम् ।मद्वाक्यादखिलं शुद्ध्येन्मद्वाक्यादमृतं विषम्

tacchrutvā tu virūpākṣāḥ prāha vānarasattamam / madvākyādakhilaṃ śuddhyenmadvākyādamṛtaṃ viṣam

हिन्दी अर्थ

सब मुक्तिविषयक ग्यारहवाँ स्कन्ध है। भविष्य

English

Hearing that, Virupaksha said to the best of monkeys: "By my word everything becomes pure, by my word poison becomes nectar;

अध्याय 78

श्लोक 180

मद्वाक्यादखिला वेदा मद्वाक्याद्देवतादयः ।मद्वाङ्क्याद्ध्वर्मविज्ञानं मद्वाक्यान्मोक्ष उच्यते

madvākyādakhilā vedā madvākyāddevatādayaḥ / madvāṅkyāddhvarmavijñānaṃ madvākyānmokṣa ucyate

हिन्दी अर्थ

राजाओंका वर्णन, कलिधर्मका निर्देश, राजा परीक्षित॒के मोक्षका प्रसड्र, वेदोंकी शाखाओंका विभाजन, मार्कण्डेयजीकी तपस्या, सूर्यदेवकी विभूतियोंका वर्णन, तत्पश्चात् भागवती विभूतिका

English

by my word all the Vedas, by my word the gods and others, by my word knowledge of dharma, by my word liberation is spoken;

अध्याय 78

श्लोक 181

पुराणान्यागमाश्चैव स्मृतयो मम वाक्यतः ।अतो गृहाण तांबूलं मम देहि सुखण्डकान्

purāṇānyāgamāścaiva smṛtayo mama vākyataḥ / ato gṛhāṇa tāṃbūlaṃ mama dehi sukhaṇḍakān

हिन्दी अर्थ

वर्णन और अन्तमें पुराणोंकी श्लोक-संख्याका प्रतिपादन--यह सब आश्रयविषयक बारहवाँ स्कन्ध है। वत्स! इस प्रकार तुम्हें श्रीमद्धागवतका परिचय दिया गया है। वह वक्ता, श्रोता, उपदेशक,

English

the Puranas, the scriptures and the Smritis come from my word. Therefore take the betel and give me good pieces."

अध्याय 78

श्लोक 182

हरिर्वामकरेणाधात्तांबूलं पूगखण्डकम् ।तततः पत्राणि संगृह्य तस्मै खण्डान्समर्पयत्

harirvāmakareṇādhāttāṃbūlaṃ pūgakhaṇḍakam / tatataḥ patrāṇi saṃgṛhya tasmai khaṇḍānsamarpayat

हिन्दी अर्थ

अनुमोदक और सहायक--सबको भक्ति, भोग और मोक्ष देनेवाला है। जो भगवान्की भक्ति चाहता हो, वह भाद्रपदकी पूर्णिमाको सोनेके सिंहासनके साथ इस भागवतका भगवद्धक्त

English

Hari took betel and areca-pieces with his left hand; then taking leaves he gave pieces to him.

अध्याय 78

श्लोक 183

कर्पूरमग्रतो दत्तं गृहीत्वाभक्षयच्छिवः ।देवे तु कृततांबूले पार्वती मन्दराचलात्

karpūramagrato dattaṃ gṛhītvābhakṣayacchivaḥ / deve tu kṛtatāṃbūle pārvatī mandarācalāt

हिन्दी अर्थ

ब्राह्मणको प्रेमपूर्वक दान करे। उसके पहले वस्त्र और सुवर्ण आदिके द्वारा ब्राह्मणकी पूजा कर लेनी चाहिए। जो मनुष्य भागवतकी इस

English

Shiva took the camphor given before and ate it. When the god had taken betel, Parvati from Mount Mandara,

अध्याय 78

श्लोक 184

जयाविजययोर्हस्तं गृहीत्वायान्मुनेर्गृहम् ।देवपादौ ततो नत्वा विनम्रवदनाभवत्

jayāvijayayorhastaṃ gṛhītvāyānmunergṛham / devapādau tato natvā vinamravadanābhavat

हिन्दी अर्थ

स्वयं सुनता है, वह समस्त पुराणके श्रवणका उत्तम फल प्राप्त कर लेता है।

English

taking the hands of Jaya and Vijaya, came to the sage's house. Bowing at the god's feet, she stood with lowered face.

अध्याय 78

श्लोक 185

उन्नमय्य मुखि तस्या इदमाह त्रिलोचनः ।त्वदर्थं देवदेवेशि अपराधः कृतो मया

unnamayya mukhi tasyā idamāha trilocanaḥ / tvadarthaṃ devadeveśi aparādhaḥ kṛto mayā

हिन्दी अर्थ

नारदपुराणकी विषय-सूची, इसके पाठ, श्रवण और दानका फल

English

Lifting her face, the Three-eyed one said: "For your sake, Goddess of gods, I have committed an offence:

अध्याय 78

श्लोक 186

यत्त्वां विहाय भुक्तं हि तथान्यच्छृणु सुंदरि ।यत्त्वां स्वमन्दिरे त्यक्त्वा महदेनो मया कृतम्

yattvāṃ vihāya bhuktaṃ hi tathānyacchṛṇu suṃdari / yattvāṃ svamandire tyaktvā mahadeno mayā kṛtam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी कहते हैं--ब्रह्मन्! सुनो, अब में नारदीय पुराणका वर्णन करता हूँ। इसमें पचीस हजार श्लोक हैं। इसमें बृहत्कल्पकी कथाका आश्रय लिया गया है। इसमें पूर्वभागके प्रथम

English

that I ate without you, and hear something else, lovely one: that I left you in your own house, I have done a great wrong.

अध्याय 78

श्लोक 187

क्षन्तुमर्हसि देवेशि त्यक्तकोपा विलोकय ।न बभाषे ऽप्येवमुक्ता सारुन्धत्या विनिर्ययौ

kṣantumarhasi deveśi tyaktakopā vilokaya / na babhāṣe 'pyevamuktā sārundhatyā viniryayau

हिन्दी अर्थ

पादमें पहले सूत-शौनक-संवाद है; फिर सृष्टिका संक्षेपसे वर्णन है। फिर महात्मा सनकके द्वारा नाना प्रकारके धर्मोकी पुण्यमयी कथाएँ कही गयी हैं। पहले पादका नाम “प्रवृत्तिधर्म' है।

English

You should forgive, Goddess; give up your anger and look at me." Though thus addressed, she did not speak; she went out with Arundhati.

अध्याय 78

श्लोक 188

निर्गच्छन्तीं मुनिर्ज्ञात्वा दण्डवत्प्रणनाम ह ।अथोवाच शिवा तं चगौतम त्वं किमिच्छसि

nirgacchantīṃ munirjñātvā daṇḍavatpraṇanāma ha / athovāca śivā taṃ cagautama tvaṃ kimicchasi

हिन्दी अर्थ

दूसरा पाद 'मोक्षधर्म 'के नामसे प्रसिद्ध है। उसमें मोक्षके उपायोंका वर्णन है। वेदाड्रोंका वर्णन और शुकदेवजीकी उत्तपत्तिका प्रसड्रा विस्तारके साथ आया है। सनन्दनजीने महात्मा नारदको इस द्वितीय

English

Knowing her going out, the sage prostrated like a staff. Then Shiva (Parvati) said to him, "Gautama, what do you wish?"

अध्याय 78

श्लोक 189

अथाह गौतमो देवीं पार्वतीं प्रेक्ष्य सस्मिताम् ।कृतकृत्यो भवेयं वै भुक्तायां मद्गृहे त्वयि

athāha gautamo devīṃ pārvatīṃ prekṣya sasmitām / kṛtakṛtyo bhaveyaṃ vai bhuktāyāṃ madgṛhe tvayi

हिन्दी अर्थ

पादका उपदेश किया है। तृतीय पादमें सनत्कुमार मुनिने नारदजीको महातन्त्रवर्णित 'पशुपाशविमोक्ष 'का उपदेश दिया है। फिर गणेश, सूर्य, विष्णु, शिव और शक्ति आदिके मन्त्रोंका शोधन, दीक्षा, मन्त्रोद्धार,

English

Then Gautama, looking at Goddess Parvati, who smiled, said: "I would be fulfilled if you eat in my house."

अध्याय 78

श्लोक 190

ततः प्राह शिवा विप्रं गौतमं रचिताञ्जलिम् ।भोक्ष्यामि त्वद्गृहे विप्र शङ्करानुमतेन वै

tataḥ prāha śivā vipraṃ gautamaṃ racitāñjalim / bhokṣyāmi tvadgṛhe vipra śaṅkarānumatena vai

हिन्दी अर्थ

पूजन, प्रयोग, कवच, सहसर्ननाम और स्तोत्रका क्रमश: वर्णन किया है। तदनन्तर चतुर्थ पादमें सनातन मुनिने नारदजीसे पुराणोंका लक्षण, उनकी श्लोक-संख्या तथा दानका पृथक्ू-पृथक् फल

English

Then Shiva said to the Brahmin Gautama, who held folded hands: "I shall eat in your house, Brahmin, with Shankara's permission."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_nAradapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।