Kurma Purana
11
अध्याय 11 / 95

Book 1 - Adhyaya 11

336 श्लोकभाग 4/5 · श्लोक 251–320

पूर्ण अध्याय पाठ70 श्लोक

अध्याय 11

श्लोक 251

त्वन्मयो ऽहं त्वदाधारस्त्वमेव च गतिर्मम ।त्वामेव शरणं यास्ये प्रसीद परमेश्वरि

tvanmayo 'haṃ tvadādhārastvameva ca gatirmama / tvāmeva śaraṇaṃ yāsye prasīda parameśvari

हिन्दी अर्थ

दृष्टा देवकुलं कृत्स्नं शंकरेण विनागतम्। दधीचो नाम विप्रर्षिः प्राचेतसमथाब्रवीत् ब्रह्मादयः पिशाचान्ता यस्याज्ञानुविधायिनः ।

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 252

मया नास्ति समो लोके देवो वादानवो ऽपि वा ।जगन्मातैव मत्पुत्री संभूता तपसा यतः

mayā nāsti samo loke devo vādānavo 'pi vā / jaganmātaiva matputrī saṃbhūtā tapasā yataḥ

हिन्दी अर्थ

स देवः साम्प्रतं रुद्रो विधिना किं न पूज्यते सर्वेष्वेव हि यज्ञेषु न भागः परिकल्पितः ।

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 253

एषा तवाम्बिका देवि किलाभूत पितृकन्यका ।मेनाशेषजगन्मातुरहो वुण्यस्य गौरवम्

eṣā tavāmbikā devi kilābhūta pitṛkanyakā / menāśeṣajaganmāturaho vuṇyasya gauravam

हिन्दी अर्थ

न मन्त्रा भार्यया सार्ध शंकरस्येति नेज्यते विहस्य दक्षं कुपितो वचः प्राह महामुनिः।

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 254

पाहि माममरेशानि मेनया सह सर्वदा ।नमामि तव पादाब्जं व्रजामि शरणं शिवाम्

pāhi māmamareśāni menayā saha sarvadā / namāmi tava pādābjaṃ vrajāmi śaraṇaṃ śivām

हिन्दी अर्थ

शृण्वतां सर्वदेवानां सर्वज्ञानमयः स्वयम् नैमिषीय ऋषि बोले--सूतजी महाराज! वैवस्वत मन्वन्तरमें हुई देवताओं, दानवों, गन्धर्वो, नागों तथा राक्षसोंकी उत्पत्तिको आप विस्तारसे बतलायें। महाबुद्धिमान् सूतजी! इस समय हम यह सुनना चाहते हैं कि प्राचीन

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 255

अहो मे सुमहद् भाग्यं महादेवीसमागमात् ।आज्ञापय महादेवि किं करिष्यामि शङ्करि

aho me sumahad bhāgyaṃ mahādevīsamāgamāt / ājñāpaya mahādevi kiṃ kariṣyāmi śaṅkari

हिन्दी अर्थ

कालमें प्रचेताके पुत्र राजा दक्षने भगवान् शंकरसे शाप प्राप्तकर क्या किया था सूतजीने कहा--मैं पूर्वकल्पके प्रसंगमें नारायणद्वार कहे गये (भूत, भविष्य तथा वर्तमान इस प्रकार) तीनों कालोंसे सम्बद्ध तथा पाप हरनेवाले प्रजा-सर्गको विस्तारसे बतलाता हूँ

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 256

एतावदुक्त्वा वचनं तदा हिमगिरीश्वरः ।संप्रेक्षणमाणो गिरिजां प्राञ्जलिः पार्श्वतो ऽभवत्

etāvaduktvā vacanaṃ tadā himagirīśvaraḥ / saṃprekṣaṇamāṇo girijāṃ prāñjaliḥ pārśvato 'bhavat

हिन्दी अर्थ

प्राचीन कालकी बात है, भगवान् शंकरके शापसे ग्रस्त उन प्रचेतापुत्र राजा दक्षने पूर्व वैरके कारण शंकरको निन्दा कर गङ्गाद्वार हरिषद्वारमें एक यज्ञका अनुष्ठान प्रारम्भ किया श्रेष्ठ मुनियो! विष्णुके साथ सभी देवता उस यज्ञमें भाग ग्रहण करनेके लिये बुलाये गये। सभी मुनियोंके साथ वे वहाँ आये। शंकरको छोड़कर आये हुए समस्त देव-समूहोंको देखकर दधीच नामक विप्रषिने प्राचेतस-दक्षसे (इस प्रकार) कहा-

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 257

अथ सा तस्य वचनं निशम्य जगतो ऽरणिः ।सस्मितं प्राह पितरं स्मृत्वा पशुपतिं पतिम्

atha sā tasya vacanaṃ niśamya jagato 'raṇiḥ / sasmitaṃ prāha pitaraṃ smṛtvā paśupatiṃ patim

हिन्दी अर्थ

दधीच बोले--ब्रह्मा आदिसे लेकर पिशाचतक जिनको आज्ञाका शीघ्र ही अनृपालन करते हैं, उन रुद्र्देवको पूजा इस समय क्यों नहीं की जा रही है ? दक्षने कहा--सभी यज्ञोंमें भार्यासहित शंकरके भाग एवं मन्त्रोंकी परिकल्पना नहीं हुई है, इसलिये उनकी पूजा नहीं की जाती। इसपर साक्षात् सर्वज्ञानमय महामुनि दधीचने कोपपूर्वक हँसते हुए सभी देवताओंको

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 258

देव्युवाच शृणुष्व चैतत् परमं गुह्यमीश्वरगोचरम् ।उपदेशं गिरिश्रेष्ठ सेवितं ब्रह्मवादिभिः

devyuvāca śṛṇuṣva caitat paramaṃ guhyamīśvaragocaram / upadeśaṃ giriśreṣṭha sevitaṃ brahmavādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

सुनाते हुए दक्षसे कहा-- सम्पूज्यते सर्वयज्ञैर्विदित्वा किल शंकरः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 259

यन्मे साक्षात् परं रूपमैश्वरं दृष्टमद्भुतम् ।सर्वशक्तिसमायुक्तमनन्तं प्रेरकं परम्

yanme sākṣāt paraṃ rūpamaiśvaraṃ dṛṣṭamadbhutam / sarvaśaktisamāyuktamanantaṃ prerakaṃ param

हिन्दी अर्थ

न ह्ययं शंकरो रुद्रः संहर्ता तामसो हरः। नग्नः कपाली विकृतो विश्वात्मा नोपपद्यते ईश्वरो हि जगत्स्रष्टा प्रभुर्नारायणः स्वराद्। सत्त्वात्मकोऽसौ भगवानिज्यते सर्वकर्मसु १२॥

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 260

शान्तः समाहितमना दम्भाहङ्कारवर्जितः ।तन्निष्ठस्तत्परो भूत्वा तदेव शरणं व्रज

śāntaḥ samāhitamanā dambhāhaṅkāravarjitaḥ / tanniṣṭhastatparo bhūtvā tadeva śaraṇaṃ vraja

हिन्दी अर्थ

किं त्वया भगवानेष सहस्त्रांशुर्न दृश्यते । सर्वलोकैकसंहर्ता कालात्मा परमेश्वरः यं गृणन्तीह विद्वांसो धार्मिका ब्रह्मवादिनः । सोऽयं साक्षी तीव्ररोचिः कालात्मा शांकरी तनुः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 261

भक्त्या त्वनन्यया तात पद्भावं परमाश्रितः ।सर्वयज्ञतपोदानैस्तदेवार्चय सर्वदा

bhaktyā tvananyayā tāta padbhāvaṃ paramāśritaḥ / sarvayajñatapodānaistadevārcaya sarvadā

हिन्दी अर्थ

एष रूद्रो महादेवः कपर्दी च घृणी हरः। आदित्यो भगवान् सूर्यो नीलग्रीवो विलोहितः पश्यैनं विश्वकर्माणं रुद्रमूर्तिं त्रयीमयम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 262

तदेव मनसा पश्य तद् ध्यायस्व जपस्व च ।ममोपदेशात् संसारं नाशयामि तवानघ

tadeva manasā paśya tad dhyāyasva japasva ca / mamopadeśāt saṃsāraṃ nāśayāmi tavānagha

हिन्दी अर्थ

य एते द्वादशादित्या आगता यज्ञभागिनः । सर्वे सूर्या इति ज्ञेया न ह्यान्यो विद्यते रविः बाढमित्यब्रुवन् वाक्यं तस्य साहाय्यकारिणः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 263

अहं वै मत्परान् भक्तानैश्वरं योगमास्थितान् ।संसारसागरादस्मादुद्धराम्यचिरेण तु

ahaṃ vai matparān bhaktānaiśvaraṃ yogamāsthitān / saṃsārasāgarādasmāduddharāmyacireṇa tu

हिन्दी अर्थ

निन्दन्तो वैदिकान् मन्त्रान् सर्वभूतपतिं हरम्। अपूजयन् दक्षवाक्यं मोहिता विष्णुमायया देवाश्च सर्वे भागार्थमागता वासवादयः । नापश्यन् देवमीशानमृते नारायणं हरिम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 264

ध्यानेन कर्मयोगेन भक्त्या ज्ञानेन चैव हि ।प्राप्याहं ते गिरिश्रेष्ठ नान्यथा कर्मकोटिभिः

dhyānena karmayogena bhaktyā jñānena caiva hi / prāpyāhaṃ te giriśreṣṭha nānyathā karmakoṭibhiḥ

हिन्दी अर्थ

हिरण्यगर्भो भगवान् ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः। पश्यतामेव सर्वेषां क्षणादन्तरधीयत दधीच बोले--जिनसे सभीकी प्रवृत्ति होती है और जो इस (विशव)-के परमेश्वर हैं, वे शंकर निश्चय ही सभी यज्ञोंद्वारा ज्ञानपूर्वक पूजित होते हैं

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 265

श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यक् कर्म वर्णाश्रमात्मकम् ।अध्यात्मज्ञानसहितं मुक्तये सततं कुरु

śrutismṛtyuditaṃ samyak karma varṇāśramātmakam / adhyātmajñānasahitaṃ muktaye satataṃ kuru

हिन्दी अर्थ

दक्षने कहा--संहार करनेवाले, तमोगुणी, नग्न, कपाल धारण करनेवाले तथा विकृत (वेशवाले) रुद्र, हर, शंकर किसी भी प्रकार विश्वात्मा नहीं हो सकते। संसारको सृष्टि करनेवाले स्वराट्, प्रभु नारायण ही ईश्वर हैं और सभी कर्मोमें उन सत्त्वात्मक भगवान् विष्णुकी पूजा की जाती है

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 266

धर्मात् संजायते भक्तिर्भक्त्या संप्राप्यते परम् ।श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितो धर्मो यज्ञादिको मतः

dharmāt saṃjāyate bhaktirbhaktyā saṃprāpyate param / śrutismṛtibhyāmudito dharmo yajñādiko mataḥ

हिन्दी अर्थ

दधीच बोले- क्या तुम समस्त लोकोंके एकमात्र संहारकर्ता कालस्वरूप, तथा हजारों किरणवाले इन परमेश्वर भगवान् (सूर्य)-को नहीं देख रहे हो। धर्मात्मा, ब्रह्मवादी विद्वान् जिनकी स्तुति करते हैं, वही ये (सूर्य) तीव्र तेजसे सम्पन्न कालात्मक साक्षी यहाँ शंकरके शरीररूपमें ही स्थित हैं। देवी अदितिके पुत्र ये भगवान् सूर्य ही रुद्र, महादेव, कपर्दी, घृणी, हर, नीलग्रीब, विलोहित (नामवाले) हैं। सामवेदका गान

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 267

नान्यतो जायते धर्मो वेदाद् धर्मो हि निर्बभौ ।तस्मान्मुमुक्षुर्धर्मार्थो मद्रूपं वेदमाश्रयेत्

nānyato jāyate dharmo vedād dharmo hi nirbabhau / tasmānmumukṣurdharmārtho madrūpaṃ vedamāśrayet

हिन्दी अर्थ

करनेवाले तथा अध्वर्यु एवं होताओंके द्वारा हजारों किरणवाले सूर्यकी स्तुति की जाती है। विश्वको रुद्रकी मूर्तिको देखो

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 268

ममैवैषा परा शक्तिर्वेदसंज्ञा पुरातनी ।ऋग्यजुः सामरूपेण सर्गादौ संप्रवर्तते

mamaivaiṣā parā śaktirvedasaṃjñā purātanī / ṛgyajuḥ sāmarūpeṇa sargādau saṃpravartate

हिन्दी अर्थ

दक्षने कहा--यज्ञमें भाग ग्रहण करनेवाले ये जो बारह (अदिति-पुत्र) आदित्य यहाँ आये हुए हैं, ये सभी सूर्यके नामसे ही जाने जाते हैं। इनसे अतिरिक्त कोई अन्य सूर्य नहीं हैं। ऐसा कहनेपर यज्ञ देखनेकी इच्छासे आये हुए उनके (दक्षके) सहयोगी मुनियोंने (समर्थन करते हुए) दक्षसे कहा-ठीक है। तमोगुणसे आविष्ट मनवाले सैकड़ों-हजारोंकी संख्यामें आये हुए उन लोगोंने भगवान् वृषध्वज शंकरको न देखते हुए

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 269

तेषामेव च गुप्त्यर्थं वेदानां भगवानजः ।ब्राह्मणादीन् ससर्जाथ स्वे स्वे कर्मण्ययोजयत्

teṣāmeva ca guptyarthaṃ vedānāṃ bhagavānajaḥ / brāhmaṇādīn sasarjātha sve sve karmaṇyayojayat

हिन्दी अर्थ

पुनः उनको निन्दा करनी आरम्भ की । विष्णुकी मायासे मोहित होकर वे वैदिक मन्त्रोंकी निन्दा करते हुए सभी प्राणियोंके एकमात्र स्वामी भगवान् हरकी पूजा न करके दक्षके वचनका अनुमोदन करने लगे। यज्ञमें भाग ग्रहण करनेके लिये आये हुए इन्द्रादि सभी देवताओंने भी नारायण हरिके अतिरिक्त देव ईशान (शंकर)-को भी नहीं देखा (अर्थात् शिवके माहात्म्यको वे जान नहीं पाये) । ब्रह्मज्ञानियोंमे श्रेष्ठ हिरण्यगर्भ भगवान् ब्रह्मा सभीके देखते-

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 270

ये न कुर्वन्ति तद् धर्मं तदर्थं ब्रह्मनिर्मितम् ।तेषामधस्ताद् नरकांस्तामिस्त्रादीनकल्पयत्

ye na kurvanti tad dharmaṃ tadarthaṃ brahmanirmitam / teṣāmadhastād narakāṃstāmistrādīnakalpayat

हिन्दी अर्थ

देखते क्षणभरमें ही अन्तर्धान हो गये अन्तर्हिते भगवति दक्षो नारायणं हरिम्। रक्षकं जगतां देवं जगाम शरणं स्वयम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 271

न च वेदाद् ऋते किञ्चिच्छास्त्रधर्माभिधायकम् ।यो ऽन्यत्ररमतेसो ऽसौनसंभाष्यो द्विजातिभिः

na ca vedād ṛte kiñcicchāstradharmābhidhāyakam / yo 'nyatraramateso 'saunasaṃbhāṣyo dvijātibhiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रवर्तयामास च तं यज्ञं दक्षोऽथ निर्भयः। रक्षते भगवान् विष्णुः शरणागतरक्षकः पुनः प्राह च तं दक्षं दधीचो भगवानृषिः । सम्प्रक्ष्यर्षिगणान् देवान् सर्वान् वै ब्रह्मविद्विषः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 272

यानि शास्त्राणि दृश्यन्ते लोके ऽस्मिन् विविधानितु ।श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि निष्ठा तेषां हि तामसी

yāni śāstrāṇi dṛśyante loke 'smin vividhānitu / śrutismṛtiviruddhāni niṣṭhā teṣāṃ hi tāmasī

हिन्दी अर्थ

नरः पापमवाप्नोति महद् वै नात्र संशयः दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 273

कापालं पञ्चरात्रं च यामलं वाममार्हतम् ।एवंविधानि चान्यानि मोहनार्थानि तानि तु

kāpālaṃ pañcarātraṃ ca yāmalaṃ vāmamārhatam / evaṃvidhāni cānyāni mohanārthāni tāni tu

हिन्दी अर्थ

समागतान् ब्राह्मणांस्तान् दक्षसाहाय्यकारिणः विनिन्दितो महादेवः शंकरो लोकवन्दितः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 274

ये कुशास्त्राभियोगेन मोहयन्तीह मानवान् ।मया सृष्टानि शास्त्राणि मोहायैषां भवान्तरे

ye kuśāstrābhiyogena mohayantīha mānavān / mayā sṛṣṭāni śāstrāṇi mohāyaiṣāṃ bhavāntare

हिन्दी अर्थ

त्यक्त्वा तपोबलं कृत्स्नं गच्छध्वं नरकान् पुनः । भविष्यति हृषीकेश: स्वाश्रितोऽपि पराङ्मुखः एतस्मिन्नन्तरे देवी महादेवं महेश्वरम्।

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 275

वेदार्थवित्तमैः कार्यं यत् स्मृतं कर्म वैदिकम् ।तत् प्रयत्नेन कुर्वन्ति मत्प्रियास्ते हि ये नराः

vedārthavittamaiḥ kāryaṃ yat smṛtaṃ karma vaidikam / tat prayatnena kurvanti matpriyāste hi ye narāḥ

हिन्दी अर्थ

पत्तिं पशुपतिं देवं ज्ञात्वैतत् प्राह सर्वदृक् दक्षो यज्ञेन यजते पिता मे पूर्वजन्मनि।

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 276

वर्णानामनुकम्पार्थं मन्नियोगाद् विराट् स्वयम् ।स्वायंभुवो मनुर्धार्मान् मुनीनां पूर्वमुक्तवाना

varṇānāmanukampārthaṃ manniyogād virāṭ svayam / svāyaṃbhuvo manurdhārmān munīnāṃ pūrvamuktavānā

हिन्दी अर्थ

विनिन्द्य भवतो भावमात्मानं चापि शंकर देवाः सहर्षिभिश्रासंस्तत्र साहाय्यकारिणः।

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 277

श्रुत्वा चान्ये ऽपि मुनयस्तन्मुखाद् धर्ममुत्तमम् ।चक्रुर्धर्मप्रतिष्ठार्थं धर्मशास्त्राणि चैव हि

śrutvā cānye 'pi munayastanmukhād dharmamuttamam / cakrurdharmapratiṣṭhārthaṃ dharmaśāstrāṇi caiva hi

हिन्दी अर्थ

बिनाशयाशु तं यज्ञं वरमेकं वृणोम्यहम् भगवान् ब्रह्माके अन्तर्धान हो जानेपर स्वयं दक्ष संसारकी रक्षा करनेवाले देव नारायण हरिकी शरणमें गये । तदनन्तर भयसे मुक्त होकर दक्षने वह यज्ञ आरम्भ किया। शरणागतकी रक्षा करनेवाले भगवान् विष्णु

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 278

तेषु चान्तर्हितेष्वेवं युगान्तेषु महर्षयः ।ब्रह्मणो वचनात् तानि करिष्यन्ति युगे युगे

teṣu cāntarhiteṣvevaṃ yugānteṣu maharṣayaḥ / brahmaṇo vacanāt tāni kariṣyanti yuge yuge

हिन्दी अर्थ

(उस यज्ञकी) रक्षा करने लगे। भगवान् दधीच ऋषिने ब्रह्म (शंकर)-से द्वेष माननेवाले उन सभी ऋषिगणों तथा देवताओंकी ओर देखकर उन दक्षसे पुनः कहा- जो अपूज्य है, उसका पूजन करनेसे और जो पूज्य है, उसका पूजन न करनेसे मनुष्य निश्चित ही महान् पापको प्राप्त करता है, इसमें किंचित् भी संदेह नहीं है। जहाँ दुर्जनोंका आदर होता है और सत्पुरुषोंका अनादर होता है, वहाँ अति शीघ्र ही दारुण हैवी दण्ड उपस्थित

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 279

अष्टादश पुराणानि व्यासेन कथितानि तु ।नियोगाद् ब्रह्मणो राजंस्तेषु धर्मः प्रतिष्ठितः

aṣṭādaśa purāṇāni vyāsena kathitāni tu / niyogād brahmaṇo rājaṃsteṣu dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

होता है। ऐसा कहकर विप्रर्षि दधीचने दक्षकी सहायता करनेके लिये आये हुए उन ईश्वर (शंकर)-से विद्वेष रखनेवाले ब्राह्मणोंको शाप देते हुए कहा-- ॥ २३--२८॥ चूँकि तुम लोगोंने वेदोंकी अवमानना की है और समस्त संसारके द्वारा वन्दित परमेश्वर महादेव शंकरकी निन्दा की है, अत: ईश्वर (शंकर)-से द्वेष रखनेवाले तुम सभी वेदत्रयीसे रहित हो जाओगे और असत्-

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 280

अन्यान्युपपुराणानि तच्छिष्यैः कथितानि तु ।युगे युगे ऽत्र सर्वेषां कर्ता वै धर्मशास्त्रवित्

anyānyupapurāṇāni tacchiṣyaiḥ kathitāni tu / yuge yuge 'tra sarveṣāṃ kartā vai dharmaśāstravit

हिन्दी अर्थ

शास्त्रोंमें मन लगाते हुए ईश्वर-मार्ग (शिव-मार्ग)-की निन्दा करोगे तथा घोर कलियुग आनेपर मिथ्या अध्ययन और मिथ्या आचारयुक्त होकर मिथ्या ज्ञानका प्रलाप करनेवाले होओगे, साथ ही कलिके द्वारा उत्पन्न कष्ट एवं दुःखों आदिसे पीड़ित रहोगे। पुनः तुम सभी अपने सम्पूर्ण तपोबलका त्याग करके नरक प्राप्त करोगे। तुम लोगोंके द्वारा हृषीकेश विष्णुके भलीभाँति आश्रय ग्रहण करनेपर भी वे तुम लोगोंसे विमुख ही रहेंगे

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 281

शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्द एव च ।ज्योतिः शास्त्रं न्यायविद्या मीमांसा चोपबृंहणम्

śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chanda eva ca / jyotiḥ śāstraṃ nyāyavidyā mīmāṃsā copabṛṃhaṇam

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर तपस्याकी निधि वे विप्रर्षि (दधीच) चुप हो गये और मानसिक रूपसे सम्पूर्ण पापोंका विनाश करनेवाले रुद्रकी शरणमें गये। इसी बीच यह सारी घटना जानकर सर्वदशी (सब कुछ प्रत्यक्ष देखनेवाली) देवी (पार्वती)-ने (अपने) पतिदेव पशुपति महादेव महेशवरसे कहा-

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 282

एवं चतुर्दशैतानि विद्यास्थानानि सत्तम ।चतुर्वेदैः सहोक्तानि धर्मो नान्यत्र विद्यते

evaṃ caturdaśaitāni vidyāsthānāni sattama / caturvedaiḥ sahoktāni dharmo nānyatra vidyate

हिन्दी अर्थ

देवी बोलीं शंकर! पूर्वजन्मके मेरे (सतीके) पिता दक्ष यज्ञ कर रहे हैं और आपके भाव तथा स्वरूपकी निन्दा कर रहे हैं। ऋषियोंके साथ देवता वहाँ उनकी सहायता करते हुए उपस्थित हैं। मैं आपसे एक वर माँगती हूँ कि “आप शीघ्र ही उस यज्ञको नष्ट करें'

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 283

एवं पैतामहं धर्मं मनुव्यासादयः परम् ।स्थापयन्ति ममादेशाद् यावदाभूतसंप्लवम्

evaṃ paitāmahaṃ dharmaṃ manuvyāsādayaḥ param / sthāpayanti mamādeśād yāvadābhūtasaṃplavam

हिन्दी अर्थ

एवं विज्ञापितो देव्या देवो देववरः प्रभुः । ससर्ज सहसा रुद्रं दक्षयज्ञजिघांसया दंष्टाकरालं दुष्प्रेक्ष्यं शङ्खचक्रगदाधरम्। दण्डहस्तं महानादं शार्ङ्गिणं भूतिभूषणम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 284

ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्ते प्रतिसंचरे ।परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम्

brahmaṇā saha te sarve saṃprāpte pratisaṃcare / parasyānte kṛtātmānaḥ praviśanti paraṃ padam

हिन्दी अर्थ

वीरभद्र इति ख्यातं देवदेवसमन्वितम्। स जातमात्रो देवेशमुपतस्थे कृताञ्जलिः तमाह दक्षस्य मखं विनाशय शिवोऽस्त्विति। विनिन्द्य मां स यजते गङ्गाद्वारे गणेश्वर

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 285

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन धर्मार्थं वेदमाश्रयेत् ।धर्मेण सहितं ज्ञानं परं ब्रह्म प्रकाशयेत्

tasmāt sarvaprayatnena dharmārthaṃ vedamāśrayet / dharmeṇa sahitaṃ jñānaṃ paraṃ brahma prakāśayet

हिन्दी अर्थ

ततो बन्धुप्रयुक्तेन सिंहेनेकेन लीलया। वीरभद्रेण दक्षस्य विनाशमगमत् क्रतुः मन्युना चोमया सृष्टा भद्रकाली महेश्वरी। तया च सार्ध वृषभं समारुह्य ययौ गणः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 286

ये तु सङ्गान् परित्यज्य मामेव शरणं गताः ।उपासते सदा भक्त्या योगमैश्वरमास्थिताः

ye tu saṅgān parityajya māmeva śaraṇaṃ gatāḥ / upāsate sadā bhaktyā yogamaiśvaramāsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

रोमजा इति विख्यातास्तस्य साहाय्यकारिणः शूलशक्तिगदाहस्ताष्टङ्डोपलकरास्तथा । कालाग्निरुद्रसंकाशा नादयन्तो दिशो दश

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 287

सर्वभूतदयावन्तः शान्ता दान्ता विमत्सराः ।अमानिनो बुद्धिमन्तस्तापसाः शंसितव्रताः

sarvabhūtadayāvantaḥ śāntā dāntā vimatsarāḥ / amānino buddhimantastāpasāḥ śaṃsitavratāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वे सम्प्राप्य तं देशं गङ्काद्वारमिति श्रुतम्। ददृशुर्यज्ञदेशं तं दक्षस्यामिततेजसः देवाङ्कनासहस्त्राढ्यमप्सरोगीतनादितम् । बीणावेणुनिनादाढ्यं वेदवादाभिनादितम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 288

मच्चित्ता मद्गतप्राणा मज्ज्ञानकथने रताः ।संन्यासिनो गृहस्थाश्च वनस्था ब्रह्मचारिणः

maccittā madgataprāṇā majjñānakathane ratāḥ / saṃnyāsino gṛhasthāśca vanasthā brahmacāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

दृष्टा सहर्षिभिर्देवैः समासीनं प्रजापतिम्। देवीके द्वारा ऐसा कहे जानेपर देवताओंमें श्रेष्ठ प्रभु भगवान् (शंकर)-ने दक्षके यज्ञका विध्वंस करनेके

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 289

तेषां नित्याभियुक्तानां मायातत्त्वसमुत्थितम् ।नाशयामि तमः कृत्स्नं ज्ञानदीपने मा चिरात्

teṣāṃ nityābhiyuktānāṃ māyātattvasamutthitam / nāśayāmi tamaḥ kṛtsnaṃ jñānadīpane mā cirāt

हिन्दी अर्थ

प्रलयकालीन अग्निके समान, भयंकर दाढ्युक्त, देखनेमें भयंकर, शंख, चक्र तथा गदा धारण किये, हाथमें दण्ड धारण करनेवाले, घोर नाद करनेवाले, सींगसे बने धनुषको धारण किये, विभूतिसे सुशोभित तथा अनेक देवताओंसे घिरे हुए वीरभद्र नामवाले रुद्रको उत्पन्न किया। उत्पन्न होते ही वह हाथ जोड़कर देवताओंके स्वामी भगवान् शंकरके सम्मुख उपस्थित हुआ॥ ३७--४० ॥

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 290

ते सुनिर्धूततमसो ज्ञानेनैकेन मन्मयाः ।सदानन्दास्तु संसारे न जायन्ते पुनः पुनः

te sunirdhūtatamaso jñānenaikena manmayāḥ / sadānandāstu saṃsāre na jāyante punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

(शंकरने उससे कहा-) गणेश्वर! दक्षके यज्ञका विध्वंस करो, वह गङ्गाद्वार (हरिद्वार) -में मेरी निन्दा करते हुए यज्ञ कर रहा है तुम्हारा कल्याण हो। तदनन्तर बन्धु (शिव)-के द्वारा निर्दिष्ट वीरभद्रने सिंहके समान लीला करते हुए अकेले ही दक्षके यज्ञका विध्वंस कर दिया। उमाने भी क्रोध करते हुए महेश्वरी भद्रकालीको उत्पन्न किया, उसके साथ वृषभपर आरूढ़ होकर वह गण (वीरभद्र) वहाँ (गङ्गाद्वार यज्ञमें) गया । बुद्धिमान् उन शंकरने उनकी

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 291

तस्मात् सर्वप्रकारेण मद्भक्तो मत्परायणः ।मामेवार्चय सर्वत्र मेनया सह संगतः

tasmāt sarvaprakāreṇa madbhakto matparāyaṇaḥ / māmevārcaya sarvatra menayā saha saṃgataḥ

हिन्दी अर्थ

सहायता करनेवाले हजारों दूसरे रुद्रोंको भी उत्पन्न किया। (शंकरके) रोमोंसे उत्पन्न होनेके कारण वे रुद्र ' रोमज' कहलाये। हाथोंमें त्रिशूल, शक्ति, गदा, टङ्क (पत्थर तोड्नेके हथियार-घन, हथौड़ा, छेनी आदि) तथा पत्थर लिये हुए और कालाग्नि रुद्रके समान अत्यन्त भीषण सभी अपनी-अपनी भार्याओंके साथ वृषभरूप आसनपर आरूढ होकर दसों दिशाओंको प्रतिध्वनित करते हुए गणोंमें सर्वश्रेष्ठ वीरभद्रको अपने समूहके बीच रखते हुए जहाँ

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 292

अशक्तो यदि मे ध्यातुमैश्वरं रूपमव्ययम् ।ततो मे सकलं रूपं कालाद्यं शरणं व्रज

aśakto yadi me dhyātumaiśvaraṃ rūpamavyayam / tato me sakalaṃ rūpaṃ kālādyaṃ śaraṇaṃ vraja

हिन्दी अर्थ

दक्षयज्ञ हो रहा था, उस ओर चल पड़े गङ्गाद्वार (हरिद्वार) नामसे प्रसिद्ध उस देशमें पहुँचकर उन सभीने अमित तेजस्वी दक्षके उस यज्ञस्थलको देखा, जो हजारों देवाङ्गनाओंसे सुशोभित था, अप्सराओंके गीतोंसे मुखरित था, वीणा तथा वेणुके

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 293

यद् यत् स्वरूपं मे तात मनसो गोचरं भवेत् ।तन्निष्ठस्तत्परो भूत्वा तदर्चनपरो भव

yad yat svarūpaṃ me tāta manaso gocaraṃ bhavet / tanniṣṭhastatparo bhūtvā tadarcanaparo bhava

हिन्दी अर्थ

निनादसे प्रतिध्वनित और वेद-मन्त्रोंसे गुञ्जित था। देखकर भद्रकाली तथा रुद्रोंसहित वीरभद्रने हँसते हुए कहा ॥ ४७--४९ ॥

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 294

यत्तु मे निष्कलं रूपं चिन्मात्रं केवलं शिवम् ।सर्वोपाधिविनिर्मुक्तमनन्तममृतं परम्

yattu me niṣkalaṃ rūpaṃ cinmātraṃ kevalaṃ śivam / sarvopādhivinirmuktamanantamamṛtaṃ param

हिन्दी अर्थ

अथ चेत् कस्यचिदियमाज्ञा मुनिसुरोत्तमाः। देवा ऊचुर्यज्ञभागे न च मन्त्रा इति प्रभुम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 295

ज्ञानेनैकेन तल्लभ्यं क्लेशेन परमं पदम् ।ज्ञानमेव प्रपश्यन्तो मामेव प्रविशन्ति ते

jñānenaikena tallabhyaṃ kleśena paramaṃ padam / jñānameva prapaśyanto māmeva praviśanti te

हिन्दी अर्थ

ये नाध्वरस्य राजानं पूजयध्वं महेश्वरम् पूज्यते सर्वयज्ञेषु सर्वाभ्युदयसिद्धिदः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 296

तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः

tadbuddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ / gacchantyapunarāvṛttiṃ jñānanirdhūtakalmaṣāḥ

हिन्दी अर्थ

न मेनिरे ययुर्मन्त्रा देवान् मुक्त्वा स्वमालयम् ततः स रुद्रो भगवान् सभार्यः सगणेश्वरः । स्पृशन् कराभ्यां ब्रह्मर्षि दधीचं प्राह देवताः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 297

मामनाश्रित्य परमं निर्वाणममलं पदम् ।प्राप्यते न हि राजेन्द्र ततो मां शरणं व्रज

māmanāśritya paramaṃ nirvāṇamamalaṃ padam / prāpyate na hi rājendra tato māṃ śaraṇaṃ vraja

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त्वा यज्ञशालां तां ददाह गणपुङ्गवः। वीरभद्रोऽपि दीप्तात्मा शक्रस्योद्यच्छतः करम्। व्यष्टम्भयददीनात्मा तथान्येषां दिवौकसाम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 298

एकत्वेन पृथक्त्वेन तथा चोभयतो ऽपि वा ।मामुपास्य महाराज ततो यास्यासि तत्पदम्

ekatvena pṛthaktvena tathā cobhayato 'pi vā / māmupāsya mahārāja tato yāsyāsi tatpadam

हिन्दी अर्थ

भगस्य नेत्रे चोत्पाट्य करजाग्रेण लीलया। निहत्य मुष्टिना दन्तान् पूष्णश्चैवमपातयत् हम सभी अमित तेजस्वी शंकरके अनुचर हैं, यइमें भाग प्राप्त करनेकी इच्छासे यहाँ आये हैं, आप हमें अभीप्सित यज्ञभाग प्रदान करें। अथवा श्रेष्ठ मुनियो और

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 299

मामनाश्रित्य तत् तत्त्वं स्वभावविमलं शिवम् ।ज्ञायते न हि राजेन्द्र ततो मां शरणं व्रज

māmanāśritya tat tattvaṃ svabhāvavimalaṃ śivam / jñāyate na hi rājendra tato māṃ śaraṇaṃ vraja

हिन्दी अर्थ

ऐसी आज्ञा दी है कि मुझे यज्ञभाग न दें और आप लोगोंका ही सब भाग है। जो ऐसी आज्ञा देनेवाला है, उसे बतलायें, फिर हम उसे देख लेंगे। गणोंके स्वामी वीरभद्रके ऐसा कहे जानेपर प्रजापति दक्षसहित देवताओंने प्रभु (वीरभद्र)-से कहा-' आपको यज्ञभाग देने- सम्बन्धी मन्त्र नहीं हैं'॥ ५०--५२ ॥

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 300

तस्मात् त्वमक्षरं रूपं नित्यं चारूपमैश्वरम् ।आराधय प्रयत्नेन ततो बन्धं प्रहास्यसि

tasmāt tvamakṣaraṃ rūpaṃ nityaṃ cārūpamaiśvaram / ārādhaya prayatnena tato bandhaṃ prahāsyasi

हिन्दी अर्थ

(यह सुनकर वेद-) मन्त्रोंने (मूर्तिमान् स्वरूप धारणकर) देवताओंसे कहा-आपका मन तमोगुणसे आक्रान्त हो गया है, इसीलिये आप यज्ञके स्वामी महेशवरकी पूजा नहीं कर रहे हैं। सभी प्राणियोंके एकमात्र स्वामी और सभी प्राणियोंके शरीर-रूप तथा समस्त अभ्युदय एवं सिद्धियोंको प्रदान करनेवाले हर (शंकर) सभी यज्ञोंमें पूजित होते हैं। ईशान अर्थात् शंकरके बारेमें ऐसा कहे जानेपर भी मायाके कारण नष्ट

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 301

कर्मणा मनसा वाचा शिवं सर्वत्र सर्वदा ।समाराधय भावेन ततो यास्यसि तत्पदम्

karmaṇā manasā vācā śivaṃ sarvatra sarvadā / samārādhaya bhāvena tato yāsyasi tatpadam

हिन्दी अर्थ

चेतनावाले देवोंने (जब उनकी बातको) नहीं माना, तब ब्रह्मर्षि दधीचको हाथोंसे स्पर्श करते हुए देवताओंसे कहा

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 302

न वै पश्यन्ति तत् तत्त्वं मोहिता मम मायया ।अनाद्यनन्तं परमं महेश्वरमजं शिवम्

na vai paśyanti tat tattvaṃ mohitā mama māyayā / anādyanantaṃ paramaṃ maheśvaramajaṃ śivam

हिन्दी अर्थ

तुम लोगोंने अपने बलसे गर्वित होकर मन्त्रोंको प्रमाण नहीं माना, इसलिये इसे सहन न कर में आज बलपूर्वक सभीके गर्वको नष्ट करूंगा। ऐसा कहकर गणोंमें श्रेष्ठ बीरभद्रने उस यज्ञशालाको जला डाला और गणेश्वरोंने अत्यन्त क्रुद्ध होकर (यञ्ञशालाके) यूपों (स्तम्भों)-को उखाड़कर फेंक दिया। भयानक सभी गणेश्वरोंने आहुति देनेवालोंसहित पाठ करनेवालों एवं घोड़ेको भी पकड़कर गङ्गाके प्रवाहमें फेंक दिया।

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 303

सर्वभूतात्मभूतस्थं सर्वाधारं निरञ्जनम् ।नित्यानन्दं निराभासं निर्गुणं तमसः परम्

sarvabhūtātmabhūtasthaṃ sarvādhāraṃ nirañjanam / nityānandaṃ nirābhāsaṃ nirguṇaṃ tamasaḥ param

हिन्दी अर्थ

प्रदीप्त आत्मावाले तथा दीनतारहित वीरभद्रने भी इन्द्रके उठे हुए सौ हाथों तथा अन्य देवताओंके उठे हुए हाथोंको स्तम्भित कर दिया । उन्होंने नाखूनोंके अग्रभागसे खेल-खेलमें ही भग (देवता)-के नेत्रोंको उखाड़ डाला, मुक्केसे मारकर पूषा (देवता)-के दाँतोंको तोड़

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 304

अद्वैतमचलं ब्रह्म निष्कलं निष्प्रपञ्चकम् ।स्वसंवेद्यमवेद्यं तत् परे व्योम्नि व्यवस्थितम्

advaitamacalaṃ brahma niṣkalaṃ niṣprapañcakam / svasaṃvedyamavedyaṃ tat pare vyomni vyavasthitam

हिन्दी अर्थ

तथा चन्द्रमसं देवं पादाङ्गुष्ठेन लीलया। धर्षयामास बलवान् स्मयमानो गणेश्वरः वह्लेईस्तद्वयं छित्त्वा जिह्वामुत्पाट्य लीलया । जघान मूर्ध्नि पादेन मुनीनपि मुनीश्वराः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 305

सूक्ष्मेण तमसा नित्यं वेष्टिता मम मायया ।संसारसागरे घोरे जायन्ते च पुनः पुनः

sūkṣmeṇa tamasā nityaṃ veṣṭitā mama māyayā / saṃsārasāgare ghore jāyante ca punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा विष्णुं सगरुडं समायान्तं महाबलः। विव्याध निशितेर्बाणैः स्तम्भयित्वा सुदर्शनम् समालोक्य महाबाहुरागत्य गरुडो गणम्। जघान पक्षैः सहसा ननादाम्बुनिधिर्यथा

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 306

भक्त्या त्वनन्यया राजन् सम्यग् ज्ञानेन चैव हि ।अन्वेष्टव्यं हि तद् ब्रह्म जन्मबन्धनिवृत्तये

bhaktyā tvananyayā rājan samyag jñānena caiva hi / anveṣṭavyaṃ hi tad brahma janmabandhanivṛttaye

हिन्दी अर्थ

वैनतेयादभ्यधिकान् गरुडं ते प्रदुद्रुवुः अन्तर्हिते वैनतेये भगवान् पदासम्भवः । आगत्य वारयामास वीरभद्रं च केशवम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 307

अहङ्कारं च मात्सर्यं कामं क्रोधं परिग्रहम् ।अधर्माभिनिवेशं च त्यक्त्वा वैराग्यमास्थितः

ahaṅkāraṃ ca mātsaryaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham / adharmābhiniveśaṃ ca tyaktvā vairāgyamāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

संस्तूय भगवानीशः साम्बस्तत्रागमत् स्वयम् वीक्ष्य देवाधिदेव तं साम्बं सर्वगणैर्वृतम्। तुष्टाव भगवान् ब्रह्मा दक्षः सर्वे दिवौकसः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 308

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।अन्वीक्ष्य चात्मनात्मानं ब्रह्मभूयाय कल्पते

sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani / anvīkṣya cātmanātmānaṃ brahmabhūyāya kalpate

हिन्दी अर्थ

विशेषात् पार्वतीं देवीमीश्वरार्धशरीरिणीम्। ततो भगवती देवी प्रहसन्ती महेश्वरम्। प्रसन्नमानसा रुद्रं वचः प्राह घृणानिधिः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 309

ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा सर्वभूताभयप्रदः ।ऐश्वरीं परमां भक्तिं विन्देतानन्यगामिनीम्

brahmabhūtaḥ prasannātmā sarvabhūtābhayapradaḥ / aiśvarīṃ paramāṃ bhaktiṃ vindetānanyagāminīm

हिन्दी अर्थ

ततः प्रहस्य भगवान् कपर्दी नीललोहितः । उवाच प्रणतान् देवान् प्राचेतसमथो हर: गच्छध्वं देवताः सर्वाः प्रसन्नो भवतामहम्। सम्पूज्यः सर्वयज्ञेषु न निन्द्योऽहं विशेषतः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 310

वीक्षते तत् परं तत्त्वमैश्वरं ब्रह्मनिष्कलम् ।सर्वसंसारनिर्मुक्तो ब्रह्मणेयवावतिष्ठते

vīkṣate tat paraṃ tattvamaiśvaraṃ brahmaniṣkalam / sarvasaṃsāranirmukto brahmaṇeyavāvatiṣṭhate

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार लीला करते हुए बलशाली गणेश्वर वीरभद्रने हँसकर पैरके अँगूठेसे चन्द्रमाको धर्षित कर (रौंद) दिया। अग्नि (देवता)-के दोनों हाथोंको काटकर लीलासे ही उनकी जीभ उखाड़ दी। मुनीश्वरो ! उन्होंने पैरसे मुनियोंके मस्तकपर भी प्रहार किया। साथ ही (उस) महाबली (वीरभद्र)-ने सुदर्शनचक्रको स्तम्भित कर गरुडपर बैठकर आते हुए विष्णुको भी तीक्ष्ण बाणोंसे विद्ध (चोटिल) कर दिया॥ ६२--६४॥

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 311

ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठायं परस्य परमः शिवः ।अनन्तस्याव्ययस्यैकः स्वात्माधारो महेश्वरः

brahmaṇo hi pratiṣṭhāyaṃ parasya paramaḥ śivaḥ / anantasyāvyayasyaikaḥ svātmādhāro maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

महाबाहु गरुडने वहाँ आकर गण (वीरभद्र)-को देखकर अचानक उन्हें अपने पंखोंसे मारा और समुद्रके हजारों गरुडोंको उत्पन्न कर डाला, जो विनतापुत्र गरुडसे भी अधिक बलशाली थे, वे सभी गरुडके ऊपर टूट पड़े। उन (वीरभद्रद्वारा उत्पन्न) गरुडोंको देखकर बुद्धिमान् वे गरुड विष्णुको छोड़कर बड़े ही वेगसे भाग

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 312

ज्ञानेन कर्मयोगेन भक्तियोगेन वा नृप ।सर्वसंसारमुक्त्यर्थमीश्वरं सततं श्रय

jñānena karmayogena bhaktiyogena vā nṛpa / sarvasaṃsāramuktyarthamīśvaraṃ satataṃ śraya

हिन्दी अर्थ

उठे, यह एक आश्चर्यकी बात थी। विनताके पुत्र गरुडके अन्तर्धान हो जानेपर कमलसे उत्पन्न भगवान् ब्रह्माने वहाँ उपस्थित होकर वीरभद्र तथा केशवको (युद्ध करनेसे) रोका परमेष्ठी ब्रह्माको महत्ताको समझकर (वीरभद्रे उनकी) स्तुति कर उन्हें प्रसन्न किया। (उस समय) पार्वतीसहित साक्षात् भगवान् शंकर भी वहाँ आये। सभी गणोंसे घिरे हुए पार्वतीसहित उन देवाधिदेव शंकरको

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 313

एष गुह्योपदेशस्ते मया दत्तो गिरीश्वर ।अन्वीक्ष्य चैतदखिलं यथेष्टं कर्तुमर्हसि

eṣa guhyopadeśaste mayā datto girīśvara / anvīkṣya caitadakhilaṃ yatheṣṭaṃ kartumarhasi

हिन्दी अर्थ

देखकर भगवान् ब्रह्मा, दक्ष तथा द्युलोकमें रहनेवाले सभी देवता उनकी (भगवान् शंकरको) स्तुति करने लगे। दक्षने विशेषरूपसे शंकरको अर्धाङ्गिनी देवी पार्वतीको हाथ जोड़कर प्रणाम करते हुए नाना प्रकारके स्तोत्रोंसे प्रसन्न किया। तदनन्तर दयाकी निधि देवी भगवतीने हँसते हुए प्रसन्न-मनसे महेश्वर रुद्रसे यह वचन कहा ॥ ६९--७२॥

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 314

अहं वै याचिता देवैः संजाता परमेश्वरात् ।विनिन्द्य दक्षं पितरं महेश्वरविनिन्दकम्

ahaṃ vai yācitā devaiḥ saṃjātā parameśvarāt / vinindya dakṣaṃ pitaraṃ maheśvaravinindakam

हिन्दी अर्थ

आप ही संसारकी सृष्टि करनेवाले तथा आप ही शासन करनेवाले एवं रक्षक हैं। आप भगवान्को दक्ष तथा देवताओंपर कृपा करनी चाहिए। तदनन्तर जटा धारण करनेवाले नीललोहित भगवान् हरने हँसकर हूँ। सभी यज्ञोंमें विशेषरूपसे मेरी पूजा करनी चाहिए और मेरी निन्दा नहीं करनी चाहिए

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 315

धर्मसंस्थापनार्थाय तवाराधनकारणात् ।मेनादेहसमुत्पन्ना त्वामेव पितरं श्रिता

dharmasaṃsthāpanārthāya tavārādhanakāraṇāt / menādehasamutpannā tvāmeva pitaraṃ śritā

हिन्दी अर्थ

त्यक्त्वा लोकैषणामेतां मद्भक्तो भव यत्नतः तावत् तिष्ठ ममादेशात् स्वाधिकारेषु निर्वृतः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 316

स त्वं नियोगाद् देवस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।प्रिदास्यसे मां रुद्राय स्वयंवरसमागमे

sa tvaṃ niyogād devasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ / pridāsyase māṃ rudrāya svayaṃvarasamāgame

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्वा स भगवान् सपत्नीकः सहानुगः । अदर्शनमनृप्राप्तो दक्षस्यामिततेजसः अन्तर्हिते महादेवे शंकरे पदासम्भवः ।

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 317

तत्संबन्धाच्च ते राजन् सर्वे देवाः सवासवाः ।त्वां नमस्यन्ति वै तात प्रसीदति च शङ्करः

tatsaṃbandhācca te rājan sarve devāḥ savāsavāḥ / tvāṃ namasyanti vai tāta prasīdati ca śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

यदाचष्ट स्वयं देवः पालयैतदतन्त्रितः पश्यन्त्येनं ब्रह्मभूता विद्वांसो वेदवादिनः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 318

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मां विद्धीश्वरगोचराम् ।संपूज्य देवमीशानं शरण्यं शरणं व्रज

tasmāt sarvaprayatnena māṃ viddhīśvaragocarām / saṃpūjya devamīśānaṃ śaraṇyaṃ śaraṇaṃ vraja

हिन्दी अर्थ

स्तूयते वैदिकैर्मन्त्रैर्देवदेबो महेश्वरः कर्मणा मनसा वाचा समाराधय यलतः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 319

स एवमुक्तो भगवान् देवदेव्या गिरीश्वरः ।प्रणम्य शिरसा देवीं प्राञ्जलिः पुनरब्रवीत्

sa evamukto bhagavān devadevyā girīśvaraḥ / praṇamya śirasā devīṃ prāñjaliḥ punarabravīt

हिन्दी अर्थ

यस्तवैष महायोगी रक्षको विष्णुरव्ययः । स देवदेवो भगवान् महादेवो न संशयः मन्यन्ते ये जगद्योनिं विभिन्नं विष्णुमीश्वरात्। मोहादवेदनिष्ठत्वात् ते यान्ति नरकं नराः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 320

विस्तरेण महेशानि योगं माहेश्वरं परम् ।ज्ञानं चैवात्मनो योगं साधनानि प्रचक्ष्व मे

vistareṇa maheśāni yogaṃ māheśvaraṃ param / jñānaṃ caivātmano yogaṃ sādhanāni pracakṣva me

हिन्दी अर्थ

वेदानुवर्तिनो रुद्रं देवं नारायणं तथा। एकीभावेन पश्यन्ति मुक्तिभाजो भवन्ति ते यो विष्णुः स स्वयं रुद्रो यो रुद्रः स जनार्दनः । इति मत्वा यजेद् देवं स याति परमां गतिम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।