Chandogya Upanishad
83
अध्याय 83 / 154

Adhyāya 83

प्रपाठक खण्ड 83

10 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ10 श्लोक

अध्याय 83

श्लोक 5.10.1

॥ तद्य इत्थं विदुः।ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपासते तेऽर्चिषमभिसंभवन्त्यर्चिषोऽहरह्न आपूर्यमाणपक्षमापूर्यमाणपक्षाद्यान्षडुदङ्ङेति मासाँस्तान्

|| tadya itthaṃ viduḥ| ye ceme'raṇye śraddhā tapa ityupāsate te'rciṣamabhisaṃbhavantyarciṣo'harahna āpūryamāṇapakṣamāpūryamāṇapakṣādyānṣaḍudaṅṅeti māsām̐stān

हिन्दी अर्थ

फिर उसने भर्वतरारवके पुत्र बुदिसे कहा--'हे वैयाघ्रपद्य तुम किस आत्माकौ उपासना करते हो ¢ उसने कटा--!हे पूर्य राजन्‌ मँ तो नल्की ही उपासना करता ह । राना बोल- (निखकी तुम अथ होवाच बुडिलमाश्च- (तदनन्तर राजाने अरवतरार्वके तराधिमित्यादि समानम्‌ । एष पत्र बुदिरूते काशादि अर्थ वै रयिरात्मा वैश्वानरो धनरूपः, ए दे ॥ वहं निश्चय ही षन-

English

'Those who know this (even though they still be grihasthas, householders) and those who in the forest follow faith and austerities (the vânaprasthas, and of the parivrâgakas those who do not yet know the Highest Brahman) go to light (arkis), from light to day, from day to the light half of the moon, from the light half of the moon to the six months when the sun goes to the north, from the six months when the sun goes to the north to the year, from the year to the sun, from the sun to the moon, from the moon to the lightning. There is a person not human ,--

अध्याय 83

श्लोक 5.10.2

मासेभ्यः संवत्सरँ संवत्सरादादित्यमादित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवयानः पन्था इति

māsebhyaḥ saṃvatsaram̐ saṃvatsarādādityamādityāccandramasaṃ candramaso vidyutaṃ tatpuruṣo'mānavaḥ sa enānbrahma gamayatyeṣa devayānaḥ panthā iti

हिन्दी अर्थ

भवत्यस्य बह्यवर्चसं करे य एतमेवमात्मानं वेरवानर- ५५द छान्कोम्योषनिषव्‌ जष्याव ५ तुम अन्न मक्षण करते हो जीर प्रियका दशन करते हो । जो पुरुष इस वेशानर॒ आस्माकी इस प्रकार उपासना करता है वह्‌ भन्न भक्षण करता है, प्रियका दशेन करता है ओर उसके कलमे ब्रहते बस्तिस्त्वेष आत्मनो वैश्वा- यह वैश्वानर आत्माका वस्त है नरस्य वस्तिभूत्रसंग्रदस्थानं बस्ति मूत्रसंग्रहके स्थानको कहते बस्तिस्ते व्यभेरस्यद्धिनोऽम- है । थदि तुम मेरे पास न अते तो

English

'He leads them to Brahman (the conditioned Brahman). This is the path of the Devas.

अध्याय 83

श्लोक 5.10.3

अथ य इमे ग्राम इष्टापूर्ते दत्तमित्युपासते ते धूममभिसंभवन्ति धूमाद्रात्रिँ रात्रेरपरपक्षमपरपक्षाद्यान्षड्दक्षिणैति मासाँस्तान्नैते संवत्सरमभिप्राप्नुवन्ति

atha ya ime grāma iṣṭāpūrte dattamityupāsate te dhūmamabhisaṃbhavanti dhūmādrātrim̐ rātreraparapakṣamaparapakṣādyānṣaḍdakṣiṇaiti māsām̐stānnaite saṃvatsaramabhiprāpnuvanti

हिन्दी अर्थ

अङ्वपति ओौर उदहालकका वाद प्रतिष्ठाता वैश्वानरो यं स्वमात्मानसुपास्से तस्मात्तं तत्पश्चात्‌ राजाने अरुणके पुत्र उदाख्कसे कदा-- दे गौतम तुम किस भात्माकौ उपासना करते हो ® उसने कहा--हे पूज्य राजन्‌ मे तो प्रथिवीकी ही उपासना करता दँ ॥ राना बोटा-- “निसकी

English

'But they who living in a village practise (a life of) sacrifices, works of public utility, and alms, they go to the smoke, from smoke to night, from night to the dark half of the moon, from the dark half of the moon to the six months when the sun goes to the south. But they do not reach the year.

अध्याय 83

श्लोक 5.10.4

मासेभ्यः पितृलोकं पितृलोकादाकाशमाकाशाच्चन्द्रमसमेष सोमो राजा तद्देवानामन्नं तं देवा भक्षयन्ति

māsebhyaḥ pitṛlokaṃ pitṛlokādākāśamākāśāccandramasameṣa somo rājā taddevānāmannaṃ taṃ devā bhakṣayanti

हिन्दी अर्थ

भवत्यस्य ब्रह्मवर्चसं कुले य एतमेवमासानं वेश्वानर- (तुम न्न भक्षण करते दो ओर प्रियका दर्शन करते हो। नो कोई इस वैश्वानर आतमाकी इस भकार उपाखना करता है वह्‌ अन्न भक्षण करता है, प्रियका दशन करता है ओर उसके कुरमे बरहमतेन अथ होवाचोदारुकमित्यादि फिर उदारकसे कदा इदि समानम्‌ । पथिवीमेव भगवो + (तव है । दारके का- 3 € पूर्य राजन्‌ म प्रथिवीकी ही

English

'From the months they go to the world of the fathers, from the world of the fathers to the ether, from the ether to the moon. That is Soma, the king. Here they are loved (eaten) by the Devas, yes, the Devas love (eat) them .

अध्याय 83

श्लोक 5.10.5

तस्मिन्यवात्सम्पातमुषित्वाथैतमेवाध्वानं पुनर्निवर्तन्ते यथेतमाकाशमाकाशाद्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाभ्रं भवति

tasminyavātsampātamuṣitvāthaitamevādhvānaṃ punarnivartante yathetamākāśamākāśādvāyuṃ vāyurbhūtvā dhūmo bhavati dhūmo bhūtvābhraṃ bhavati

हिन्दी अर्थ

अस्वपतिका उपदेश्च-वेरवानरक्ी तमस्तोपासनाका फट लोकेषु स्वेषु भूतेषु सर्वेष्वास्मस्न्नसत्ति राजने उनसे कदा- "तुम ये सव रोग इस वैरवानर आत्मानो जरुग-सा जानकर अन्न भक्षण करते हो। जो कोद यही है इस प्रकार लभिमानश्ा विषय होनेवाठे इस प्रदेशमात्र वैरवानर आत्माी

English

'Having dwelt there, till their (good) works are consumed, they return again that way as they came , to the ether, from the ether to the air. Then the sacrificer, having become air, becomes smoke, having become smoke, he becomes mist,

अध्याय 83

श्लोक 5.10.6

अभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति त इह व्रीहियवा ओषधिवनस्पतयस्तिलमाषा इति जायन्तेऽतो वै खलु दुर्निष्प्रपतरं यो यो ह्यन्नमत्ति यो रेतः सिञ्चति तद्भूय एव भवति

abhraṃ bhūtvā megho bhavati megho bhūtvā pravarṣati ta iha vrīhiyavā oṣadhivanaspatayastilamāṣā iti jāyante'to vai khalu durniṣprapataraṃ yo yo hyannamatti yo retaḥ siñcati tadbhūya eva bhavati

हिन्दी अर्थ

तान्यथोक्तवैरवानरद्शैनवतो यहाँ वै' भर "खटः ये दो नाततो ‡ खनव निपात अर्थश्ूलथ दहै । उन उप्यक्त 17 40 म वैरवानर दृष्टिवारोसे राजनि कहा- उस इस प्रकृत वेदवानर आसा- का मस्तक ही सतेना है, चष ह, बस्ति ही रयि है जौर पृथिवी भोजनकी अग्निहोत्रत्वतिदधिके लियि श्राणाय सखाहाः इस

English

'Having become mist, he becomes a cloud, having become a cloud, he rains down. Then he is born as rice and corn, herbs and trees, sesamum. and beans. From thence the escape is beset with most difficulties. For whoever the persons may be that eat the food, and beget offspring, he henceforth becomes like unto them.

अध्याय 83

श्लोक 5.10.7

तद्य इह रमणीयचरणा अभ्याशो ह यत्ते रमणीयां योनिमापद्येरन्ब्राह्मणयोनिं वा क्षत्रिययोनिं वा वैश्ययोनिं वाथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत्ते कपूयां योनिमापद्येरञ्श्वयोनिं वा सूकरयोनिं वा चण्डालयोनिं वा

tadya iha ramaṇīyacaraṇā abhyāśo ha yatte ramaṇīyāṃ yonimāpadyeranbrāhmaṇayoniṃ vā kṣatriyayoniṃ vā vaiśyayoniṃ vātha ya iha kapūyacaraṇā abhyāśo ha yatte kapūyāṃ yonimāpadyerañśvayoniṃ vā sūkarayoniṃ vā caṇḍālayoniṃ vā

हिन्दी अर्थ

अतः जो जनन पके आवे, उसका हवन करना चाहिये, उस समय वह भोक्ता नो पहली आहुति दे उसे श्राणाय स्वाहा" एसा कद- कर दे । इस प्रकार प्राण तृप्त होता हे अतः एसा होनेके कारण भोजनके समय जो भात (अन्न) आवे उससे हवन करना चाहिये । यहां अभि-

English

'Those whose conduct has been good, will quickly attain some good birth, the birth of a Brâhmana, or a Kshatriya, or a Vaisya. But those whose conduct has been evil, will quickly attain an evil birth, the birth of a dog, or a hog, or a Kandâla.

अध्याय 83

श्लोक 5.10.8

अथैतयोः पथोर्न कतरेणचन तानीमानि क्षुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्वेत्येतत्तृतीयँस्थानं तेनासौ लोको न सम्पूर्यते तस्माज्जुगुप्सेत तदेष श्लोकः

athaitayoḥ pathorna katareṇacana tānīmāni kṣudrāṇyasakṛdāvartīni bhūtāni bhavanti jāyasva mriyasvetyetattṛtīyam̐sthānaṃ tenāsau loko na sampūryate tasmājjugupseta tadeṣa ślokaḥ

हिन्दी अर्थ

माणक तृत होनेप नेत्रनिय तृ होती है, नेत्रेनदियकर वृ होनेप पं तृ होता है, सू्के तृप्त दोनेपर ुरो तृप्त होता ह तथा धुोक- के तृत होनेपर निस किप युरोक ओर आदिव ( स्वामिभावे ) प्राण तृप्यति चशषुस्प्यति, प्राणके तृप्त होनेपर नेत्रेन्ि तृत होती है, इस रकार नेत्र्य, द्य रोक ओर आदित्य स्वामिभावसे “व्यानाय स्वाहा" इस दूसरी आहुतिका कणन

English

'On neither of these two ways those small creatures (flies, worms, &c.) are continually returning of whom it may be said, Live and die. Theirs is a third place. 'Therefore that world never becomes full (cf. V, 3, 2). 'Hence let a man take care to himself ! And thus it is said in the following Sloka :--

अध्याय 83

श्लोक 5.10.9

स्तेनो हिरण्यस्य सुरां पिबँश्च गुरोस्तल्पमावसन्ब्रह्महा चैते पतन्ति चत्वारः पञ्चमश्चाचरँस्तैरिति

steno hiraṇyasya surāṃ pibam̐śca gurostalpamāvasanbrahmahā caite patanti catvāraḥ pañcamaścācaram̐stairiti

हिन्दी अर्थ

जया पशुभिर्नायेन तेजसा ब्रह्मवचसेनेति तत्पश्चात्‌ जो दुसरी आहुति दे उसे “व्यानाय स्वाहाः रेसा ढटकर देना चाहिये । इखसे न्यान तृ8 होता है

English

'A man who steals gold, who drinks spirits, who dishonours his Guru's bed, who kills a Brahman, these four fall, and as a fifth he who associates with them.

अध्याय 83

श्लोक 5.10.10

अथ ह य एतानेवं पञ्चाग्नीन्वेद न सह तैरप्याचरन्पाप्मना लिप्यते शुद्धः पूतः पुण्यलोको भवति य एवं वेद य एवं वेद

atha ha ya etānevaṃ pañcāgnīnveda na saha tairapyācaranpāpmanā lipyate śuddhaḥ pūtaḥ puṇyaloko bhavati ya evaṃ veda ya evaṃ veda

हिन्दी अर्थ

होनेपर श्रत्रन्द्िय तृष होती है, श्रोत्रके त्त होनेपर चन्द्रमा चृत होता है, चनद्माके तृ होनेपर दिश तृप्त होती है तथा दिशा्कि तृप होनेपर निघ द्िसीपर चन्द्रमा ओर दिशां स्वामिभावसे अपानाय स्वाहाः इस तीसरी जआहुतिका वर्णन पशुभिरन्नाद्येन तेजसः ब्रह्मवर्चसेनेति

English

'But he who thus knows the five fires is not defiled by sin even though he associates with them. He who knows this, is pure, clean, and obtains the world of the blessed, yea, he obtains the world of the blessed.'

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/chhandogya.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।