Kurma Purana
11
अध्याय 11 / 95

Book 1 - Adhyaya 11

336 श्लोकभाग 1/5 · श्लोक 1–88

पूर्ण अध्याय पाठ88 श्लोक

अध्याय 11

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे देशमो ऽध्यायः श्रीकूर्म उवाच एवं सृष्ट्वा परीच्यादीन् देवदेवः पितामहः ।सहैव मानसैः पुत्रैस्तताप परमं तपः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge deśamo 'dhyāyaḥ śrīkūrma uvāca evaṃ sṛṣṭvā parīcyādīn devadevaḥ pitāmahaḥ / sahaiva mānasaiḥ putraistatāpa paramaṃ tapaḥ

हिन्दी अर्थ

शिवोमा परमा शक्तिरनन्ता निष्कलामला। अचिन्त्या केवलानन्त्या शिवात्मा परमात्मिका । अनादिरव्यया शुद्धा देवात्मा सर्वगाचला

English

I have taken devananda as an adj. qualifying Harsa as V 7.31 records only one son viz. Harsa:

अध्याय 11

श्लोक 2

तस्यैवं तपतो वक्त्राद् रुद्रः कालाग्निसन्निभः ।त्रिशूलपाणिरीशानः प्रदुरासीत् त्रिलोचनः

tasyaivaṃ tapato vaktrād rudraḥ kālāgnisannibhaḥ / triśūlapāṇirīśānaḥ pradurāsīt trilocanaḥ

हिन्दी अर्थ

में ही सभी पदार्थोकी आत्मा, सभीके अंदर रहनेवाली, कल्याणकारिणी, सनातन ऐश्वर्य तथा विज्ञानकी मूर्ति और सभीको प्रवृत्त करनेवाली हूँ। मैं अनन्त और अनन्त महिमावाली तथा संसारसागरसे पार उतारनेवाली हूँ। मैं तुम्हें दिव्य दृष्टि प्रदान करती हूँ, मेरे ऐश्वर्यमय रूपको देखो

English

K -29a is a quotation from V 7.33-35.

अध्याय 11

श्लोक 3

अर्धनारीनरवपुः दुष्प्रेक्ष्यो ऽतिभयङ्करः ।विभजात्मानमित्युक्त्वा ब्रह्मा चान्तर्दधे भयात्

ardhanārīnaravapuḥ duṣprekṣyo 'tibhayaṅkaraḥ / vibhajātmānamityuktvā brahmā cāntardadhe bhayāt

हिन्दी अर्थ

इतना कहकर तथा हिमवानूको स्वयं विशिष्ट ज्ञान प्रदान कर (देवीने) अपना वह परमेशवरमय दिव्य रूप दिखलाया (हिमवानूने) करोड़ों सूर्यके समान (प्रकाशमान) तेजःपुञ्ज, स्थिर, हजारों ज्वालामालाओंसे युक्त, सैकड़ों कालाग्निके समान, भयंकर दाढ़ोंवाला, दुर्धर्ष, जटामण्डलोसे मण्डित, हाथमें त्रिशूल और वरमुद्रा धारण किये,

English

KP. and VP. (1.7.25) regard Sati as Daksa's daughter, but in L 5.27 she is mind-born from Siva but was adopted by Daksa and given in marriage to god Siva.

अध्याय 11

श्लोक 4

तथोक्तो ऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वमथाकरोत् ।बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा पुनः

tathokto 'sau dvidhā strītvaṃ puruṣatvamathākarot / bibheda puruṣatvaṃ ca daśadhā caikadhā punaḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्त आश्चर्यासे युक्त, चन्द्रकलासे चिह्नित, करोड़ों चन्द्रमाओंकी आभावाला मुकुट धारण किये, हाथमें गदा लिये, नूपुरोंसे सुशोभित, दिव्य वस्त्र एवं माला धारण किये, दिव्य सुगन्धित अनुलेपन किये हुए, ब्रह्माण्डके बाहर एवं भीतर (सर्वत्र) स्थित, बाहर तथा भीतर सर्वत्र श्रेष्ठ, सर्वशक्तिमय, शुभ्र, सभी आकारोंसे युक्त, सनातन, ब्रह्मा, इन्द्र, विष्णु और श्रेष्ठ योगियोंद्वारा

English

The Tomas along with Rajas and Sattoa (enveloped by it) was subsequently abandoned by him. But that Tamos, when thus repulsed, became a couple (a pair of living beings).

अध्याय 11

श्लोक 5

एकादशैते कथिता रुद्रास्त्रिभुवनेश्वराः ।कपालोशादयो विप्रा देवकार्ये नियोजिताः

ekādaśaite kathitā rudrāstribhuvaneśvarāḥ / kapālośādayo viprā devakārye niyojitāḥ

हिन्दी अर्थ

सिर एवं मुखवाला और सभीको आवृत कर स्थित रहनेवाला (देवीका वह) परमेश्वर-रूप देखा॥ ६७--७३॥ देवीके इस प्रकारके उस परम माहेश्वर रूपको देखकर वे (पर्वतोंके) राजा (हिमवान्) भयसे आविष्ट होते हुए भी प्रसन्न मनवाले हो गये। (और) अपनी आत्मामें आत्माको प्रतिष्ठितकर (आत्मनिष्ठ होकर) ओङ्कारका

English

The male member was Adharmacarana (practice of evU) and the female member was Hirhsd (violence) of inauspicious characteristics. Then god Brahma cast off that refulgent body of himself.

अध्याय 11

श्लोक 6

सौम्यासौम्यैस्तथा शान्ताशान्तैः स्त्रीत्वं च स प्रभुः ।बिभेद बहुधा देवः स्वरूपैरसितैः सितैः

saumyāsaumyaistathā śāntāśāntaiḥ strītvaṃ ca sa prabhuḥ / bibheda bahudhā devaḥ svarūpairasitaiḥ sitaiḥ

हिन्दी अर्थ

स्मरण करते हुए (वे) परमेशवरीके एक हजार आठ नामोंसे उनकी स्तुति करने लगे हिमवानने कहा (हे देवी! आप) शिवा, उमा,

English

He then split his body. With one half he became a man. With another half, he became a woman. Thus the Lord created the man Virdt.

अध्याय 11

श्लोक 7

ता वै विभूतयो विप्रा विश्रुताः शक्तयो भुवि ।लक्ष्म्यादयो याभिरीशा विश्वंव्याप्नोति शाङ्करी

tā vai vibhūtayo viprā viśrutāḥ śaktayo bhuvi / lakṣmyādayo yābhirīśā viśvaṃvyāpnoti śāṅkarī

हिन्दी अर्थ

नित्या, शाश्‍वती, परमाक्षरा, अचिन्त्या, केवला, अनन्त्या, शिवात्मिका, परमात्मिका, अनादि, अव्यया, शुद्धा, देवात्मिका, सर्वगा, अचला अपनी पुत्रीमें परस्परविरोधी अनेक रूपोंको देखकर भयभीत होना स्वाभाविक है, पर ऐश्वर्यसम्पन्न देवी ही मेरी पुत्री है--यह

English

Priyavrata and Uttanapada were those sons. He had two excellent daughters also. Manu gave his daughter called Prasuti to Daksa.

अध्याय 11

श्लोक 8

विभज्य पुररीशानी स्वात्मानं शङ्कराद् विभोः ।महादेवनियोगेन पितामहमुपस्थिता

vibhajya purarīśānī svātmānaṃ śaṅkarād vibhoḥ / mahādevaniyogena pitāmahamupasthitā

हिन्दी अर्थ

अनुभव कर प्रसन्रचित्त होना भी स्वाभाविक ही है। एकानेकविभागस्था मायातीता सुनिर्मला। महामाहेश्वरी सत्या महादेवी निरञ्जना

English

The mind-born son of Brahma called Ruci, the creater of beings, took (the other daughter of Manu called) Akuti (as his wife). That mind-born son of Brahma, Ruci, begot twin children of Akuti. They were splendid.

अध्याय 11

श्लोक 9

तामाह भगवान् ब्रह्मा दक्षस्य दुहिता भव ।सापि तस्य नियोगेन प्रादुरासीत् प्रजापतेः

tāmāha bhagavān brahmā dakṣasya duhitā bhava / sāpi tasya niyogena prādurāsīt prajāpateḥ

हिन्दी अर्थ

काष्ठा सर्वान्तरस्था च चिच्छक्तिरतिलालसा। नन्दा सर्वात्मिका विद्या ज्योतीरूपामृताक्षरा अनादिनिधनामोघा कारणात्मा कलाकला ।

English

They were Yajna and Daksina. Through them the Universe flourished in population. Twelve sons were born to Yajna and Daksina.

अध्याय 11

श्लोक 10

नियोगाद् ब्रह्मणो देवीं ददौ रुद्राय तां सतीम् ।दक्षाद् रुद्रो ऽपि जग्राह स्वकीयामेव शूलभृत्

niyogād brahmaṇo devīṃ dadau rudrāya tāṃ satīm / dakṣād rudro 'pi jagrāha svakīyāmeva śūlabhṛt

हिन्दी अर्थ

सर्वशक्तिकलाकारा ज्योत्सत्रा द्यौर्महिमास्पदा। सर्वकार्यनियन्त्री च सर्वभूतेश्वरेशवरी आकाशयोनिर्योगस्था महायोगेश्वरेश्वरी

English

Danda (Punishment) and Naya (Polity) were the sons ofKriya (Action). Bodha (Enlightenment) and Apramada (Vigilance) were the sons ofBuddhi (Intelligence).

अध्याय 11

श्लोक 11

प्रजापतिं विनिन्द्यैषा कालेन परमेश्वरी ।मेनायामभवत् पुत्री तदा हिमवतः सती

prajāpatiṃ vinindyaiṣā kālena parameśvarī / menāyāmabhavat putrī tadā himavataḥ satī

हिन्दी अर्थ

सर्गस्थित्यन्तकरणी सुदुर्वाच्या दुरत्यया। शब्दयोनिः शब्दमयी नादाख्या नादविग्रहा प्रधानपुरुषातीता प्रधानपुरुषात्मिका। पुराणी चिन्मयी पुंसामादिः पुरुषरूपिणी

English

The birth of god Brahma from the lotus grown out of the eai- bilical region of god Visnu is common to many Puranas e.g. Bh. P. III. 8.1-23, L 20, Va. 24.

अध्याय 11

श्लोक 12

स चापि पर्वतवरो ददौ रुद्राय पार्वतीम् ।हिताय सर्वदेवानां त्रिलोकस्यात्मनो ऽपि च

sa cāpi parvatavaro dadau rudrāya pārvatīm / hitāya sarvadevānāṃ trilokasyātmano 'pi ca

हिन्दी अर्थ

व्यक्ताव्यक्तात्मिका कृष्णा रक्ता शुक्ला प्रसूतिका । अकार्या कार्यजननी नित्यं प्रसवधर्मिणी सर्गप्रलयनिर्मुक्ता सृष्टिस्थित्यन्तधर्मिणी । ब्रह्मगर्भा चतुर्विशा पद्मनाभाच्युतात्मिका

English

This sort of Pralaya involving the dissolution of only three worlds (bhu, bhuvar and svar) takes place at the end of a Kalpa or Brahma's day. It is called the Naimittika Pralaya.

अध्याय 11

श्लोक 13

सैषा माहेश्वरी देवी शङ्करार्धशरीरिणी ।शिवा सती हैमवती सुरासुरनमस्कृता

saiṣā māheśvarī devī śaṅkarārdhaśarīriṇī / śivā satī haimavatī surāsuranamaskṛtā

हिन्दी अर्थ

एका, अनेककिभागस्था (विविध रूपोंमें स्थित), मायातीता, सुनिर्मला, महामाहेश्वरी, सत्या, महादेवी, निरञ्जना, काष्ठा, सर्वान्तरस्था (सभीके हृदयमें स्थित (उत्कृष्ट इच्छारूपा), नन्दा, सर्वात्मिका, विद्या, ज्योतीरूपा, अमृताक्षरा, शान्ति, सभीको प्रतिष्ठा, निवृत्ति, अमृतप्रदा,

English

How did the Lord Sambhu, the wielder of the Pindka bow, though born earlier than Brahma attain the son-hood of Brahma, born of the unmanifest?

अध्याय 11

श्लोक 14

तस्याः प्रभावमतुलं सर्वे देवाः सवासवाः ।विन्दन्ति मुनयो वेत्ति शङ्करो वा स्वयं हरिः

tasyāḥ prabhāvamatulaṃ sarve devāḥ savāsavāḥ / vindanti munayo vetti śaṅkaro vā svayaṃ hariḥ

हिन्दी अर्थ

अनादिनिधना, अमोघा, कारणात्मिका, कला, अकला, सर्वशक्तिकलाकारा, ज्योत्स्ना, द्यौः (आकाश-

English

How was Lord Brahma, the grand-father of the worlds, the controller of the universe, born from Cosmic Egg? It behoves you to explain to us these.

अध्याय 11

श्लोक 15

एतद् वः कथितं विप्राः पुत्रत्वं परमेष्ठिनः ।ब्रह्मणः पद्मयोनित्वं शङ्करस्यामितौजसः

etad vaḥ kathitaṃ viprāḥ putratvaṃ parameṣṭhinaḥ / brahmaṇaḥ padmayonitvaṃ śaṅkarasyāmitaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

रूपा), महिमास्पदा, सर्वकार्यनियन्त्री, सर्वभूतेश्वरेश्वरी, अनादि, अव्यक्तगुहा, महानन्दा, सनातनी, आकाश- (कठिन तपसे प्राप्त करने योग्य), प्राणशक्ति, प्राण-

English

O sages, listen all of you, how Sankara of unmeasur¬ ed prowess attained the state of being the son of Brahma, and how god Brahma had the lotus as the source of his origin-

अध्याय 11

श्लोक 16

सूत उवाच इत्याकर्ण्याथ मुनयः कूर्मरूपेण भाषितम् ।विष्णुना पुनरेवैनं प्रणता हरिम्

sūta uvāca ityākarṇyātha munayaḥ kūrmarūpeṇa bhāṣitam / viṣṇunā punarevainaṃ praṇatā harim

हिन्दी अर्थ

पुरुषारणि पुरुष (परब्रह्म) ही जिनको अरणि (अग्नि- मन्थनका काष्ठ-विशेष है), सर्गस्थित्यन्तकारिणी, नाद-विग्रहा, प्रधानपुरुषातीता, प्रधानपुरुषात्मिका, पुराणी, चिन्मयी, पुरुषोंकी आदिस्वरूपा, पुरुषरूपिणी,

English

At the close of the previous Kalpa, the three worlds, Bhu, Bhuvar and Soar sank into complete darkness. There was one great terrible vast sheet of water. There were neither Devas and others nor the sages.

अध्याय 11

श्लोक 17

ऋषय ऊचुः कैषा भगवती देवी शङ्करार्धशरीरिणी ।शिवा सती हैमवती यथावद् ब्रूहि पृच्छताम्

ṛṣaya ūcuḥ kaiṣā bhagavatī devī śaṅkarārdhaśarīriṇī / śivā satī haimavatī yathāvad brūhi pṛcchatām

हिन्दी अर्थ

व्यक्ताव्यक्तात्मिका, कृष्णा, रक्ता, शुक्ला, प्रसूतिका, अकार्या, कार्यजननी, नित्यप्रसवधर्मिणी, सर्गप्रलयनिर्मुक्ता, सृष्टिस्थित्यन्तधर्मिणी, ब्रह्मगर्भा, चतुर्विशा (चौबीस तत्तवोंम्पे अन्तिम तत्त्व), पद्मनाभा, अच्युतात्मिका, वैद्युती, शाश्वती, योनि (मूल कारण), जगन्माता, ईश्वरप्रिया, सर्वाधारा, महारूपा, सर्वैश्वर्यसमन्विता

English

There, in that isolated place free from disturbance and trouble. Lord Narayana, the Supreme Person, resorted to the Couch of Sesa and slumbered.

अध्याय 11

श्लोक 18

तेषां तद् वचनं श्रुत्वा मुनीनां पुरुषोत्तमः ।प्रत्युवाच महायोगी ध्यात्वा स्वं परमं पदम्

teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā munīnāṃ puruṣottamaḥ / pratyuvāca mahāyogī dhyātvā svaṃ paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

महीयसी ब्रह्मयोनिर्महालक्ष्मीसमुद्धवा महाविमानमध्यस्था महानिद्रात्महेतुका । सर्वसाधारणी सूक्ष्मा ह्यविद्या पारमार्थिका

English

Once, when he was asleep, a divine and wonderful lotus that was the quintessence of the three worlds, shone in his umbilical region, for the sake of his diversion.

अध्याय 11

श्लोक 19

श्रीकूर्म उवाच पुरा पितामहेनोक्तं मेरुपृष्ठे सुशोभनम् ।रहस्यमेतद् विज्ञानं गोपनीयं विशेषतः

śrīkūrma uvāca purā pitāmahenoktaṃ merupṛṣṭhe suśobhanam / rahasyametad vijñānaṃ gopanīyaṃ viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्तरूपानन्तस्था देवी पुरुषमोहिनी। अनेकाकारसंस्थाना कालत्रयविवर्जिता ब्रह्मजन्मा हरेर्मूर्तिब्रह्याविष्णुशिवात्मिका । ब्रहोशविष्णुजननी ब्रह्माख्या ब्रह्मसंश्रया

English

It extended to a hundred Yojanas (1 Yojana= 12 Kilometres). It resembled the morning sun. It had divine fra¬ grance. It was meritorious and endowed with Karnika (pericarp) and Kesaras (filaments).

अध्याय 11

श्लोक 20

सांख्यानां परमं सांख्यं ब्रह्मविज्ञानमुत्तमम् ।संसारार्णवमग्नानां जन्तूनामेकमोचनम्

sāṃkhyānāṃ paramaṃ sāṃkhyaṃ brahmavijñānamuttamam / saṃsārārṇavamagnānāṃ jantūnāmekamocanam

हिन्दी अर्थ

वैराग्येश्वर्यधर्मात्मा ब्रह्मामूर्तिहदिस्थिता। अपांयोनि: स्वयम्भूतिर्मानसी तत्त्वसम्भवा ईश्वराणी च शर्वाणी शंकरार्धशरीरिणी । भवानी चैव रुद्राणी महालक्ष्मीरथाम्बिका

English

While Sarhgin (god Visnu) was staying like this for a long time. Lord Hiranyagarbha (Brahma) came to that place.

अध्याय 11

श्लोक 21

या सा माहेश्वरी शक्तिर्ज्ञानरूपातिलालसा ।व्योमसंज्ञा परा काष्ठा सेयं हैमवती मता

yā sā māheśvarī śaktirjñānarūpātilālasā / vyomasaṃjñā parā kāṣṭhā seyaṃ haimavatī matā

हिन्दी अर्थ

ब्रहोन्द्रोपेन्द्रनमिता शंकरेच्छानुवर्तिनी। ईश्वरार्धासनगता महेश्वरपतिव्रता गुणाढ्या योगजा योग्या ज्ञानमूर्तिविकासिनी। सावित्री कमला लक्ष्मीः श्रीरनन्तोरसिस्थिता

English

That Visvatman (the Soul of the universe) roused up the eternal deity with his hand. Deluded by his Maya he spoke these sweet words.

अध्याय 11

श्लोक 22

शिवा सर्वगतानान्ता गुणातीता सुनिष्कला ।एकानेकविभागस्था ज्ञानरूपातिलालसा

śivā sarvagatānāntā guṇātītā suniṣkalā / ekānekavibhāgasthā jñānarūpātilālasā

हिन्दी अर्थ

वाग्देवी वरदा वाच्या कीर्तिः सर्वार्थसाधिका। योगीश्वरी ब्रह्मविद्या महाविद्या सुशोभना गुह्यविद्यात्मविद्या च धर्मविद्यात्मभाविता।

English

O excellent person, tell me who are staying alone in this terrible vast sheet of water, isolated and enveloped in darkness.

अध्याय 11

श्लोक 23

अनन्या निष्कले तत्त्वे संस्थिता तस्य तेजसा ।स्वाभाविकी च तन्मूला प्रभा भानोरिवामला

ananyā niṣkale tattve saṃsthitā tasya tejasā / svābhāvikī ca tanmūlā prabhā bhānorivāmalā

हिन्दी अर्थ

शोभा वंशकरी लोला मालिनी परमेष्ठिनी । त्रैलोक्यसुन्दरी रम्या सुन्दरी कामचारिणी पद्ममाला पापहरा विचित्रा मुकुटानना

English

On hearing his words the Garuda-bannered Lord laughed and replied to lord Brahma in a voice as majestic as the sound of a cloud.

अध्याय 11

श्लोक 24

एका माहेश्वरी शक्तिरनेकोपाधियोगतः ।परावरेण रूपेण क्रीडते तस्य सन्निधौ

ekā māheśvarī śaktiranekopādhiyogataḥ / parāvareṇa rūpeṇa krīḍate tasya sannidhau

हिन्दी अर्थ

कान्ता चित्राम्बरधरा दिव्याभरणभूषिता । हंसाख्या व्योमनिलया जगत्सृष्टिविवर्थिनी ब्रह्मयोनि, महालक्ष्मीसमुद्भवा, महाविमानमध्यस्था, महा- निद्रा, आत्महेतुका, सर्वसाधारणी, सूक्ष्मा, अविद्या, पारमार्थिका

English

O, know me as the Supreme Person, Lord Nara- yana, the source of origin of and the seat of dissolution of the worlds and Mahdyogisvara (great lord of the Yogins).

अध्याय 11

श्लोक 25

सेयं करोति सकलं तस्याः कार्यमिदं जगत् ।न कार्यं नापि करणमीश्वरस्येति सूरयः

seyaṃ karoti sakalaṃ tasyāḥ kāryamidaṃ jagat / na kāryaṃ nāpi karaṇamīśvarasyeti sūrayaḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्तरूपा, अनन्तस्था, देवी, पुरुषमोहिनी, अनेकाकारसंस्थाना, कालत्रयविवर्जिता, ब्रह्मजन्मा, हरिमूर्ति (हरिकी मूर्ति), ब्रह्मविष्णुशिवात्मिका, ब्रह्मेशविष्णुजननी, ब्रह्माख्या, ब्रह्मसंश्रया, व्यक्ता, प्रथमजा, ब्राह्मी, महती, ज्ञानरूपिणी, वैराग्यैश्वर्यधर्मात्मिका, ब्रह्ममूर्ति, हृदिस्थिता, अपांयोनि (जलको योनि),

English

O grandfather of the worlds, within me you see the entire universe including the mountains and the great continents surrounded by seven oceans.

अध्याय 11

श्लोक 26

चतस्त्रः शक्तयो देव्याः स्वरूपत्वेन संस्थिताः ।अधिष्ठानवशात् तस्याः शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः

catastraḥ śaktayo devyāḥ svarūpatvena saṃsthitāḥ / adhiṣṭhānavaśāt tasyāḥ śṛṇudhvaṃ munipuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

शंकरार्धशरीरिणी, भवानी, रुद्राणी, महालक्ष्मी, अम्बिका, नित्यमुदितमानसा, ब्रह्ोनद्रोपेन्द्रनमिता, शंकरेच्छानुवर्तिनी, ईश्वरार्धासनगता, महेश्वरपतिव्रता

English

After addressing that person (Brahma) thus, Hari, the soul of the universe, asked Brahma—"who are you?", though he knew it.

अध्याय 11

श्लोक 27

शान्तिर्विद्या प्रतिष्ठा च निवृत्तिश्चेतिताः स्मृतः ।चतुर्व्यूहस्ततो देवः प्रोच्यते परमेश्वरः

śāntirvidyā pratiṣṭhā ca nivṛttiścetitāḥ smṛtaḥ / caturvyūhastato devaḥ procyate parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानमूर्ति, विकासिनी, सावित्री, कमला, लक्ष्मी, श्री, अनन्तोरसिस्थिता (विष्णुके हृदयमें रहनेवाली), सर्वविद्या, जगज्ज्येष्ठा, सुमङ्गला, वाग्देवी, वरदा, वाच्या, कीर्ति, सर्वार्थसाधिका, योगीश्वरी, ब्रह्मविद्या, महाविद्या, सुशोभना, गुह्यविद्या, आत्मविद्या, धर्मविद्या, आत्मभाविता,

English

Then lord Brahma, the storehouse of Vedas laughed and replied with a smile to the deity whose eyes resembled the lotus, in words gentle and charming.

अध्याय 11

श्लोक 28

अनया परया देवः स्वात्मानन्दं समश्नुते ।चतुर्ष्वपि च वेदेषु चतुर्मूर्तिर्महेश्वरः

anayā parayā devaḥ svātmānandaṃ samaśnute / caturṣvapi ca vedeṣu caturmūrtirmaheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

विभावरी, सौम्या, भोगिनी, भोगदायिनी, शोभा, बंशकरी, लोला (चञ्चला), मालिनी, परमेष्ठिनी, त्रैलोक्यसुन्दरी, रम्या, सुन्दरी, कामचारिणी पापहरा, विचित्रा, मुकुरानना, कान्ता, चित्राम्बरधरा,

English

I am the creator and dispenser of destiny. I am the self-born deity. I am the great grandfather. The universe is stationed in me alone. I am Brahma, with faces all round.

अध्याय 11

श्लोक 29

अस्यास्त्वनादिसंसिद्धमैश्वर्यमतुलं महत् ।तत्सम्बन्धादनन्ताया रुद्रेण परमात्मना

asyāstvanādisaṃsiddhamaiśvaryamatulaṃ mahat / tatsambandhādanantāyā rudreṇa paramātmanā

हिन्दी अर्थ

निर्यन्त्रा यन्त्रवाहस्था नन्दिनी भद्रकालिका। आदित्यवर्णा कौमारी मयूरवरवाहिनी वृषासनगता गौरी महाकाली सुराचिता। अदितिर्नियता रौद्री पदागर्भा विवाहना

English

On hearing those words, Visnu of truthful exploits

अध्याय 11

श्लोक 30

सैषा सर्वेश्वरी देवी सर्वभूतप्रवर्तिका ।प्रोच्यते भगवान् कालो हरिः प्राणो महेश्वरः

saiṣā sarveśvarī devī sarvabhūtapravartikā / procyate bhagavān kālo hariḥ prāṇo maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

महाफलानवद्याड्री कामपूरा विभावरी कौशिकी कर्षणी रात्रिस्त्रिदशार्तिविनाशिनी

English

He became surprised on seeing this entire set of the three worlds, including Devas, Asuras and human beings in the abdomen of that god (Brahma).

अध्याय 11

श्लोक 31

तत्र सर्वमिदं प्रोतमोतं चैवाखिलं जगत् ।स कालो ऽग्निर्हरो रुद्रो गीयते वेदवादिभिः

tatra sarvamidaṃ protamotaṃ caivākhilaṃ jagat / sa kālo 'gnirharo rudro gīyate vedavādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

अकलङ्का निराधारा नित्यसिद्धा निरामया कामधेनुर्बृहदगर्भा धीमती मोहनाशिनी। निःसङ्कल्पा निरातङ्का विनया विनयप्रदा

English

Thereafter Visnu, the deity with the Lord of serpents, Sesa as his abode, came out of his mouth and spoke to Pitdmaha (god Brahma, the grand-sire of the world).

अध्याय 11

श्लोक 32

कालः सृजति भूतानि कालः संहरते प्रजाः ।सर्वे कालस्य वशगा न कालः कस्यचिद् वशे

kālaḥ sṛjati bhūtāni kālaḥ saṃharate prajāḥ / sarve kālasya vaśagā na kālaḥ kasyacid vaśe

हिन्दी अर्थ

ज्चालामालासहस्त्राढ्या देवदेवी मनोन्मनी । महाभगवती दुर्गा वासुदेवसमुद्भवा संध्या सर्वसमुद्भूतिर्ब्रह्मवृक्षाश्रयानतिः। बीजाङ्करसमुद्भूतिर्महाशक्तिर्महामतिः

English

O excellent Purusa, in this manner you too enter my eternal abdomen and see all these wonderful worlds.

अध्याय 11

श्लोक 33

प्रधानं पुरुषस्तत्त्वं महानात्मा त्वहङ्कृतिः ।कालेनान्यानि तत्त्वानि समाविष्टानि योगिना

pradhānaṃ puruṣastattvaṃ mahānātmā tvahaṅkṛtiḥ / kālenānyāni tattvāni samāviṣṭāni yoginā

हिन्दी अर्थ

विकृतिः शांकरी शास्त्री गणगन्धर्वसेविता वैश्वानरी महाशाला देवसेना गुहप्रिया। महारात्रिः शिवानन्दा शचीदुःस्वप्ननाशिनी

English

After hearing the pleasing words of the Lord of Laksmi (i.e. Visnu) and approving of them, Kusadhvaja (i.e. Brahma) entered his belly once again.

अध्याय 11

श्लोक 34

तस्य सर्वजगत्सूतिः शक्तिर्मायेति विश्रुता ।तयेदं भ्रामयेदीशो मायावी पुरुषोत्तमः

tasya sarvajagatsūtiḥ śaktirmāyeti viśrutā / tayedaṃ bhrāmayedīśo māyāvī puruṣottamaḥ

हिन्दी अर्थ

गुहाम्बिका गुणोत्पत्तिर्महापीठा मरुत्सुता निर्यन्त्रा, यन्त्रवाहस्था, नन्दिनी, भद्रकालिका,

English

Brahma, of truthful exploit, saw the self-same worlds stationed in the womb of the Lord. Ranging about, he did not see any limit of Hari.

अध्याय 11

श्लोक 35

सैषा मायात्मिका शक्तिः सर्वाकारा सनातनी ।वैश्वरूप्यं महेशस्य सर्वदा संप्रकाशयेत्

saiṣā māyātmikā śaktiḥ sarvākārā sanātanī / vaiśvarūpyaṃ maheśasya sarvadā saṃprakāśayet

हिन्दी अर्थ

गौरी, महाकाली, सुराचिता, अदिति, नियता, रौद्री, महाफला, अनवद्याङ्गी, कामपूरा, विभावरी, विचित्ररत्नमुकुय, प्रणतार्तिप्रभञ्जिनी, कौशिकी, कर्षणी, रात्रि,

English

Then all the other openings were closed by the noble-souled Janardana and Brahma found an opening in the umbilical region.

अध्याय 11

श्लोक 36

अन्याश्च शक्तयो मुख्यास्तस्य देवस्य निर्मिताः ।ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिः प्राणशक्तिरिति त्रयम्

anyāśca śaktayo mukhyāstasya devasya nirmitāḥ / jñānaśaktiḥ kriyāśaktiḥ prāṇaśaktiriti trayam

हिन्दी अर्थ

अकलंका, निराधारा, नित्यसिद्धा, निरामया, कामधेनु, बृहदूर्भा, धीमती, मोहनाशिनी, निःसङ्कल्पा, निरातङ्का, विनया, विनयप्रदा, ज्चालामालासहस्त्राढ्या, देवदेवी, मनोन्मनी, महाभगवती, दुर्गा, वासुदेवसमुद्भवा, संध्या, सर्वसमुद्ूति, ब्रह्मवृक्षाश्रयानति, बीजाङ्कर-

English

The deity born of Golden Egg entered it through his Yogic power. The four-faced Lord manifested himself out of the lotus.

अध्याय 11

श्लोक 37

सर्वासामेव शक्तीनां शक्तिमन्तो विनिर्मिताः ।माययैवाथ विप्रेन्द्राः सा चानादिरनन्तया

sarvāsāmeva śaktīnāṃ śaktimanto vinirmitāḥ / māyayaivātha viprendrāḥ sā cānādiranantayā

हिन्दी अर्थ

संवित्, महाभोगीन्द्रशायिनी, विकृति, शांकरी, शास्त्री, गणगन्धर्वसेविता, वैश्वानरी, महाशाला, देवसेना, गुहप्रिया, महारात्रि, शिवानन्दा, शची, दुःस्वप्ननाशिनी, इज्या, पूज्या, जगद्धात्री, दुर्विज्ञेया, सुरूपिणी, गुहाम्बिका, गुणोत्पत्ति, संसारतारिणी विद्या ब्रह्मवादिमनोलया

English

The self-born God Brahma who is lustrous like the interior of the lotus, the grand-sire and the source of the origin of the Universe, shone resplendent while seated in the lotus.

अध्याय 11

श्लोक 38

सर्वशक्त्यात्मिका माया दुर्निवारा दुरत्यया ।मायावी सर्वशक्तीशः कालः कालकारः प्रभुः

sarvaśaktyātmikā māyā durnivārā duratyayā / māyāvī sarvaśaktīśaḥ kālaḥ kālakāraḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माणी बृहती ब्राह्मी ब्रह्मभूता भवारणिः । हिरण्मयी महारात्रिः संसारपरिवर्तिका सत्त्वशुद्द्रिकरी शुद्द्िर्मलत्रयविनाशिनी

English

Considering himself the lord of the universe and the highest seat—the goal to be reached—he spoke to Visnu, the excellent Purusa, with words as majestic as the rumbling sound of the cloud.

अध्याय 11

श्लोक 39

करोति कालः सकलं संहरेत् काल एव हि ।कालः स्थापयते विश्वं कालाधीनमिदं जगत्

karoti kālaḥ sakalaṃ saṃharet kāla eva hi / kālaḥ sthāpayate viśvaṃ kālādhīnamidaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

क्षालिनी सन्मयी व्याप्ता तैजसी पदाबोधिका महामायाश्रया मान्या महादेवमनोरमा। व्योमलक्ष्मीः सिंहरथा चेकितानामितप्रभा

English

"What is this that has been done by you, desirous of your own victory? I am the only powerful one and no one else. Who will dare attack me?"

अध्याय 11

श्लोक 40

लब्ध्वा देवाधिदेवस्य सन्निधिं परमेष्ठिनः ।अनन्तस्याखिलेशस्य शंभोः कालात्मनः प्रभोः

labdhvā devādhidevasya sannidhiṃ parameṣṭhinaḥ / anantasyākhileśasya śaṃbhoḥ kālātmanaḥ prabhoḥ

हिन्दी अर्थ

वीरेशवरी विमानस्था विशोका शोकनाशिनी। अनाहता कुण्डलिनी नलिनी पदावासिनी सदानन्दा सदाकीर्तिः सर्वभूता श्रयस्थिता। वाग्देवता ब्रह्मकला कलातीता कलारणिः

English

On hearing the words uttered by Brahma, Hari who was reposing on the cosmic waters as his abode and who was ever wakeful, spoke the following sweet words in a conciliatory tone.

अध्याय 11

श्लोक 41

प्रधानं पुरुषो माया माया चैवं प्रपद्यते ।एका सर्वगतानन्ता केवला निष्कला शिवा

pradhānaṃ puruṣo māyā māyā caivaṃ prapadyate / ekā sarvagatānantā kevalā niṣkalā śivā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मश्रीर््रह्महृदया ब्रह्मविष्णुशिवप्रिया। क्षोभिका बन्धिका भेद्या भेदाभेदविवर्जिता। अभिन्नाभिन्नसंस्थाना वंशिनी वंशहारिणी

English

You are the creator and the dispenser of destiny. You are the self-born great grand-father. It was not out of malice that the openings were closed by me.

अध्याय 11

श्लोक 42

एका शक्तिः शिवैको ऽपि शक्तिमानुच्यते शिवः ।शक्तयः शक्तिमन्तो ऽन्ये सर्वशक्तिसमुद्भवाः

ekā śaktiḥ śivaiko 'pi śaktimānucyate śivaḥ / śaktayaḥ śaktimanto 'nye sarvaśaktisamudbhavāḥ

हिन्दी अर्थ

भगिनी भगवत्पली सकला कालकारिणी कपिला कापिला कान्ता कनकाभा कलान्तरा । पुण्या पुष्करिणी भोक्त्री पुरंदरपुरस्सरा

English

It was only for fun. It was not with a desire to harass you. Who would wish to trouble the grandfather, the Lord of Devas?

अध्याय 11

श्लोक 43

शक्तिशक्तिमतोर्भेदं वदन्ति परमार्थतः ।अभेदं चानुपश्यन्ति योगिनस्तत्त्वचिन्तकाः

śaktiśaktimatorbhedaṃ vadanti paramārthataḥ / abhedaṃ cānupaśyanti yoginastattvacintakāḥ

हिन्दी अर्थ

पञ्चब्रह्मसमुत्पत्तिः परमार्थार्थविग्रहा धर्मोदया भानुमती योगिज्ञेया मनोजवा। मनोहरा मनोरक्षा तापसी वेदरूपिणी

English

O Brahma, you are not harassed.* In every respect you are worthy of being honoured. O auspicious one, please forgive me the offence committed against you (i.e. if I have offended you), [v.l. whatever has been done by me to you is in the interest of your progeny. ]

अध्याय 11

श्लोक 44

शक्तयो गिरजा देवी शक्तिमन्तो ऽथ शङ्करः ।विशेषः कथ्यते चायं पुराणे ब्रह्मवादिभिः

śaktayo girajā devī śaktimanto 'tha śaṅkaraḥ / viśeṣaḥ kathyate cāyaṃ purāṇe brahmavādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

विद्या, ब्रह्मवादिमनोलया, ब्रह्माणी, बृहती, ब्राह्मी, ब्रह्मभूता, भवारणि, हिरण्मयी, महारात्रि, संसारपरिंवर्तिका, सुमालिनी, सत्त्वशुद्धिकरी, शुद्धि, मलत्रयविनाशिनी, जगत्प्रिया,

English

O Brahma, for this very same reason be a son unto me. O deity in the form of the universe, be famous by the name Padmayoni (having lotus as the source of origin) for the sake of my love.

अध्याय 11

श्लोक 45

भोग्या विश्वेश्वरी देवी महेश्वरपतिव्रता ।प्रोच्यते भगवान् भोक्ता कपर्दे नीललोहितः

bhogyā viśveśvarī devī maheśvarapativratā / procyate bhagavān bhoktā kaparde nīlalohitaḥ

हिन्दी अर्थ

सन्मयी, व्याप्ता, तैजसी, पद्मबोधिका, महामायाश्रया, मान्या, महादेवमनोरमा, व्योमलक्ष्मी, सिंहरथा, चेकिताना, अमितप्रभा, वीरेश्वरी, विमानस्था, विशोका, शोकनाशिनी, सदाकीर्ति, सर्वभूताश्रयस्थिता, वाग्देवता, ब्रह्मकला, कलातीता, कलारणि, ब्रह्मश्री, ब्रह्महृदया, ब्रह्मविष्णुशिवप्रिया, व्योमशक्ति, क्रियाशक्ति, ज्ञानशक्ति, परागति, क्षोभिका, बन्धिका, भेद्या, भेदाभेदविवर्जिता, अभिन्ना, अभिन्नसंस्थाना,

English

Then that Lord conferred the boon to the crowned one (i.e. Visnu). Deriving unparalleled delight, he spoke to Visnu again.

अध्याय 11

श्लोक 46

मन्ता विश्वेश्वरो देवः शङ्करो मन्मथान्तकः ।प्रोच्यते मतिरीशानी मन्तव्या च विचारतः

mantā viśveśvaro devaḥ śaṅkaro manmathāntakaḥ / procyate matirīśānī mantavyā ca vicārataḥ

हिन्दी अर्थ

कालकारिणी ॥ १३८ १४४॥ योगमाता, गङ्गा, विश्वेश्वरेश्वरी, कपिला, कापिला, कान्ता, कनकाभा, कलान्तरा, पुण्या, पुष्करिणी, भोक्त्री,

English

You are identical with everything. You are infinite. You are the greatest Isvara of all. You are the immanent soul of all living beings. You are the greatest and eternal Brahman.

अध्याय 11

श्लोक 47

इत्येतदखिलं विप्राः शक्तिशक्तिमदुद्भवम् ।प्रोच्यते सर्ववेदेषु मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

ityetadakhilaṃ viprāḥ śaktiśaktimadudbhavam / procyate sarvavedeṣu munibhistattvadarśibhiḥ

हिन्दी अर्थ

पञ्चब्रह्मसमुत्पत्ति, परमार्थार्थविग्रहा, धर्मोदया, भानुमती, वेदशक्तिर्वेदमाता वेदविद्याप्रकाशिनी। योगेश्वरेशवरी माता महाशक्तिर्मनोमयी

English

I too am the great Isvara, the bright light of the Atman of all the worlds. All the worlds are pervaded by me. I am the Brahman, the transcendental Purusa.

अध्याय 11

श्लोक 48

एतत् प्रदर्शितं दिव्यं देव्या माहात्म्यमुत्तमम् ।सर्ववेदान्तवेदेषु निश्चितं ब्रह्मवादिभिः

etat pradarśitaṃ divyaṃ devyā māhātmyamuttamam / sarvavedāntavedeṣu niścitaṃ brahmavādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

भारती परमानन्दा परापरविभेदिका। सर्वप्रहरणोपेता काम्या कामेश्वरेश्वरी त्रिविक्रमपदोद्भूता धनुष्पाणिः शिवोदया। सुदुर्लभा धनाध्यक्षा धन्या पिङ्कललोचना

English

There is no superior ruler of the worlds other than we two. We, Narayana and Brahma (the grand-sire of the universe) are but one single body divided into two.

अध्याय 11

श्लोक 49

एकं सर्वगतं सूक्ष्मं कूटस्थमचलं ध्रुवम् ।योगिनस्तत् प्रपश्यन्ति महादेव्याः परं पदम्

ekaṃ sarvagataṃ sūkṣmaṃ kūṭasthamacalaṃ dhruvam / yoginastat prapaśyanti mahādevyāḥ paraṃ padam

हिन्दी अर्थ

दुर्गा कात्यायनी चण्डी चचिका शान्तविग्रहा हिरण्यवर्णा रजनी जगद्यन्त्रप्रवर्तिका। मन्दराद्रिनिवासा च शारदा स्वर्णमालिनी

English

On being addressed thus by him, Vasudeva spoke to Brahma, "This enunciation may lead to your destruction.

अध्याय 11

श्लोक 50

आनन्दमक्षरं ब्रह्म केवलं निष्कलं परम् ।योगिनस्तत् प्रपश्यन्ति महादेव्याः परं पदम्

ānandamakṣaraṃ brahma kevalaṃ niṣkalaṃ param / yoginastat prapaśyanti mahādevyāḥ paraṃ padam

हिन्दी अर्थ

'कालरात्रिर्महावेगा वीरभद्रप्रिया हिता। भद्रकाली जगन्माता भक्तानां भद्रदायिनी कराला पिङ्गलाकारा नामभेदामहामदा। यशस्विनी यशोदा च षडध्वपरिवर्तिका

English

Don't you see by means of Yogic power, the un¬ changing Lord and master of Brahma, the Lord of Purusa and Prakrti and whom I know as the Supreme Lord ( Parameivara).

अध्याय 11

श्लोक 51

परात्परतरं तत्त्वं शाश्वतं शिवमच्युतम् ।अनन्तप्रकृतौ लीनं देव्यास्तत् परमं पदम्

parātparataraṃ tattvaṃ śāśvataṃ śivamacyutam / anantaprakṛtau līnaṃ devyāstat paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

शङ्खिनी पद्मिनी सांख्या सांख्ययोगप्रवतिका। विश्वामरेश्वरेशाना भुक्तिर्मुक्ति; शिवामृता

English

Seek refuge with that Brahman, devoid of beginning and end, the great ruler of the Universe whom neither pro¬ minent Yogins nor Sahkhyas (philosophers or the followers of the school of Kapila) perceive."

अध्याय 11

श्लोक 52

शुभं निरञ्जनं शुद्धं निर्गुणं द्वैतवर्जितम् ।आत्मोपलब्धिविषयं देव्यास्तत् परमं पदम्

śubhaṃ nirañjanaṃ śuddhaṃ nirguṇaṃ dvaitavarjitam / ātmopalabdhiviṣayaṃ devyāstat paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

वेदशक्ति, वेदमाता, वेदविद्याप्रकाशिनी, योगेश्वरेश्वरी, नन्दिवल्लभा, भारती, परमानन्दा, परापरविभेदिका, सर्वप्रहरणोपेता, काम्या, कामेश्वरेशवरी

English

Cast off your long slumber and observe your own

अध्याय 11

श्लोक 53

सैषा धात्री विधात्री च परमानन्दमिच्छताम् ।संसारतापानखिलान् निहन्तीश्वरसंश्रया

saiṣā dhātrī vidhātrī ca paramānandamicchatām / saṃsāratāpānakhilān nihantīśvarasaṃśrayā

हिन्दी अर्थ

त्रिविक्रमपदोद्भूता, धनुष्पाणि, शिवोदया, सुदुर्लभा, धनाध्यक्षा (गौओंकी माता), रणप्रिया, सत्क्रिया, गिरिजा, शुद्धा, नित्यपुष्टा, निरन्तरा, दुर्गा, कात्यायनी, चण्डी, चचिका, शान्तविग्रहा, हिरण्यवर्णा, रजनी, जगद्यन्त्रप्रवर्तिका, मन्दराद्रि-

English

After saying this much Lord Visnu remained silent. After knov/ing that great principle, his own Atman, (v.l. Mahe- svara), the Lord of Devas i.e. Visnu did not think of saying anything.

अध्याय 11

श्लोक 54

तस्माद् विमुक्तिमन्विच्छन् पार्वतीं परमेश्वरीम् ।आश्रयेत् सर्वभावानामात्मभूतां शिवात्मिकाम्

tasmād vimuktimanvicchan pārvatīṃ parameśvarīm / āśrayet sarvabhāvānāmātmabhūtāṃ śivātmikām

हिन्दी अर्थ

वरेश्वरी, वन्द्या, दुर्जया, दुरतिक्रमा, कालरात्रि, महावेगा, वीरभद्रप्रिया, हिता, भद्रकाली, जगन्माता, भक्तानां भद्र- दायिनी (भक्तोंका कल्याण करनेवाली), कराला, पिङ्गलाकारा, नामभेदा, अमहामदा, यशस्विनी, यशोदा, षडध्वपरिवर्तिका, शङ्खिनी, पद्मिनी, सांख्या, सांख्ययोगप्रवर्तिका, चैत्रा, संवत्सरारूढा, जगत्सम्पूरणीन्द्रजा,

English

God Kara of immeasurable soul, the Supreme Ruler of all beings manifested himself from somewhere to confer grace on god Brahma.

अध्याय 11

श्लोक 55

लब्ध्वा च पुत्रीं शर्वाणीं तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् ।सभार्यः शरं यातः पार्वतीं परमेश्वरीम्

labdhvā ca putrīṃ śarvāṇīṃ tapastaptvā suduścaram / sabhāryaḥ śaraṃ yātaḥ pārvatīṃ parameśvarīm

हिन्दी अर्थ

विश्वामरेश्वरेशाना, भुक्ति, मुक्ति, शिवा, अमृता अनन्तशयनानन्या नरनारायणोद्भधवा

English

The Lord had an eye in his forehead. He was em¬ bellished with clusters of matted hair. He wielded the trident in his hand. He was the reservoir of great splendour.

अध्याय 11

श्लोक 56

तां दृष्ट्वा जायमानां च स्वेच्छयैव वराननाम् ।मेना हिमवतः पत्नी प्राहेदं पर्वतेश्वरम्

tāṃ dṛṣṭvā jāyamānāṃ ca svecchayaiva varānanām / menā himavataḥ patnī prāhedaṃ parvateśvaram

हिन्दी अर्थ

नृसिंही हैत्यमथनी शङ्खचक्रगदाधरा। संकर्षणसमुत्पत्तिरम्बिकापादसंश्रया महाज्चाला महामूर्तिः सुमूर्तिः सर्वकामधुक् । सुप्रभा सुस्तना गौरी धर्मकामार्थमोक्षदा

English

He was wearing a garland of wonderful shape sus¬ pended upto the foot. It was wreathed with planets including the sun, the moon and the stars with utmost skilful scholarship.''

अध्याय 11

श्लोक 57

मेनोवाच पश्य बालामिमां राजन् राजीवसदृशाननाम् ।हिताय सर्वभूतानां जाता च तपसावयोः

menovāca paśya bālāmimāṃ rājan rājīvasadṛśānanām / hitāya sarvabhūtānāṃ jātā ca tapasāvayoḥ

हिन्दी अर्थ

भ्रूमध्यनिलया पूर्वा पुराणपुरुषारणिः। महाविभूतिदा मध्या सरोजनयना समा सर्वशक्त्यासनारूढा धर्माधर्मार्थवर्जिता

English

On seeing Lord Siva, god Brahma, the grand-sire of the worlds was completely deluded by his Maya. He addressed Visnu, the yellow-robed deity.

अध्याय 11

श्लोक 58

सो ऽपि दृष्ट्वा ततः पुत्रीं तरुणादित्यसन्निभाम् ।कपर्दिनीं चतुर्वक्त्रां त्रिनेत्रामतिलालसाम्

so 'pi dṛṣṭvā tataḥ putrīṃ taruṇādityasannibhām / kapardinīṃ caturvaktrāṃ trinetrāmatilālasām

हिन्दी अर्थ

वैराग्यज्ञाननिरता निरालोका निरिन्द्रिया । विचित्रगहनाधारा शाश्वतस्थानवासिनी अशेषदेवतामूर्तिर्देवता वरदेवता। गणाम्बिका गिरेः पुत्री निशुम्भविनिपातिनी

English

"O Janardana, who is this three-eyed person of blue complexion, with the trident in his hand coming this side? He is a mass of splendour and of an immeasurable spirit (Soul)."

अध्याय 11

श्लोक 59

अष्टहस्तां विशालाक्षीं चन्द्रावयवभूषणाम् ।निर्गुणां सगुणां साक्षात् सदसद्व्यक्तिवर्जिताम्

aṣṭahastāṃ viśālākṣīṃ candrāvayavabhūṣaṇām / nirguṇāṃ saguṇāṃ sākṣāt sadasadvyaktivarjitām

हिन्दी अर्थ

अनन्तवर्णानन्यस्था शंकरी शान्तमानसा शान्त्यतीता मलातीता निर्विकारा निराश्रया

English

After hearing his words, Visnu, the suppressor of Danavas, saw Lord Isvara (Siva) shining brilliantly in the trans¬ lucent water.

अध्याय 11

श्लोक 60

प्रणम्य शिरसा भूमौ तेजसा चातिविह्वलः ।भीतः कृताञ्जलिस्तस्याः प्रोवाच परमेश्वरीम्

praṇamya śirasā bhūmau tejasā cātivihvalaḥ / bhītaḥ kṛtāñjalistasyāḥ provāca parameśvarīm

हिन्दी अर्थ

शिवाख्या चित्तनिलया शिवज्ञानस्वरूपिणी। हैत्यदानवनिर्मात्री काश्यपी कालकल्पिका शास्त्रयोनिः क्रियामूर्तिश्चतुर्वर्गप्रद्शिका। नारायणी नरोदभूतिः कौमुदी लिङ्गधारिणी

English

Realising that he was the Supreme Reality, the Con- ceiver of Brahma, Visnu stood up and said to god Brahma, the grand-sire of the world and the Lord of Devas.

अध्याय 11

श्लोक 61

हीमवानुवाच का त्वं देवि विशालाक्षि शशाङ्कावयवाङ्किते ।न जाने त्वामहं वत्से यथावद् ब्रूहि पृच्छते

hīmavānuvāca kā tvaṃ devi viśālākṣi śaśāṅkāvayavāṅkite / na jāne tvāmahaṃ vatse yathāvad brūhi pṛcchate

हिन्दी अर्थ

कामुको ललिता भावा परापरविभूतिदा। परान्तजातमहिमा बडवा वामलोचना सुभद्रा देवकी सीता वेदवेदाङ्गपारगा। मनस्विनी मन्युमाता महामन्युसमुद्भवा

English

"This is Lord Mahadeva, the eternal self-luminous deity, having neither the beginning nor the end, the inconceiv¬ able great Ruler of all the worlds.

अध्याय 11

श्लोक 62

गिरीन्द्रवचनं श्रुत्वा ततः सा परमेश्वरी ।व्याजहार महाशैलं योगिनामभयप्रदा

girīndravacanaṃ śrutvā tataḥ sā parameśvarī / vyājahāra mahāśailaṃ yogināmabhayapradā

हिन्दी अर्थ

नृसिंही, हैत्यमथनी, शङ्खचक्रगदाधरा, संकर्षणसमुत्पत्ति, अम्बिकापदसंश्रया, अनन्या, नरनारायणोद्धवा, महाज्वाला, महामूर्ति, सुमूर्ति, सर्वकामधुक्, सुप्रभा, सुस्तना, गौरी, धर्मकामार्थमोक्षदा, भ्रूमध्यनिलया, पूर्वा, पुराणपुरुषारणि, महाविभूतिदा, मध्या, सरोजनयना, समा,

English

He is Sankara (the benefactor), Sambhu (Bestower of welfare) Isana (the Ruler), Paramesvara, (the highest Con¬ troller), the soul of all, the Lord of human beings, the great meditator and the Supreme Isa, the pure and Siva, the auspicious.

अध्याय 11

श्लोक 63

देव्युवाच मां विद्ध परमां शक्तिं परमेश्वरसमाश्रयाम् ।अनन्यामव्ययामेकां यां पश्यन्ति मुमुक्षवः

devyuvāca māṃ viddha paramāṃ śaktiṃ parameśvarasamāśrayām / ananyāmavyayāmekāṃ yāṃ paśyanti mumukṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वशक्त्यासनारूढा, धर्माधर्मार्थवर्जिता, वैराग्यज्ञाननिरता, निरालोका, निरिन्द्रिया, विचित्रगहनाधारा, शाश्वतस्थानवासिनी, स्थानेश्वरी, निरानन्दा, त्रिशूलवरधारिणी, अशेषदेवतामूर्ति, अनन्यस्था, शंकरी, शान्तमानसा, अगोत्रा, गोमती, गोप्त्री,

English

He is the creator and dispenser of destiny. He is the chief immutable Lord. {v.l. the Lord of Prakrti and Purusa). Only those ascetics who meditate upon him as Brahman, can perceive him.

अध्याय 11

श्लोक 64

अहं वै सर्वभावानात्मा सर्वान्तरा शिवा ।शाश्वतैश्वर्यविज्ञानमूर्तिः सर्वप्रवर्तिका

ahaṃ vai sarvabhāvānātmā sarvāntarā śivā / śāśvataiśvaryavijñānamūrtiḥ sarvapravartikā

हिन्दी अर्थ

शान्त्यतीता, मलातीता, निर्विकारा, निराश्रया, शिवाख्या, चित्तनिलया, शिवज्ञानस्वरूपिणी, हैत्यदानवनिर्मात्री, काश्यपी, कालकल्पिका॥ १७४--१८०॥ शास्त्रयोनि, क्रियामूर्ति, चतुर्वर्गप्रदर्शिका, नारायणी, नरोद्भूति, कौमुदी, लिंगधारिणी, कामुकी, ललिता,

English

O great-grand-sire of the universe, understand me to be only another form of his—the form that is eternal, the source of origin of the universe and is designated as Vasudeva.

अध्याय 11

श्लोक 65

अनन्तानन्तमहिमा संसारार्णवतारिणी ।दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे रूपमैश्वरम्

anantānantamahimā saṃsārārṇavatāriṇī / divyaṃ dadāmi te cakṣuḥ paśya me rūpamaiśvaram

हिन्दी अर्थ

वामलोचना, सुभद्रा, देवकी, सीता, वेदवेदाङ्गपारगा, हिरण्या राजती हैमी हेमाभरणभूषिता। विभ्राजमाना दुर्ज्ञेया ज्योतिष्टोमफलप्रदा

English

Gan you not see that Lord of Yoga the immutable Lord, Brahman? May your eyes be divine, whereby you will be able to see that great Being."

अध्याय 11

श्लोक 66

एतावदुक्त्वा विज्ञानं दत्त्वा हिमवते स्वयम् ।स्वं रूपं दर्शयामास दिव्यं तत् पारमेश्वरम्

etāvaduktvā vijñānaṃ dattvā himavate svayam / svaṃ rūpaṃ darśayāmāsa divyaṃ tat pārameśvaram

हिन्दी अर्थ

महानिद्रासमुदभूतिरनिद्रा सत्यदेवता। दीर्घा ककुद्धिनी हद्या शान्तिदा शान्तिवर्धिनी लक्ष्म्यादिशक्तिजननी शक्तिचक्रप्रवर्तिका । त्रिशक्तिजननी जन्या षडूर्मिपरिवर्जिता

English

After securing thus the divine vision from Visnu, Brahma, the grand-father of the world, realised that the highest knowledge incarnate is present in front of him.

अध्याय 11

श्लोक 67

कोटिसूर्यप्रितीकाशं तेजोबिम्बं निराकुलम् ।ज्वालामालासहस्त्राढ्यं कालानलशतोपमम्

koṭisūryapritīkāśaṃ tejobimbaṃ nirākulam / jvālāmālāsahastrāḍhyaṃ kālānalaśatopamam

हिन्दी अर्थ

सुधामा कर्मकरणी युगान्तदहनात्मिका । संकर्षणी जगदधात्री कामयोनि: किरीटिनी ऐन्द्री त्रैलोक्यनमिता वैष्णवी परमेश्वरी । प्रद्युप्रदयिता दान्ता युग्मदृष्टिस्त्रिलोचना

English

Deriving the Supreme knowledge about Siva, the great-grand-father sought refuge in Lord Siva himself (his father).

अध्याय 11

श्लोक 68

दंष्ट्राकरालं दुर्धर्ष जटामण्डलमण्डितम् ।त्रिशूलवरहस्तं च घोररूपं भयानकम्

daṃṣṭrākarālaṃ durdharṣa jaṭāmaṇḍalamaṇḍitam / triśūlavarahastaṃ ca ghorarūpaṃ bhayānakam

हिन्दी अर्थ

चाणूरहन्तृतनया नीतिज्ञा कामरूपिणी वेदविद्याब्रतस्नाता धर्मशीलानिलाशना। वीरभद्रप्रिया वीरा महाकालसमुद्भवा

English

Recollecting Onkdra and concentrating his mind in his own soul, he, with folded palms in reverence, eulogised the Lord by means of the Aiharvasiras Mantras}

अध्याय 11

श्लोक 69

प्रशान्तं सौम्यवदनमनन्ताश्चर्यसंयुतम् ।चन्द्रावयवलक्ष्माणं चन्द्रकोटिसमप्रभम्

praśāntaṃ saumyavadanamanantāścaryasaṃyutam / candrāvayavalakṣmāṇaṃ candrakoṭisamaprabham

हिन्दी अर्थ

मातृका मन्मथोद्भूता वारिजा वाहनप्रिया। करीषिणी सुधावाणी वीणावादनतत्परा सेविता सेविका सेव्या सिनीवाली गरुत्मती। अरुन्धती हिरण्याक्षी मृगाङ्का मानदायिनी

English

On being eulogised by Brahma, Lord Siva, the Sup¬ reme Ruler felt great affection and pleasure. Smilingly he ad¬ dressed to him.

अध्याय 11

श्लोक 70

किरीटिनं गदाहस्तं नूपुरैरुपशोभितम् ।दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्

kirīṭinaṃ gadāhastaṃ nūpurairupaśobhitam / divyamālyāmbaradharaṃ divyagandhānulepanam

हिन्दी अर्थ

श्रीफला श्रीमती श्रीशा श्रीनिवासा शिवप्रिया । श्रीधरा श्रीकरी कल्या श्रीधरार्धशरीरिणी निहन्त्री हैत्यसङ्घानां सिंहिका सिंहवाहना

English

O dear child, there is no doubt that you are equal to me, as you are my devotee as well. It was by me alone that you, the Eternal One, were created formerly, for bringing- worlds into being. You are the unchanging one.

अध्याय 11

श्लोक 71

शङ्खचक्रधरं काम्यं त्रिनेत्रं कृत्तिवाससम् ।अण्डस्थं चाण्डबाह्यस्थं बाह्यमाभ्यन्तरं परम्

śaṅkhacakradharaṃ kāmyaṃ trinetraṃ kṛttivāsasam / aṇḍasthaṃ cāṇḍabāhyasthaṃ bāhyamābhyantaraṃ param

हिन्दी अर्थ

सुषेणा चन्द्रनिलया सुकीर्तिश्छिन्नसंशया। रसज्ञा रसदा रामा लेलिहानामृतस्त्रवा नित्योदिता स्वयंज्योतिरुत्सुका मृतजीवनी। वञ्चदण्डा वज्रजिह्वा वैदेही वज्रविग्रहा

English

You are the Atman, the Primordial Purusa born of my body. O soul of the universe, seek your boon. I am the bes- tower of boons unto you, O sinless one.

अध्याय 11

श्लोक 72

सर्वशक्तिमयं शुभ्रं सर्वाकारं सनातनम् ।ब्रह्मोन्द्रोपेन्द्रयोगीन्द्रैर्वन्द्यमानपदाम्बुजम्

sarvaśaktimayaṃ śubhraṃ sarvākāraṃ sanātanam / brahmondropendrayogīndrairvandyamānapadāmbujam

हिन्दी अर्थ

'कर्षिकारकरा कक्ष्या कंसप्राणापहारिणी प्रत्यक्षदेवता दिव्या दिव्यगन्धा दिवापरा

English

After hearing the words of the Lord of Devas, the lotus-born deity glanced at the Purusa, Visnu, bowed to San¬ kara and said:

अध्याय 11

श्लोक 73

सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम् ।सर्वमावृत्य तिष्ठन्तं ददर्श परमेश्वरम्

sarvataḥ pāṇipādāntaṃ sarvato 'kṣiśiromukham / sarvamāvṛtya tiṣṭhantaṃ dadarśa parameśvaram

हिन्दी अर्थ

हिरण्या, राजती, हैमी, हेमाभरणभूषिता, विभ्राजमाना, सत्यदेवता, दीर्घा, ककुद्मिनी, हृद्या, शान्तिदा, शान्तिवर्धिनी,

English

O holy Lord, Lord of the past and future, O Mahadeva. O consort of Ambika, I wish, that you or some one equal to you, be born as my son.

अध्याय 11

श्लोक 74

दृष्ट्वा तदीदृशं रूपं देव्या माहेश्वरं परम् ।भयेन च समाविष्टः स राजा हृष्टमानसः

dṛṣṭvā tadīdṛśaṃ rūpaṃ devyā māheśvaraṃ param / bhayena ca samāviṣṭaḥ sa rājā hṛṣṭamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

जननी, जन्या, षडूर्मिपरिवर्जिता, सुधामा, कर्मकरणी, युगान्तदहनात्मिका, संकर्षणी, जगद्धात्री, कामयोनि, किरीटिनी, ऐन्द्री, त्रैलोक्यनमिता, वैष्णवी, परमेश्वरी, प्रद्युम्नदयिता, कैलासगिरिवासिनी, चाणूरहन्तृतनया, नीतिज्ञा, कामरूपिणी,

English

O Mahadeva, I have been deluded by you, through your subtle Maya. O Siva, I do not know your real nature precisely.

अध्याय 11

श्लोक 75

आत्मन्याधाय चात्मानमोङ्कारं समनुस्मरन् ।नाम्नामष्टसहस्त्रेण तुष्टाव परमेश्वरीम्

ātmanyādhāya cātmānamoṅkāraṃ samanusmaran / nāmnāmaṣṭasahastreṇa tuṣṭāva parameśvarīm

हिन्दी अर्थ

लक्ष्म्यादिशक्तिजननी, शक्तिचक्रप्रवर्तिका, वेदविद्यात्रतस्नाता, धर्मशीला, अनिलाशना, वीरभद्र- प्रिया, वीरा, महाकालसमुद्भवा, विद्याधरप्रिया, सिद्धा,

English

O Lord, you alone are the mother, father, brother and friend of your devotees. Be pleased. I have sought refuge in you. I bow unto your lotus-like feet.

अध्याय 11

श्लोक 76

हीमवानुवाच शिवोमा परमा शक्तिरनन्ता निष्कलामला ।शान्ता माहेश्वरी नित्या शाश्वती परमाक्षरा

hīmavānuvāca śivomā paramā śaktiranantā niṣkalāmalā / śāntā māheśvarī nityā śāśvatī paramākṣarā

हिन्दी अर्थ

खिला, मातृका, मन्मथोद्भूता, वारिजा, वाहनप्रिया, करीषिणी, सुधावाणी, वीणावादनतत्परा, सेविता, सेविका, सेव्या, सिनीवाली, गरुत्मती, अरुन्धती, हिरण्याक्षी, मृगाङ्का, श्रीफला, श्रीमती, श्रीशा, श्रीनिवासा, शिवप्रिया, श्रीधरा, श्रीकरी, कल्या, श्रीधरार्धशरीरिणी, अनन्तदृष्टि, अक्षुद्रा, धात्रीशा, धनदप्रिया, हैत्यसंघानां निहन्त्री (हैत्यसंघनिहन्त्री), सिंहिका, सिंहवाहना, सुषेणा, चन्द्रनिलया,

English

On hearing his words, the bull-bannered Lord of the universe spoke to his son, after glancing at Janardana:

अध्याय 11

श्लोक 77

अचिन्त्या केवलानन्त्या शिवात्मा परमात्मिका ।अनादिरव्यया शुद्धा देवात्मा सर्वगाचला

acintyā kevalānantyā śivātmā paramātmikā / anādiravyayā śuddhā devātmā sarvagācalā

हिन्दी अर्थ

सुकीर्ति, छिन्नसंशया, रसज्ञ, रसदा, रामा, लेलिहाना, अमृतस्रवा, नित्योदिता, स्वयंज्योति, उत्सुका, मृतजीवनी, सौदामिनी, जनानन्दा, भ्रुकुटीकुटिलानना, कर्णिकारकए,

English

"O son, I will do whatever has been requested for- by your Lordship. Sinless, divine, perfect knowledge pertain¬ ing to Isvara shall dawn unto you.

अध्याय 11

श्लोक 78

एकानेकविभागस्था मायातीता सुनिर्मला ।महामाहेश्वरी सत्या महादेवी निरञ्जना

ekānekavibhāgasthā māyātītā sunirmalā / mahāmāheśvarī satyā mahādevī nirañjanā

हिन्दी अर्थ

त्रिसंध्या, हर्षवर्धिनी, प्रत्यक्षदेवता, दिव्या, दिव्यगन्धा, दिवापरा धर्मशास्त्रार्थकुशला धर्मज्ञा धर्मवाहना

English

O Lord of Devas, grand-sire of the worlds, you alone have been appointed as the primordial maker of all living beings. Create your Maya for them.

अध्याय 11

श्लोक 79

काष्ठा सर्वान्तरस्था च चिच्छक्तिरतिलालसा ।नन्दा सर्वात्मिका विद्या ज्योतीरूपामृताक्षरा

kāṣṭhā sarvāntarasthā ca cicchaktiratilālasā / nandā sarvātmikā vidyā jyotīrūpāmṛtākṣarā

हिन्दी अर्थ

धर्माधर्मविनिर्मात्री धार्मिकाणां शिवप्रदा । धर्मशक्तिर्धर्ममयी विधर्मा विश्वधर्मिणी धर्मान्तरा धर्ममेघा धर्मपूर्वा धनावहा। धर्मोपदेष्टी धर्मात्मा धर्मगम्या धराधरा २०८॥ कापाली शाकला मूर्तिः कला कलितविग्रहा । सर्वशक्तिविनिर्मुक्ता सर्वशक्त्याश्रयाश्रया

English

This Narayana is born of me. He is the Supreme form of mine alone. O Isana (Brahma), Hari will be the- bestower of security and prosperity unto you.

अध्याय 11

श्लोक 80

शान्तिः प्रतिष्ठा सर्वेषां निवृत्तिरमृतप्रदा ।व्योममूर्तिर्व्योमलया व्योमाधाराच्युतामरा

śāntiḥ pratiṣṭhā sarveṣāṃ nivṛttiramṛtapradā / vyomamūrtirvyomalayā vyomādhārācyutāmarā

हिन्दी अर्थ

प्रधानपुरुषेशेशा महादेवैकसाक्षिणी। सदाशिवा वियन्मूर्तिर्विश्वमूर्तिरमूर्तिका यदेतहैश्वरं रूपं घोरं ते परमेश्वरि। भीतोऽस्मि साम्प्रतं दृष्टा रूपमन्यत् प्रदर्शय

English

After saying this. Lord Siva, the Supreme god who was pleased with Brahma, gently touched him with both the hands and spoke these words to Hari:

अध्याय 11

श्लोक 81

अनादिनिधनामोघा कारणात्मा कलाकला ।क्रतुः प्रथमजा नाभिरमृतस्यात्मसंश्रया

anādinidhanāmoghā kāraṇātmā kalākalā / kratuḥ prathamajā nābhiramṛtasyātmasaṃśrayā

हिन्दी अर्थ

एवमुक्ताथ सा देवी तेन शैलेन पार्वती। संहृत्य दर्शयामास स्वरूपमपरं पुनः रक्तपादाम्बुजतलं सुरक्तकरपल्लवम्। श्रीमद् विशालसंवृत्तललाटतिलकोज्चलम्

English

O pervader of the world, I am thoroughly pleased with you as you are my devotee. Choose your boon though really

अध्याय 11

श्लोक 82

प्राणेश्वरप्रिया माता महामहिषघातिनी ।प्राणेश्वरी प्राणरूपा प्रधानपुरुषेश्वरी

prāṇeśvarapriyā mātā mahāmahiṣaghātinī / prāṇeśvarī prāṇarūpā pradhānapuruṣeśvarī

हिन्दी अर्थ

भूषितं चारुसर्वाङ्गं भूषणैरतिकोमलम्। दधानमुरसा मालां विशालां हेमनिर्मिताम् निवृत्ति, ज्ञानपारगा, धर्मशास्त्रार्थकुशला, धर्मज्ञा, धर्मवाहना ॥ २०४--२०६॥

English

On hearing the word of Lord Siva, Visnu the permeater of the universe spoke with delighted voice, looking him in his face.

अध्याय 11

श्लोक 83

सर्वशक्तिकलाकारा ज्योत्स्ना द्योर्महिमास्पदा ।सर्वकार्यनियन्त्री च सर्वभूतेश्वरेश्वरी

sarvaśaktikalākārā jyotsnā dyormahimāspadā / sarvakāryaniyantrī ca sarvabhūteśvareśvarī

हिन्दी अर्थ

धर्माधर्मविनिर्मात्री, धार्मिकाणां शिवप्रदा ( धार्मिकोंका कल्याण करनेवाली), धर्मशक्ति, धर्ममयी, विधर्मा, विश्वधर्मिणी, धर्मान्तरा, धर्ममेघा, धर्मपूर्वा, धनावहा, धर्मोपदेष्ट्री, धर्मात्मा, धर्मगम्या, धराधरा, कापाली, ज्ञानरूपिणी, प्रधानपुरुषेशेशा, महादेवैकसाक्षिणी, सदाशिवा, वियन्मूर्ति, विश्वमूर्ति तथा अमूर्तिका--(के नामसे प्रसिद्ध) हैं॥ २०७--२१० ॥

English

"This alone is the most praiseworthy boon that I shall be able to see you, the Supreme Ruler and the great Atman. May I be blessed with constant devotion unto you."

अध्याय 11

श्लोक 84

अनादिरव्यक्तगुहा महानन्दा सनातनी ।आकाशयोनिर्योगस्था महायोगेश्वरेश्वरी

anādiravyaktaguhā mahānandā sanātanī / ākāśayoniryogasthā mahāyogeśvareśvarī

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार हजार नामोंसे (देवीकी) स्तुति करके वे भयभीत हिमवान् पर्वत पुनः प्रणाम कर हाथ जोड़ते हुए इस प्रकार बोले-- हे परमेश्वरि! यह जो आपका घोर ऐश्वर (विराट्)- रूप है, उसे देखकर मैं इस समय भयभीत हो गया

English

Saying ''so be it", Mahadeva spoke to Visnu again; "You are the doer of all actions, while I am the presiding deity.

अध्याय 11

श्लोक 85

महामाया सुदुष्पूरा मूलप्रकृतिरीश्वरी ।संसारयोनिः सकला सर्वशक्तिसमुद्भवा

mahāmāyā suduṣpūrā mūlaprakṛtirīśvarī / saṃsārayoniḥ sakalā sarvaśaktisamudbhavā

हिन्दी अर्थ

(हिमवान्) पर्वतके द्वारा ऐसा कहे जानेपर उन देवी पार्वतीने अपने उस विराट् रूपको समेटकर दूसरा (सौम्य) रूप उन्हें दिखलाया (देवीका वह रूप) नीले कमलदलके समान (नीलवर्णवाला), नीलकमलके समान सुगन्धियुक्त, दो नेत्र एवं दो भुजावाला, सौम्य, नीले अलकोंसे विभूषित, रक्तकमलके समान चरणतलवाला, सुन्दर लाल पल्लवके

English

There is no doubt that everything is identical with you as well as with me. You are the moon, while I am the sun. You are the night and I am the day.

अध्याय 11

श्लोक 86

संसारपारा दुर्वारा दुर्निरोक्ष्या दुरासदा ।प्राणशक्तिः प्रणविद्या योगिनी परमा कला

saṃsārapārā durvārā durnirokṣyā durāsadā / prāṇaśaktiḥ praṇavidyā yoginī paramā kalā

हिन्दी अर्थ

समान हाथवाला, श्रीयुक्त (वह रूप) विशाल एवं प्रशस्त ललाटपर लगे तिलकसे प्रफुल्लित (था) । (उसके) सभी अङ्ग अत्यन्त कोमल, सुन्दर तथा भूषणोंसे आभूषित थे। (उन देवीने) स्वर्णनिर्मित विशाल मालाको अपने वक्षःस्थलपर धारण कर रखा था। सुन्दर बिम्बफलके समान (रक्त) ओठ मन्द मधुर मुसकानयुक्त था। (चरणोंमें धारण किये) नूपुरोंसे ध्वनि निकल रही थी। (देवीका वह रूप) प्रसन्न मुखवाला तथा दिव्य एवं

English

You are the unmanifest Prakrti while I am the' Purusa. You are the knowledge and I am the knower. You are the Maya, while I am the Is vara.

अध्याय 11

श्लोक 87

महाविभूतिर्दुर्धर्षा मूलप्रकृतिसंभवा ।अनाद्यनन्तविभवा परार्था पुरुषारणिः

mahāvibhūtirdurdharṣā mūlaprakṛtisaṃbhavā / anādyanantavibhavā parārthā puruṣāraṇiḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्त महिमामें प्रतिष्ठित था॥ २१४--२१७ ॥ तदीदृशं समालोक्य स्वरूपं शैलसत्तमः । भीतिं संत्यज्य हृष्टात्मा बभाषे परमेश्वरीम्

English

You are the power born of knowledge, while I am the master of that power. I who am that unsullied Lord so you are the same such Lord Narayana.

अध्याय 11

श्लोक 88

सर्गस्थित्यन्तकरणी सुदुर्वाच्या दुरत्यया ।शब्दयोनिः शब्दमयी नादाख्या नादविग्रहा

sargasthityantakaraṇī sudurvācyā duratyayā / śabdayoniḥ śabdamayī nādākhyā nādavigrahā

हिन्दी अर्थ

त्वय्येव लीयते देवि त्वमेव च परा गति: बदन्ति केचित् त्वामेव प्रकृतिं प्रकृतेः पराम्। अपरे परमार्थज्ञा: शिवेति शिवसंश्रये

English

Yogins, expounders of Brahman, see through unity. O Atman of the universe, without resorting to you the Yogin will not attain me. Do you protect the entire universe including Devas, Asuras and human beings."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।