Kurma Purana
11
अध्याय 11 / 95

Book 1 - Adhyaya 11

336 श्लोकभाग 3/5 · श्लोक 173–250

पूर्ण अध्याय पाठ78 श्लोक

अध्याय 11

श्लोक 173

स्थानेश्वरी निरानन्दा त्रिशूलवरधारिणी ।अशेषदेवतामूर्तिर्देवता वरदेवता ।गणाम्बिका गिरेः पुत्री निशुम्भविनिपातिनी

sthāneśvarī nirānandā triśūlavaradhāriṇī / aśeṣadevatāmūrtirdevatā varadevatā / gaṇāmbikā gireḥ putrī niśumbhavinipātinī

हिन्दी अर्थ

नाम्नामष्टसहर्त्रं तु देव्या यत् समुदीरितम्। ज्ञात्वार्कमण्डलगतां सम्भाव्य परमेश्वरीम् संस्मरन् परमं भावं देव्या माहेश्वरं परम्

English

The principles called Pradham, Purufa, Mahat, Atman, Aharnkdra (ego) and others are all pervaded by Kala, the Yogin.

अध्याय 11

श्लोक 174

अवर्ण वर्णरहिता निवर्णा बीजसंभवा ।अनन्तवर्णानन्यस्था शङ्करी शान्तमानसा

avarṇa varṇarahitā nivarṇā bījasaṃbhavā / anantavarṇānanyasthā śaṅkarī śāntamānasā

हिन्दी अर्थ

सोऽन्तकाले स्मृतिं लब्ध्वा परं ब्रह्माधिगच्छति पूर्वसंस्कारमाहात्म्याद् ब्रह्मविद्यामवाप्य स:

English

His potency is well known as Maya. It has the whole universe for its form. Isa, the wielder of Maya, the excellent Purusa deludes (whirls) this world by means of that (Maya).

अध्याय 11

श्लोक 175

अगोत्रा गोमती गोप्त्री गुह्यरूपा गुणोत्तरा ।गौर्गोर्गव्यप्रिया गौणी गणेश्वरनमस्कृता

agotrā gomatī goptrī guhyarūpā guṇottarā / gaurgorgavyapriyā gauṇī gaṇeśvaranamaskṛtā

हिन्दी अर्थ

शान्तः सर्वगतो भूत्वा शिवसायुज्यमाप्नुयात् श्रीकामः पार्वतीं देवीं पूजयित्वा विधानतः

English

This potency in the form of Maya assumes all forms.

अध्याय 11

श्लोक 176

सत्यमात्रा सत्यसंधा त्रिसंध्या संधिवर्जिता ।सर्ववादाश्रया संख्या संख्ययोगसमुद्भवा

satyamātrā satyasaṃdhā trisaṃdhyā saṃdhivarjitā / sarvavādāśrayā saṃkhyā saṃkhyayogasamudbhavā

हिन्दी अर्थ

लभते महतीं लक्ष्मीं महादेवप्रसादतः सर्वपापापनोदार्थ देव्या नाम सहस्त्रकम्

English

There are three other important powers, evolved by the Lord viz. the power of knowledge, the power of activity and the power of vital airs (Prana Sakti).

अध्याय 11

श्लोक 177

असंख्येयाप्रमेयाख्या शून्या शुद्धकुलोद्भवा ।बिन्दुनादसमुत्पत्तिः शंभुवामा शशिप्रभा

asaṃkhyeyāprameyākhyā śūnyā śuddhakulodbhavā / bindunādasamutpattiḥ śaṃbhuvāmā śaśiprabhā

हिन्दी अर्थ

प्रसङ्गात् कथितं विप्रा देव्या माहात्म्यमुत्तमम् । अतः परं प्रजासर्गं भृग्वादीनां निबोधत जो एकाग्रमनसे ब्राह्मणोंके समीपमें देवीके इस (सहस्रनाम) स्तोत्रका पाठ करता है, वह सभी पापोंसे विमुक्त हो जाता है

English

For all these powers, the possessors of each of these powers have been created by the Maya alone, O prominent Brahmanas, but she (Maya) is without beginning and imperishable.

अध्याय 11

श्लोक 178

विसङ्गा भेदरहिता मनोज्ञा मधुसूदनी ।महाश्रीः श्रीसमुत्पत्तिस्तमः पारे प्रतिष्ठिता

visaṅgā bhedarahitā manojñā madhusūdanī / mahāśrīḥ śrīsamutpattistamaḥ pāre pratiṣṭhitā

हिन्दी अर्थ

देवीका जो एक सहस्र आठ नामवाला स्तोत्र बतलाया गया है, उसे जानकर सूर्यमण्डलमें स्थित परमेशवरीकी भावना करते हुए गन्ध, पुष्प आदिके द्वारा भक्तियोगपूर्वक उनकी अर्चना द्विजको करनी चाहिए और देवीके परम माहेश्वर श्रेष्ठ भावका अनन्य-मनसे मरणपर्यन्त स्मरण करते हुए इस उपदिष्ट एक हजार आठ नामोंका नित्य जप करना चाहिए। ऐसा करनेसे द्विज अन्त-समयमें (देवीकी) स्मृति प्राप्तकर परब्रह्मको

English

Maya who embodied all these potencies, is invincible and unsurmountable. Kala, the wielder of Maya, is the Lord of all these potencies, the lord of destruction (and creation).

अध्याय 11

श्लोक 179

त्रितत्त्वमाता त्रिविधा सुसूक्ष्मपदसंश्रया ।शान्त्यतीता मलातीता निर्विकारा निराश्रया

tritattvamātā trividhā susūkṣmapadasaṃśrayā / śāntyatītā malātītā nirvikārā nirāśrayā

हिन्दी अर्थ

अथवा वह विप्र ब्राह्मणोंके पवित्र कुलमें उत्पन्न होता है और पूर्वजन्मके संस्कारोंके प्रभावसे वह ब्रह्मविद्याको प्राप्त करता है। परमेशवर-सम्बन्धी उस परम दिव्य योगको प्राप्तकर वह शान्त तथा सर्वत्र व्याप्त होते हुए शिवसायुज्यको प्राप्त करता है । (जो व्यक्ति प्रातः, मध्याहृ तथा सायं- ) तीनों समय देवीके प्रत्येक नामसे हवन करता है, वह पूतना आदिद्वारा उत्पन्न (अरिष्ट) दोषों तथा ग्रहोंके दोषोंसे मुक्त हो जाता है॥ ३३०--३३२॥

English

Kola does everything. It is Ka alone that annihilates everything. Kola establishes the Universe. This whole Universe is dependent on Kdla.

अध्याय 11

श्लोक 180

शिवाख्या चित्तनिलया शिवज्ञानस्वरूपिणी ।दैत्यदानवनिर्मात्री काश्यपी कालकल्पिका

śivākhyā cittanilayā śivajñānasvarūpiṇī / daityadānavanirmātrī kāśyapī kālakalpikā

हिन्दी अर्थ

अथवा लक्ष्मीप्रापिको इच्छा करनेवाला द्विज विधिपूर्वक देवीको पूजाकर और उनके पार्श्वभाग (समीप) -में तीन नेत्रवाले भगवान् शंकरको पूजा करता है तथा एक वर्षतक आलस्यरहित होकर प्रतिदिन निरन्तर (देवीके सहस्रनामका) जप करता है, वह महादेव भगवान् शंकरको कृपासे महालक्ष्मीको प्राप्त करता है

English

The Sakti is one, Siva is also one. Siva is called the possessor of Sakti. There are many other minor powers and possessors of those potencies born of the original Sakti.

अध्याय 11

श्लोक 181

शास्त्रयोनिः क्रियामूर्तिश्चतुर्वर्गप्रदर्शिका ।नारायणी नरोद्भूतिः कौमुदी लिङ्गधारिणी

śāstrayoniḥ kriyāmūrtiścaturvargapradarśikā / nārāyaṇī narodbhūtiḥ kaumudī liṅgadhāriṇī

हिन्दी अर्थ

इसलिये द्विजातियोंको सभी प्रकारके प्रयलोंके द्वारा सभी पापोसे छुटकारा प्राप्त करनेके लिये देवीके सहस्रनामका जप करना चाहिए विप्रो! मैंने प्रसङ्गवश देवीका उत्तम माहात्म्य आप लोगोंसे कहा। अब इसके बाद आपलोग भृगु आदि महर्षियोंको प्रजासृष्टिको सुनें

English

They (i. e. wise men) declare that from the realistic point of view there is a difference between Saktis and those endowed with them. But Yogins who meditate on Reality, realise non-difference between them.

अध्याय 11

श्लोक 182

कामुकी ललिता भावा परापरविभूतिदा ।परान्तजातमहिमा बडवा वामलोचना

kāmukī lalitā bhāvā parāparavibhūtidā / parāntajātamahimā baḍavā vāmalocanā

हिन्दी अर्थ

महर्षि भृगु, मरीचि, पुलस्त्य तथा अत्रि आदिद्वारा दक्ष-कन्याओसे उत्पन्न संतान- परम्पराका वर्णन, उनचास अग्नियों, पितरों तथा गङ्गाके प्रादुर्भावका वर्णन भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया । देवौ धाताविधातारौ मेरोर्जामातरौ तथा॥

English

The goddess Parvati, born of the mountain (Hima¬ laya), comprises all these powers, while the master of these powers is Sankara. The special difference is mentioned in the Purana by the expounders of Brahman or Veda.

अध्याय 11

श्लोक 183

सुभद्रा देवकी सीता वेदवेदाङ्गपारगा ।मनस्विनी मन्युमाता महामन्युसमुद्भवा

subhadrā devakī sītā vedavedāṅgapāragā / manasvinī manyumātā mahāmanyusamudbhavā

हिन्दी अर्थ

कर्दमं च वरीयांसं सहिष्णुं मुनिसत्तमम् सिनीवालीं कुहूं चैव राकामनुमतिं तथा।

English

The goddess of the universe, the chaste spouse of god Mahesvara is the object worthy of being enjoyed, while Siva the Lord with matted locks of hair and blue-red in complexion is proclaimed as the enjoyer.

अध्याय 11

श्लोक 184

अमृत्युरमृता स्वाहा पुरुहूता पुरुष्टुता ।अशोच्या भिन्नविषया हिरण्यरजतप्रिया

amṛtyuramṛtā svāhā puruhūtā puruṣṭutā / aśocyā bhinnaviṣayā hiraṇyarajatapriyā

हिन्दी अर्थ

प्रीत्यां पुलस्त्यो भगवान् दत्तात्रिमसृजत् प्रभुः कन्यां च पुण्डरीकाक्षां सर्वशोभासमन्विताम्

English

God Sankara, the Lord of the universe, the destroyer of the god of love, is the thinker (the subject), while goddess Isani (Parvati) is proclaimed by the knowers, to be the intellect, the object of thought to be pondered over.

अध्याय 11

श्लोक 185

हिरण्या राजती हैमी हेमाभरणभूषिता ।विभ्राजमाना दुर्ज्ञेया ज्योतिष्टोमफलप्रदा

hiraṇyā rājatī haimī hemābharaṇabhūṣitā / vibhrājamānā durjñeyā jyotiṣṭomaphalapradā

हिन्दी अर्थ

सूतजी बोले महर्षि भृगुकी “ख्याति” नामक पत्नीसे नारायणको पत्नी लक्ष्मी उत्पन्न हुई तथा धाता एवं विधाता नामक दो देवता भी उनसे उत्पन्न हुए, जो मेरुके जामाता हुए। महात्मा मेरुको आयति तथा नियति नामकी दो कन्याएँ थीं, वे क्रमशः धाता तथा विधाताकी पत्नियाँ थीं, उनसे दो पुत्र उत्पन्न हुए--प्राण और मृकण्डु। मृकण्डुसे मार्कण्डेय हुए तथा प्राणके कान्तिमान् वेदशिरा नामके पुत्र हुए॥ १--३॥

English

O Brahmanas, that all this universe is the manifest¬ ation of Sakti and Siva (the possessor of Sakti) has been declared in the four Vedas by Sages who visualise Reality.

अध्याय 11

श्लोक 186

महानिद्रासमुद्भूतिरनिद्रा सत्यदेवता ।दीर्घाककुद्मिनी हृद्या शान्तिदा शान्तिवर्धिनी

mahānidrāsamudbhūtiranidrā satyadevatā / dīrghākakudminī hṛdyā śāntidā śāntivardhinī

हिन्दी अर्थ

महर्षि मरीचिके भी सम्भूति (नामक पत्नी)-ने सभी (शुभ) लक्षणोंसे सम्पन्न पौर्णमास नामक पुत्र और चार कन्याओंको उत्पन्न किया। सबसे बड़ी (कन्याका नाम) तुष्टि तथा अन्य तीन कन्याओंका नाम वृष्टि, कृष्टि और अपचिति था। पौर्णमासके विरजा तथा पर्वत नामके दो पुत्र थे

English

This divine and excellent glory of the goddess has been thus declared. It is so decided by the knowers of Brah¬ man (or the Vedas), in all schools of Vedantic philosophy.

अध्याय 11

श्लोक 187

लक्ष्म्यादिशक्तिजननी शक्तिचक्रप्रवर्तिका ।त्रिशक्तिजननी जन्या षडूर्मिपरिर्जिता

lakṣmyādiśaktijananī śakticakrapravartikā / triśaktijananī janyā ṣaḍūrmiparirjitā

हिन्दी अर्थ

प्रजापति पुलहकी पत्नी क्षमाने कर्दम, वरीयान् और उनसे छोटे सहिष्णु नामक श्रेष्ठ मुनिको जन्म दिया जो तपके कारण पाप-रहित थे। उसी प्रकार अत्रिकी नामक पुण्यात्मा पुत्रोंको उत्पन्न किया। महर्षि अङ्गिराकी स्मृति नामक पत्नीने सिनीवाली, कुहू, राका तथा अनुमति (नामवाली) शुभलक्षणसम्पन्न (चार) पुत्रियोंको जन्म दिया। प्रभु भगवान् पुलस्त्यने (अपनी पत्नी) प्रीतिसे

English

Yogins observed the great abode of Mahadevi which is single, all-pervading, subtle, occupying the highest place, and certainly steady, immovable and eternal.

अध्याय 11

श्लोक 188

सुधामा कर्मकरणी युगान्तदहनात्मिका ।संकर्षणी जगद्धात्री कामयोनिः किरीटिनी

sudhāmā karmakaraṇī yugāntadahanātmikā / saṃkarṣaṇī jagaddhātrī kāmayoniḥ kirīṭinī

हिन्दी अर्थ

दत्तात्रि (नामक पुत्र)-को उत्पन्न किया। स्वायम्भुव मन्वन्तरके (अपने) पूर्वजन्ममें वे ही अगस्त्य नामसे प्रसिद्ध थे। (पुलस्त्यको प्रीतिसे) वेदबाह (नामक एक अन्य पुत्र) और 'सन्नति' इस नामसे प्रसिद्ध (एक) महर्षि क्रतुकी पत्नी संततिने साठ हजार पुत्रोंको जन्म दिया। वे सभी ऊर्ध्वरेता बालखिल्य इस नामसे प्रसिद्ध हुए। महर्षि वसिष्ठने ऊर्ज्जा नामक पत्नीसे सात पुत्रों और कमलके समान नेत्रवाली तथा सभी प्रकारकी

English

Yogins perceive the Supreme State of the goddess as the imperishable Brahman, blissful, pure and perfect.

अध्याय 11

श्लोक 189

ऐन्द्री त्रैलोक्यनमिता वैष्णवी परमेश्वरी ।प्रद्युम्नदयिता दान्ता युग्मदृष्टिस्त्रिलोचना

aindrī trailokyanamitā vaiṣṇavī parameśvarī / pradyumnadayitā dāntā yugmadṛṣṭistrilocanā

हिन्दी अर्थ

शोभाओंसे सम्पन्न एक कन्याको जन्म दिया योऽसौ रुद्रात्मको वह्निरब्रह्मणस्तनयो द्विजा: । स्वाहा तस्मात् सुतान् लेभे त्रीनुदारान् महौजस:

English

That great region of the goddess is greater than the greatest. It is the eternal Reality unswerving auspicious, merged within the infinite Prakrti.

अध्याय 11

श्लोक 190

मदोत्कटा हंसगतिः प्रचण्डा चण्डविक्रमा ।वृषावेशा वियन्माता विन्ध्यपर्वतवासिनी

madotkaṭā haṃsagatiḥ pracaṇḍā caṇḍavikramā / vṛṣāveśā viyanmātā vindhyaparvatavāsinī

हिन्दी अर्थ

एते चैकोनपञ्चाशद् वह्णयः परिकीर्तिताः सर्वे तपस्विनः प्रोक्ताः सर्वे यज्ञेषु भागिनः। रुद्रात्मकाः स्मृताः सर्वे त्रिपुण्ड्राङ्कितिमस्तकाः

English

It is auspicious, untainted, pure, devoid of gutias and free from duality. That great region of the goddess is achievable through realization of Atman.

अध्याय 11

श्लोक 191

हिमवन्मेरुनिलया कैलासगिरिवासिनी ।चाणूरहन्तृतनया नीतिज्ञा कामरूपिणी

himavanmerunilayā kailāsagirivāsinī / cāṇūrahantṛtanayā nītijñā kāmarūpiṇī

हिन्दी अर्थ

अयज्चानश्च यज्वानः पितरो ब्रह्मणः स्मृताः । अग्निष्वात्ता बर्हिषदो द्विधा तेषां व्यवस्थितिः ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ मुनिसत्तमाः

English

She is Dhdtri (the creator), and Vidhatri (dispenser of destiny). She dispels with the support of Isvara all the distresses of the worldly existence of those who wish for supreme bliss.

अध्याय 11

श्लोक 192

वेदविद्याव्रतस्नाता धर्मशीलानिलाशना ।वीरभद्रप्रिया वीरा महाकालसमुद्भवा

vedavidyāvratasnātā dharmaśīlānilāśanā / vīrabhadrapriyā vīrā mahākālasamudbhavā

हिन्दी अर्थ

गङ्गा हिमवतो जज्ञे सर्वलोकैकपावनी स्वयोगाग्रिबलाद् देवीं लेभे पुत्रीं महेश्वरीम्। यथावत् कथितं पूर्व देव्या माहात्म्यमुत्तमम्

English

Hence, one who seeks salvation should resort toi Parvati, the supreme Goddess, the Atman of all living beings, of the nature of Siva (i.e. one with him).

अध्याय 11

श्लोक 193

विद्याधरप्रिया सिद्धा विद्याधरनिराकृतिः ।आप्यायनी हरन्ती च पावनी पोषणी खिला

vidyādharapriyā siddhā vidyādharanirākṛtiḥ / āpyāyanī harantī ca pāvanī poṣaṇī khilā

हिन्दी अर्थ

शुक्र— (नामवाले) ये (वसिष्ठके) सात महान् ओजस्वी पुत्र थे। द्विजो! ब्रह्माका रुद्रस्वरूप जो वह वह्नि नामक पुत्र था, उससे स्वाहाने महातेजस्वी तीन उदार पुत्रोंको (नामवाले) अग्नि थे। मन्थनद्वारा उत्पन्न अग्निको पवमान और विद्युत्से सम्बद्ध अग्निको पावक कहा जाता है। जो यह सूर्य चमकता है वही शुचि अग्नि कहलाता है उन (तीनों अग्नियों)-की पैंतालीस संतानें

English

Securing Sarvani as his daughter after performing severe penance, Himavan, accompanied by his wife sought refuge in the great Goddess Parvati.

अध्याय 11

श्लोक 194

मातृका मन्मथोद्भूता वारिजा वाहनप्रिया ।करीषिणी सुधावाणी वीणावादनतत्परा

mātṛkā manmathodbhūtā vārijā vāhanapriyā / karīṣiṇī sudhāvāṇī vīṇāvādanatatparā

हिन्दी अर्थ

हुई। (इस प्रकार) पावक, पवमान तथा शुचि (नामक तीन अग्नियाँ) और इन तीनोंके पिता ( रुद्रात्मक अग्नि) एवं (उन तीनों अग्नियोंके पैंतालीस पुत्र) ये सभी मिलाकर उनचास अग्नियाँ कही गयी हैं। ये सभी (उनचास) तपस्वी कहे गये हैं, सभी यज्ञभागके अधिकारी हैं, रुद्रात्मक कहलाते हैं और सभी मस्तकपर त्रिपुण्ड्के चिहृसे अङ्कित रहते हैं॥ १३--१८॥

English

On seeing that splendid-faced lady(Uma) being born out of her own free will, Mena, the spouse of Himavan said to the King of mountains.

अध्याय 11

श्लोक 195

सेविता सेविका सेव्या सिनीवाली गरुत्मती ।अरुन्धती हिरण्याक्षी मृगाङ्का मानदायिनी

sevitā sevikā sevyā sinīvālī garutmatī / arundhatī hiraṇyākṣī mṛgāṅkā mānadāyinī

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माके अग्निष्वात्त तथा बर्हिषद् नामक दो पुत्र कहे गये हैं जो पितर हैं। उनमें अयज्चा (यज्ञ न करनेवाले) तथा यज्चा (यज्ञ करनेवाले)-के रूपमें दो प्रकारको व्यवस्था है। मुनिश्रेष्ठो! स्वधाने उनके द्वारा मेना और वैतरणी नामक दो पुत्रियोंको प्राप्त किया। वे दोनों ही ब्रह्मवादिनी और योगिनी थीं। मेनाने मैनाक और उसके अनुज क्रौञ्च (नामक पर्वत)-को जन्म दिया। हिमालयसे समस्त लोकोंको पवित्र करगेमें

English

"O king, have a look at your daughter with a face resembling the lotus. As a result of our penance, she is born for the welfare of all living beings."

अध्याय 11

श्लोक 196

वसुप्रदा वसुमती वसोर्धारा वसुंधरा ।धाराधरा वरारोहा वरावरसहस्त्रदा

vasupradā vasumatī vasordhārā vasuṃdharā / dhārādharā varārohā varāvarasahastradā

हिन्दी अर्थ

अद्वितीय गङ्गा उत्पन्न हुई। (हिमालयने) अपनी योगाग्निके बलसे (उन) देवी महेश्वरीको पुत्री-रूपमें प्राप्त किया, जिन देवीके उत्तम माहात्म्यको भलीभाति पहले बता दिया गया है मैंने प्रजापति दक्षकी कन्याओंकी संतान-परम्पराका आप लोगोंसे वर्णन किया। अब आप (स्वायम्भुव) मनुकी सृष्टिका वर्णन सुनें

English

"O Goddess of wide eyes, ornamented with the crescents of the moon, who are you? O dear child, I do not know you precisely. Please tell me that even as I asked."

अध्याय 11

श्लोक 197

श्रीफला श्रीमती श्रीशा श्रीनिवासा शिवप्रिया ।श्रीधरा श्रीकरी कल्या श्रीधरार्धशरीरिणी

śrīphalā śrīmatī śrīśā śrīnivāsā śivapriyā / śrīdharā śrīkarī kalyā śrīdharārdhaśarīriṇī

हिन्दी अर्थ

स्वायम्भुव मनुके वंशका वर्णन, चाक्षुष मनुकी उत्पत्ति, महाराज पृथुका आख्यान, पृथुका वंश-वर्णन, पृथुके पौत्र ' सुशील' का रोचक आख्यान, सुशीलको हिमालयके ' धर्मपद' नामक वनमें महापाशुपत श्वेताश्वतर मुनिके दर्शन तथा उनसे पाशुपत-व्रतका ग्रहण, दक्षके पूर्वजन्मका वृत्तान्त तथा पुनः दक्ष प्रजापतिके रूपमें आविर्भावकी कथा, दक्षद्वारा शंकरका अपमान, सतीद्वारा देह-त्याग तथा शंकरका दक्षको शाप

English

On hearing the words of the king of mountains, the supreme Goddess, the bestower of fearlessness {Mokfd) unto the Yogins, addressed the great mountain Himavan thus.

अध्याय 11

श्लोक 198

अनन्तदृष्टिरक्षुद्रा धात्रीशा धनदप्रिया ।निहन्त्री दैत्यसङ्घानां सिहिका सिहवाहना

anantadṛṣṭirakṣudrā dhātrīśā dhanadapriyā / nihantrī daityasaṅghānāṃ sihikā sihavāhanā

हिन्दी अर्थ

धर्मज्ञौ सुमहावीयौ शतरूपा व्यजीजनत् भक्तो नारायणे देवे प्राप्तवान् स्थानमुत्तमम्

English

Know me to be the Supreme Potency abiding in the great god Mahesvara.

अध्याय 11

श्लोक 199

सुषेणा चन्द्रनिलया सुकीर्तिश्छिन्नसंशया ।रसज्ञा रसदा रामा लेलिहानामृतस्त्रवा

suṣeṇā candranilayā sukīrtiśchinnasaṃśayā / rasajñā rasadā rāmā lelihānāmṛtastravā

हिन्दी अर्थ

वसिष्ठवचनाद् देवी तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम्। आराध्य पुरुषं विष्णुं शालग्रामे जनार्दनम् नारायणपरान् शुद्धान् स्वधर्मपरिपालकान्

English

I am non-different from him, unchanging and the absolute, whom those desirous of salvation perceive. I am the Atman of all conceived beings. I am Siva, the auspicious spouse of God Siva in all respects.

अध्याय 11

श्लोक 200

नित्योदिता स्वयञ्ज्योतिरुत्सुका मृतजीवनी ।वज्रदण्डा वज्रजिह्वा वैदेवी वज्रविग्रहा

nityoditā svayañjyotirutsukā mṛtajīvanī / vajradaṇḍā vajrajihvā vaidevī vajravigrahā

हिन्दी अर्थ

सोऽजीजनत् पुष्करिण्यां वैरण्यां चाक्षुषं मनुम्। प्रजापतेरात्मजायां वीरणस्य महात्मनः अङ्कं सुमनसं स्वातिं क्रतुमङ्गिरसं शिवम्

English

I am the embodiment of permanent prosperity and perfect knowledge. I am the prime mover of everything and I am endless. My greatness is infinite. I enable people to cross the ocean of worldly existence.

अध्याय 11

श्लोक 201

मङ्गल्या मङ्गला माला मलिना मलहारिणी ।गान्धर्वो गारुडी चान्द्री कम्बलाश्वतरप्रिया

maṅgalyā maṅgalā mālā malinā malahāriṇī / gāndharvo gāruḍī cāndrī kambalāśvatarapriyā

हिन्दी अर्थ

येन दुग्धा मही पूर्व प्रजानां हितकारणात्। नियोगाद् ब्रह्मणः सार्ध देवेन्द्रेण महौजसा सूतजी बोले--स्वायम्भुव मनुकी पत्नी शतरूपाने प्रियव्रत तथा उत्तानपाद नामवाले दो पुत्रोंको जन्म दिया, जो धर्मको जाननेवाले तथा महान् पराक्रमी थे। कालान्तरमें उत्तानपादका धुव नामक पुत्र हुआ। भगवान् विष्णुके

English

It was ablaze with thousands of flames in clusters resembling hundreds of world-destructive conflagrations (at the end of the world). It was terrible due to its curved fangs and was irresistible. It was embellished with clustres of matted hair.

अध्याय 11

श्लोक 202

सौदामिनी जनानन्दा भ्रुकुटीकुटिलानना ।कर्णिकारकरा कक्ष्या कंसप्राणापहारिणी

saudāminī janānandā bhrukuṭīkuṭilānanā / karṇikārakarā kakṣyā kaṃsaprāṇāpahāriṇī

हिन्दी अर्थ

उस भक्तने उत्तम स्थान प्राप्त किया। ध्रुवकी शम्भुनामक पत्नीने श्लिष्टि तथा भव्य नामक पुत्रोंको जन्म दिया। श्लिष्टिकी सुच्छाया नामक पत्नीने पाँच पुण्यात्मा पुत्रोंको उत्पन्न किया। महर्षि वसिष्ठके कथनानुसार सुच्छाया नामक देवीने अत्यन्त कठोर तप करके शालग्राममें जनार्दन पुरुष विष्णुको आराधना कर रिपु, रिपुञ्जय, विप्र, वृकल तथा वृषतेजस् नामवाले पाँच पुत्रोंको जन्म दिया, जो नारायणमें अनन्य निष्ठा रखनेवाले, शुद्ध तथा अपने

English

It wore a crown and was holding a mace, a conch, a discus and an excellent trident in its hands. The terrible form was frightening everyone.

अध्याय 11

श्लोक 203

युगन्धरा युगावर्ता त्रिसंध्या हर्षवर्धनी ।प्रत्यक्षदेवता दिव्या दिव्यगन्धा दिवापरा

yugandharā yugāvartā trisaṃdhyā harṣavardhanī / pratyakṣadevatā divyā divyagandhā divāparā

हिन्दी अर्थ

धर्मका विशेषरूपसे पालन करनेवाले थे रिपुको पत्नी बृहतीने सब प्रकारके तेजोंसे सम्पन्न चक्षुष् (नामक पुत्र)-को जन्म दिया। उस चक्षुषूने महात्मा वीरण प्रजापतिको पुष्करिणी नामवाली पुत्रीसे चाक्षुष मनुको जन्म दिया। अत्यन्त तेजस्वी (चाक्षुष)

English

(Simultaneously) it was tranquil, charming-faced and gentle and possessed of infinite wonders. It was bedecked with.

अध्याय 11

श्लोक 204

शक्रासनगता शाक्री साध्वी नारी शवासना ।इष्टा विशिष्टा शिष्टेष्टा शिष्टाशिष्टप्रपूजिता

śakrāsanagatā śākrī sādhvī nārī śavāsanā / iṣṭā viśiṣṭā śiṣṭeṣṭā śiṣṭāśiṣṭaprapūjitā

हिन्दी अर्थ

मनुके वैराज प्रजापतिकी कन्या नड्वलासे दस पुत्र उत्पन्न हुए, जो ऊरु, पूरु, शतद्युम्न, तपस्वी, सत्यवाक्, (नामवाले) थे! ऊरुकी पत्नी आग्नेयीने अङ्ग, सुमनस्, स्वाति, क्रतु, अङ्गिरस् एवं शिव (नामवाले) महाबलशाली छः पुत्रोंको उत्पन्न किया। अङ्गसे वेन हुआ और फिर वेनसे वैन्य उत्पन्न हुए। प्रजापालक, महाबलवान् वे ही

English

It was bedecked in coronets, it wielded a mace in its hands and was ornamented with anklets. It wore divine gar¬ lands, garments and was besmeared with divine scents and unguents.

अध्याय 11

श्लोक 205

शतरूपा शतावर्ता विनता सुरभिः सुरा ।सुरेन्द्रमाता सुद्युम्ना सुषुम्ना सूर्यसंस्थिता

śatarūpā śatāvartā vinatā surabhiḥ surā / surendramātā sudyumnā suṣumnā sūryasaṃsthitā

हिन्दी अर्थ

वैन्य पृथु नामसे विख्यात हुए। पूर्वकालमें उन्होंने प्रजाओंके कल्याणको कामनासे ब्रह्माके आदेशसे महा- तेजस्वी देवराज इन्द्रके साथ (गोरूपा) पृथ्वीका दोहन किया था यह पुष्करिणी प्रजापति वीरणकी पुत्री होनेसे वैरणी भी कही जाती है।

English

It held a conch and discus. It had a pleasing appear¬ ance with three eyes and it wore the elephant's hide as its robe. It was stationed both within and without the Cosmic Egg. It was both inside and outside of everything.

अध्याय 11

श्लोक 206

समीक्ष्या सत्प्रतिष्ठा च निवृत्तिर्ज्ञानपारगा ।धर्मशास्त्रार्थकुशला धर्मज्ञा धर्मवाहना

samīkṣyā satpratiṣṭhā ca nivṛttirjñānapāragā / dharmaśāstrārthakuśalā dharmajñā dharmavāhanā

हिन्दी अर्थ

प्राचीन कालमें वेनके पुत्र पृथुके पैतामह नामक सूतः पौराणिको जज्ञे मायारूपः स्वयं हरि:

English

It was endowed with all Saktis, was extremely pure (white), omniformed, eternal, its lotus-like feet were revered by gods Brahma, Indra, Upendra (Visnu) and prominent Yogins.

अध्याय 11

श्लोक 207

धर्माधर्मविनिर्मात्री धार्मिकाणां शिवप्रदा ।धर्मशक्तिर्धर्ममयी विधर्मा विश्वधर्मिणी

dharmādharmavinirmātrī dhārmikāṇāṃ śivapradā / dharmaśaktirdharmamayī vidharmā viśvadharmiṇī

हिन्दी अर्थ

प्रवक्ता सर्वशास्त्राणां धर्मज्ञो गुणवत्सल: । तं मां वित्त मुनिश्रेष्ठाः पूर्वोदभूतं सनातनम् श्रावयामास मां प्रीत्या पुराणं पुरुषो हरि:

English

It had hands and feet all round, had eyes, heads and faces in all directions. He saw that Supreme Goddess stand¬ ing before enveloping the universe.

अध्याय 11

श्लोक 208

धर्मान्तरा धर्ममेघा धर्मपूर्वा धनावहा ।धर्मोपदेष्ट्री धर्मत्मा धर्मगम्या धराधरा

dharmāntarā dharmameghā dharmapūrvā dhanāvahā / dharmopadeṣṭrī dharmatmā dharmagamyā dharādharā

हिन्दी अर्थ

तेषां पुराणवक्तृत्वं वृत्तिरासीदजाज्ञया सार्वभौमो महातेजाः स्वधर्मपरिपालकः

English

On seeing such a form of the Goddess, the form associated with Mahesvara, that king was overwhelmed with awe and was yet delighted at heart.

अध्याय 11

श्लोक 209

कापाली शाकला मूर्तिः कला कलितविग्रहा ।सर्वशक्तिविनिर्मुक्ता सर्वशक्त्याश्रयाश्रया

kāpālī śākalā mūrtiḥ kalā kalitavigrahā / sarvaśaktivinirmuktā sarvaśaktyāśrayāśrayā

हिन्दी अर्थ

तस्य बाल्यात् प्रभृत्येव भक्तिर्नारायणेऽभवत्। गोवर्धनगिरिं प्राप्य तपस्तेपे जितेन्द्रियः तपसा भगवान् प्रीतः शङ्खचक्रगदाधरः । आगत्य देवो राजानं प्राह दामोदरः स्वयम्

English

Concentrating his mind in his Atman and remem¬ bering Onkara, he eulogised the Supreme Goddess with a thou¬ sand and eight epithets.

अध्याय 11

श्लोक 210

सर्वा सर्वेश्वरी सूक्ष्मा सुसूक्ष्मा ज्ञानरूपिणी ।प्रधानपुरुषेशेशा महादेवैकसाक्षिणी ।सदाशिवा वियन्मूर्तिर्विश्वमूर्तिरमूर्तिका

sarvā sarveśvarī sūkṣmā susūkṣmā jñānarūpiṇī / pradhānapuruṣeśeśā mahādevaikasākṣiṇī / sadāśivā viyanmūrtirviśvamūrtiramūrtikā

हिन्दी अर्थ

धार्मिको रूपसम्पन्नौ सर्वशस्त्रभृतां वरौ। एवमुक्त्वा हृषीकेशः स्वकीयां प्रकृतिं गतः

English

'O Siva, Uma, the great Sakti, Ananta, (Endless) Jifkala (perfect), Amala (the pure), Santa (the quiescent), Mahesvari, NUya (eternal), Sasvatl (permanent). Paramo, (the supreme), Akara (the imperishable).

अध्याय 11

श्लोक 211

एवं नाम्नां सहस्त्रेण स्तुत्वासौ हिमवान् गिरिः ।भूयः प्रणम्य भीतात्मा प्रोवाचेदं कृताञ्जलिः

evaṃ nāmnāṃ sahastreṇa stutvāsau himavān giriḥ / bhūyaḥ praṇamya bhītātmā provācedaṃ kṛtāñjaliḥ

हिन्दी अर्थ

वैन्योऽपि वेदविधिना निश्चलां भक्तिमुद्वहन्। अपालयत् स्वकं राज्यं न्यायेन मधुसूदने अचिरादेव तन्वङ्गी भार्या तस्य शुचिस्मिता। शिखण्डिनं हविर्धानमन्तर्धाना व्यजायत

English

Acintya (Incomprehensible), Kevald (Absolute) An-

अध्याय 11

श्लोक 212

यदेतदैश्वरं रूपं घोरं ते परमेश्वरि ।भीतो ऽस्मि साम्प्रतं दृष्ट्वा रूपमन्यत् प्रदर्शय

yadetadaiśvaraṃ rūpaṃ ghoraṃ te parameśvari / bhīto 'smi sāmprataṃ dṛṣṭvā rūpamanyat pradarśaya

हिन्दी अर्थ

धार्मिको रूपसम्पन्नो वेदवेदाङ्गपारगः सोऽधीत्य विधिवद् वेदान् धर्मेण तपसि स्थितः । मतिं चक्रे भाग्ययोगात् संन्यासं प्रति धर्मवित्

English

Ekdnekavibhdgasthd* (stationed in one as well as in many divisions). Mdydtitd (transcending Maya), Sunirmald (ex¬ tremely pure), Mahd-Maheivari, Satyd, Mahddevi, Nirarijand (the untainted).

अध्याय 11

श्लोक 213

एवमुक्ताथ सा देवी तेन शैलेन पार्वती ।संहृत्य दर्शयामास स्वरूपमपरं पुनः

evamuktātha sā devī tena śailena pārvatī / saṃhṛtya darśayāmāsa svarūpamaparaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

स कृत्वा तीर्थसंसेवां स्वाध्याये तपसि स्थितः । जगाम हिमवत्पृष्ठं कदाचित् सिद्धसेवितम् तत्र धर्मपदं नाम धर्मसिद्द्रिप्रदं वनम्। अपश्यद् योगिनां गम्यमगम्यं ब्रह्मविद्विषाम्

English

Ka}(ha (the highest point), Sarvantarastha (abiding in the hearts of all), Cicchakti (the power of conscious¬ ness), Atilalasd highly solicitous, Nanda (delightful one) Sarvdtmika (of the soul of all), Vidyd (learning), Jyoti-rupd (the embodiment of brilliance), Amrtd (immortal), Akfard (imperish¬ able ).

अध्याय 11

श्लोक 214

नीलोत्पलदलप्रख्यं नीलोत्पलसुगन्धिकम् ।द्विनेत्रं द्विभुजं सौम्यं नीलालकविभूषितम्

nīlotpaladalaprakhyaṃ nīlotpalasugandhikam / dvinetraṃ dvibhujaṃ saumyaṃ nīlālakavibhūṣitam

हिन्दी अर्थ

यज्ञ करते समय मायारूपधारी साक्षात् विष्णु ही पौराणिक सूतके रूपमें उत्पन्न हुए। वे सभी शास्त्रोंके प्रवक्ता, धर्मको जाननेवाले तथा वात्सल्यगुणसे सम्पन्न थे। मुनिश्रेष्ठो! प्राचीन कालमें आविर्भूत वही सनातन (विष्णु) मुझे जानो! इस मन्वन्तरमें स्वयं कुष्णद्वैपायन व्यास नामक पुराणपुरुष विष्णुने प्रीतिपूर्वक मुझे पुराण सुनाया। मेरे वंशमें वेदवर्जित जो सूत उत्पन्न हुए, ब्रह्माको आज्ञासे 'पुराणोंका प्रवचन करना” उनको वृत्ति

English

Sdnti (peace), Pratifthd {the stability), JVivrtti (renun¬ ciation), Amrtapradd (bestower of immortality), Vyomamurti (having ether as her form), Vyomdlayd (the seat of dissolution of the firmament), Vyomddhdrd (support of the firmament), Acyutd (the unswerving), Amard (the immortal).

अध्याय 11

श्लोक 215

रक्तपादाम्बुजतलं सुरक्तकरपल्लवम् ।श्रीमद् विशालसंवृत्तललाटतिलकोज्ज्वलम्

raktapādāmbujatalaṃ suraktakarapallavam / śrīmad viśālasaṃvṛttalalāṭatilakojjvalam

हिन्दी अर्थ

वेनके पुत्र वे पृथु बुद्धिमान्, सत्यसंकल्प, जितेन्द्रिय, सम्पूर्ण पृथ्वीके स्वामी, महान् तेजस्वी तथा अपने धर्मका पालन करनेवाले थे। उनकी बाल्यकालसे ही नारायणमें भक्ति थी । इन्द्रियजयी पृथुने गोवर्धन पर्वतपर जाकर तप किया। शंख, चक्र तथा गदा धारण करनेवाले भगवान् विष्णु तपस्यासे प्रसन्न हो गये। स्वयं भगवान् दामोदर (विष्णु)-ने उनके पास आकर कहा--मेरी कृपासे निश्चित ही तुम्हें सुन्दर रूपसे

English

Anddinidhand (having neither beginning nor destruc¬ tion), Amoghd (un-failing), Kdrandtmd (the Soul of the cause), Akuldkuld (much agitated), Svatah* prathamajd (self-born at the outset), Amrtasya JVdbhi (navel of immortality), Atmasarhsrayd (the self-supporting or abiding in the self).

अध्याय 11

श्लोक 216

भूषितं चारुसर्वाङ्गं भूषणैरतिकोमलम् ।दधानमुरसा मालां विशालां हेमनिर्मिताम्

bhūṣitaṃ cārusarvāṅgaṃ bhūṣaṇairatikomalam / dadhānamurasā mālāṃ viśālāṃ hemanirmitām

हिन्दी अर्थ

सम्पन्न, सभी शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ दो धर्मात्मा पुत्र होंगे। ऐसा कहकर भगवान् हषीकेश अपने प्राकृतिक रूपमें स्थित हो गये (अपने धाम चले गये)। वैन्य (पृथु) भी भगवान् मधुसूदनमें वैदिक विधानसे निश्चल भक्ति रखते हुए न्यायपूर्वक अपने राज्यका पालन करने लगे॥ १६--२०॥

English

Prdnevarapriyd (beloved of her loving husband), Mdtd (the mother), Makd-Mahi}avdhinP (riding on the great Buffalo) (v.l. Ghdtini the'kiWer oi the great buffalo), Prdneivari (goddess of the vital breath), Prdnarupd (embodiment of vital breath) PradhdnapurueSvari (the controller of Pradhdna and Purufa ).

अध्याय 11

श्लोक 217

ईषत्स्मितं सुविम्बोष्ठं नूपुरारावसंयुतम् ।प्रसन्नवदनं दिव्यमनन्तमहिमास्पदम्

īṣatsmitaṃ suvimboṣṭhaṃ nūpurārāvasaṃyutam / prasannavadanaṃ divyamanantamahimāspadam

हिन्दी अर्थ

मधुर एवं पवित्र मुसकानवाली तथा कृश शरीरवाली उनकी पत्नी अन्तर्धानाने थोडे ही समयमें शिखण्डी तथा हविर्धान नामक दो पुत्रोंको जन्म दिया। शिखण्डीका पुत्र 'सुशील' नामसे प्रसिद्ध हुआ। वह धार्मिक, रूपसम्पन्न तथा वेद-वेदाङ्गका पारगामी विद्वान् था। विधिपूर्वक वेदोंका अध्ययन कर वह धर्मपूर्वक तपस्यामें स्थित हुआ। भाग्ययोगसे उस धर्मज्ञने संन्यास ग्रहण करनेका विचार किया। वह तीर्थस्थानोंका सेवन करते

English

Mahamaya, Sudufpura (very difficult to be filled up), Mulaprakrti (the original) Prakrti, Iharl, SarvaJaktikaldkdrd (possessing all potencies, arts or Kalds and shapes), Jyotsnd (moon-light), Dyau (the firmament of moonlight), Mahimdspadd (the cause of grandeur).

अध्याय 11

श्लोक 218

तदीदृशं समालोक्य स्वरूपं शैलसत्तमः ।भीतिं संत्यज्य हृष्टात्मा बभाषे परमेश्वरीम्

tadīdṛśaṃ samālokya svarūpaṃ śailasattamaḥ / bhītiṃ saṃtyajya hṛṣṭātmā babhāṣe parameśvarīm

हिन्दी अर्थ

हुए स्वाध्याय तथा तपस्यामें स्थित रहने लगा। एक बार वह सिद्धोंके द्वारा सेवित हिमालय पर्वतपर गया। वहाँ उसने धर्म एवं सिद्धिको प्रदान करनेवाले, योगियोंके लिये प्राप्य, किंतु ब्रह्मसे द्वेष करनेवालोंके लिये अप्राप्य धर्मपद नामक एक वनको देखा

English

Sarvakdyaniyantri (the controller of all bodies) Sana bhutehareivari (the goddess of the Lord of all living beings).

अध्याय 11

श्लोक 219

हिमवानुवाच अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः ।यन्मे साक्षात् त्वमव्यक्ताप्रसन्ना दृष्टिगोचरा

himavānuvāca adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ tapaḥ / yanme sākṣāt tvamavyaktāprasannā dṛṣṭigocarā

हिन्दी अर्थ

मन्दाकिनीजले स्नात्वा संतर्प्य पितृदेवताः । अर्चयित्वा महादेवं पुष्पैः पद्योत्पलादिभिः अधास्मिन्नन्तरेऽपश्यत् समायान्तं महामुनिम्। श्वेताश्वतरनामानं महापाशुपतोत्तमम्

English

Sarhsdrapota (a raft for crossing the ocean o f worldly existence), Durvdrd (unthwartable), Durniriksyd (difficult to be seen), Z)«raj< 2 (fa (inaccessible), Prdnahkti (the vital energy and power), Prdnavidyd (lore of vital breath), Yogini, Paramd kald (the Supreme art).

अध्याय 11

श्लोक 220

त्वया सृष्टं जगत् सर्वं प्रधानाद्यन्त्वयि स्थितम् ।त्वय्येव लीयते देवि त्वमेव च परा गतिः

tvayā sṛṣṭaṃ jagat sarvaṃ pradhānādyantvayi sthitam / tvayyeva līyate devi tvameva ca parā gatiḥ

हिन्दी अर्थ

भस्मसंदिग्धसर्वाङ्गं कोपीनाच्छादनान्वितम् । तपसा कर्षितात्मानं शुक्लयज्ञोपवीतिनम् योगीश्वरोऽद्य भगवान् दृष्टो योगविदां वरः

English

Mahdvibhuti (the great magnificence), Durdhard (un- slightdihle.), Mulaprakrtisambhavd (born of the primordial nature), Anddyanantavibhavd (having beginningless and endless prosperity), Paramddyd (the earliest one), Apakarsini (who removes away).

अध्याय 11

श्लोक 221

वदन्ति केचित् त्वामेव प्रकृतिं प्रकृतेः पराम् ।अपरे परमार्थज्ञाः शिवेति शिवसंश्रये

vadanti kecit tvāmeva prakṛtiṃ prakṛteḥ parām / apare paramārthajñāḥ śiveti śivasaṃśraye

हिन्दी अर्थ

किं करिष्यामि शिष्योऽहं तव मां पालयानघ सोऽनुगृह्याथ राजानं सुशीलं शीलसंयुतम्। शिष्यत्वे परिजग्राह तपसा क्षीणकल्मषम्

English

Sargasthityantakdrani {the. cdMse. oi creation, sustenance and annihilation of the universe), Sudurvdcyd (very difficult to be described), Duratyayd (very difficult to be surmounted), Sabda- yoni (the source of origin of words and sounds), Sabdamayi (of the form of sounds), Ndddkhyd (Having the epithet 'sound'), Nddamgrahd (having Ndda as the physical body, an embodiment of sound).

अध्याय 11

श्लोक 222

त्वयि प्रधानं पुरुषो महान् ब्रह्मा तथेश्वरः ।अविद्या नियतिर्माया कलाद्याः शतशो ऽभवन्

tvayi pradhānaṃ puruṣo mahān brahmā tatheśvaraḥ / avidyā niyatirmāyā kalādyāḥ śataśo 'bhavan

हिन्दी अर्थ

सांन्यासिकं विधिं कृत्स्नं कारयित्वा विचक्षणः । ददौ तहैश्वरं ज्ञानं स्वशाखाविहितं व्रतम् अन्त्याश्रममिति ख्यातं ब्रह्मादिभिरनुष्ठितम्

English

Anddi (beginningless), Avyaktagund (having unmani¬

अध्याय 11

श्लोक 223

त्वं हि सा परमा शक्तिरनन्ता परमेष्ठिनी ।सर्वभेदविनिर्मुक्ता सर्वेभेदाश्रया निजा

tvaṃ hi sā paramā śaktiranantā parameṣṭhinī / sarvabhedavinirmuktā sarvebhedāśrayā nijā

हिन्दी अर्थ

वहाँ सिद्धोंके आश्रमसे सुशोभित तथा विभिन्न प्रकारके कमल-समूहोंसे सम्पन्न निर्मल जलवाली तथा पुण्य प्रदान करनेवाली मन्दाकिनी नामक एक नदी नदीके दक्षिण किनारेपर स्थित मुनीन्द्रं तथा योगियोंसे सेवित पुण्यदायी एक रमणीय आश्रम देखा। उसने मन्दाकिनीके जलमें स्नानकर देवस्वरूप पितरोंको (तर्पण आदिसे) संतृप्तकर विभिन्न वर्णके कमल आदि पुष्पोंके

English

Mahamaya, Suduspdrd (very difficult to cross), Mula- prakrti, Ihari, Pradhdmpurusdtitd (beyond Pradhdna and Purufa), Pradhdnapuru.sdtmikd (the soul of Prakrti and Purufa).

अध्याय 11

श्लोक 224

त्वामधिष्ठाय योगेशि महादेवो महेश्वरः ।प्रधानाद्यं जगत् कृत्स्नं करोति विकरोति च

tvāmadhiṣṭhāya yogeśi mahādevo maheśvaraḥ / pradhānādyaṃ jagat kṛtsnaṃ karoti vikaroti ca

हिन्दी अर्थ

द्वारा भगवान् शंकरको अर्चना की और सूर्यमण्डलमें स्थित भगवान् ईशानका ध्यानकर सिरसे हाथ जोडते हुए प्रकाशमान सूर्यका दर्शन करते हुए वह रुद्राष्टाध्यायी, रुद्रके चरित्र एवं और भी अनेक वेदवर्णित विविध प्रकारके शिव-सम्बन्धी स्तोत्रोंके द्वारा परमेश्वर गिरिशकी स्तुति करने लगा

English

Purdnd (the ancient one), Cinrmyi (of the form of consciousness), Purfisdm Adi Purufa Rupini (of the form of the primeval Person), Bhutdntarasthd (stationed in the heart ofliving beings), Kutasthd (abiding in the soul oi?l\\), Mahdpurasarh- jnitd (termed as a great Purusa).

अध्याय 11

श्लोक 225

त्वयैव संगतो देवः स्वमानन्दं समश्नुते ।त्वमेव परमानन्दस्त्वमेवानन्ददायिनी

tvayaiva saṃgato devaḥ svamānandaṃ samaśnute / tvameva paramānandastvamevānandadāyinī

हिन्दी अर्थ

इसी बीच उसने समस्त अङ्गोंमें भस्म लगाये हुए, कोपीन वस्त्रसे समन्वित, सफेद यज्ञोपवीत धारण किये हुए, तपस्याके द्वारा क्षीण शरीरवाले उत्तम महापाशुपत श्वेताश्वतर नामवाले महामुनिको समीपमें आते हुए देखा। नेत्रोंमें आनन्दाश्रु भरे हुए उसने भगवान् शंकरकी स्तुति समाप्त कर उनके चरणोंमें सिरसे प्रणाम किया और हाथ जोड़ते हुए यह वाक्य कहा-

English

KfetrajfiaJakti (Potency of the soul), Avyaktalakana (of unmanifest characteristics), Malavarjita (Devoid of dirt or impurities), Anadimayasambhinna (who is distinct from the primor¬ dial Maya), Tritattva (having three principles), Prakrtigrahd (having a grasp on Prakrti).

अध्याय 11

श्लोक 226

त्वमक्षरं परं व्योम महज्ज्योतिर्निरञ्जनम् ।शिवं सर्वगतं सूक्ष्मं परं ब्रह्मा सनातनम्

tvamakṣaraṃ paraṃ vyoma mahajjyotirnirañjanam / śivaṃ sarvagataṃ sūkṣmaṃ paraṃ brahmā sanātanam

हिन्दी अर्थ

में धन्य हूँ, में अनुगृहीत हूँ, जो (आज) मुझे योगज्ञानियोंमें श्रेष्ठ, मुनियोंके ईश्वर साक्षात् भगवान् योगीश्वरके दर्शन हुए। अहो! मेरा बड़ा ही सुन्दर भाग्य है। (आज) मेरे सभी तप सफल हो गये। अनघ! मैं क्या करूँ, आपका मैं शिष्य हूँ, आप मेरी रक्षा करें

English

MahamayasamutpannS (Born of great Maya), Tdmasi

अध्याय 11

श्लोक 227

त्वं शक्रः सर्वदेवानां ब्रह्मा ब्रह्मविदामसि ।वायुर्बलवतां देवि योगिनां त्वं कुमारकः

tvaṃ śakraḥ sarvadevānāṃ brahmā brahmavidāmasi / vāyurbalavatāṃ devi yogināṃ tvaṃ kumārakaḥ

हिन्दी अर्थ

तपस्यासे जिसका सम्पूर्ण कल्मष नष्ट हो गया है, ऐसे उस निष्पाप एवं शीलसम्पन्न 'सुशील' नामवाले राजाके ऊपर अनुग्रह करके (शंकरने अपने) शिष्यरूपमें उसे ग्रहण किया। उन बुद्धिमान् (मुनि)-ने संन्यास- सम्बन्धी सम्पूर्ण विधि करवाकर उसे ईश्वर-सम्बन्धी

English

Akdryd (non-effect), Kdryajanani (cause of effect), J\fityam prasavadharmini (having the attribute of continuous procreation), Sargapralayanirmuktd (free from the creation and dissolution), Srtisthityantadharminl (having the attributes of creation, sustenance and annihilation).

अध्याय 11

श्लोक 228

ऋषीणां च वसिष्ठस्त्वं व्यासो वेदविदामसि ।सांख्यानां कपिलो देवो रुद्राणामसि शङ्करः

ṛṣīṇāṃ ca vasiṣṭhastvaṃ vyāso vedavidāmasi / sāṃkhyānāṃ kapilo devo rudrāṇāmasi śaṅkaraḥ

हिन्दी अर्थ

जीवके पाश अर्थात् मायारूपी बन्धनसे मुक्त करनेवाला वह सम्पूर्ण वेदका सार प्रदान किया, साथ ही ब्रह्मा आदिके द्वारा सेवित 'अन्त्याश्रम' नामवाले आश्रमको भी प्रदान किया ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् ब्रह्मचर्यपरायणान्

English

Brahmagarbhd (having Brahman in the womb), Catur-

अध्याय 11

श्लोक 229

आदित्यानामुपेन्द्रस्त्वं वसूनां चैव पावकः ।वेदानां सामवेदस्त्वं गायत्री छन्दसामसि

ādityānāmupendrastvaṃ vasūnāṃ caiva pāvakaḥ / vedānāṃ sāmavedastvaṃ gāyatrī chandasāmasi

हिन्दी अर्थ

समासते महादेवं ध्यायन्तो निष्कलं शिवम् इह देवो महादेवो रममाण: सहोमया। अध्यास्ते भगवानीशो भक्तानामनुकम्पया

English

Sarvddhdrd (support of everything), (having

अध्याय 11

श्लोक 230

अध्यात्मविद्या विद्यानां गतीनां परम् गतिः ।माया त्वं सर्वशक्तीनां कालः कलयतामसि

adhyātmavidyā vidyānāṃ gatīnāṃ param gatiḥ / māyā tvaṃ sarvaśaktīnāṃ kālaḥ kalayatāmasi

हिन्दी अर्थ

इहाशेषजगद्धाता पुरा नारायणः स्वयम्। आराधयन्महादेवं लोकानां हितकाम्यया इहैव देवमीशानं देवनामपि हैवतम्। आराध्य महतीं सिद्धि लेभिरे देवदानवाः

English

Mahiyasi (very great), Brahmayoni (source of origin of Brahma), Mahdlakfmi-samudbhavd (born of MahalaksmI), Mahd- mmdna-madhyasthd (stationed in the middle of the great Vimdna

अध्याय 11

श्लोक 231

ओङ्कारः सर्वगुह्यानां वर्णानां च द्विजात्तमः ।आश्रमाणां च गार्हस्थ्यमीश्वराणां महेश्वरः

oṅkāraḥ sarvaguhyānāṃ varṇānāṃ ca dvijāttamaḥ / āśramāṇāṃ ca gārhasthyamīśvarāṇāṃ maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

इहैब मुनयः पूर्व मरीच्याद्या महेश्वरम्। दृष्टा तपोबलाज्ज्ञानं लेभिरे सार्वकालिकम् एवमाभाष्य विप्रेन्द्रो देवं ध्यात्वा पिनाकिनम्। आचचक्षे महामन्त्रं यथावत् स्वार्थसिद्धये

English

Sarvasddhdrani (common to all), Suksmd (subtle), Avidyd (nescience), Paramdrtkikd (the real entity), Anantarupd (of infinite form), Anantasthd (stationed in the infinite), Devi (Lumi¬ nous), Puruamohini (fascinator of the Purusa),

अध्याय 11

श्लोक 232

पुंसां त्वमेकः पुरुषः सर्वभूतहृदि स्थितः ।सर्वोपनिषदां देवि गुह्योपनिषदुच्यते

puṃsāṃ tvamekaḥ puruṣaḥ sarvabhūtahṛdi sthitaḥ / sarvopaniṣadāṃ devi guhyopaniṣaducyate

हिन्दी अर्थ

सर्वपापोपशमनं वेदसारं विमुक्तिदम्। अग्निरित्यादिकं पुण्यमृषिभिः सम्प्रवर्तितम् सोऽपि तद्वचनाद् राजा सुशीलः श्रद्धयान्वितः । साक्षात् पाशुपतो भूत्वा वेदाभ्यासरतोऽभवत्

English

Vairdgyaiharyadharmdtmd (of the nature of detach¬

अध्याय 11

श्लोक 233

ईशानश्चासि कल्पानां युगानां कृतमेव च ।आदित्यः सर्वमार्गाणां वाचां देवि सरस्वती

īśānaścāsi kalpānāṃ yugānāṃ kṛtameva ca / ādityaḥ sarvamārgāṇāṃ vācāṃ devi sarasvatī

हिन्दी अर्थ

प्राचीनबर्हिर्भगवान् सर्वशस्त्रभृतां वरः। समुद्रतनयायां वै दश पुत्रानजीजनत् प्रचेतसस्ते विख्याता राजानः प्रथितौजसः । अधीतवन्तः स्वं वेदं नारायणपरायणाः

English

Hvardni (the consort of Isvara), Sarvdni (wife of Sarva), ankardrdhasaririni (forming half the person of Sankara), Bhavdni, Rudrdni, Mahdlaksmi, Ambikd.

अध्याय 11

श्लोक 234

त्वं लक्ष्मीश्चारुरूपाणां विष्णुर्मायाविनामसि ।अरुन्धती सतीनां त्वं सुपर्णः पततामसि

tvaṃ lakṣmīścārurūpāṇāṃ viṣṇurmāyāvināmasi / arundhatī satīnāṃ tvaṃ suparṇaḥ patatāmasi

हिन्दी अर्थ

दक्षो जज्ञे महाभागो यः पूर्व ब्रह्मणः सुतः उस आश्रममें रहनेवाले ब्रह्मचर्यपरायण ब्राह्मण, क्षत्रिय तथा वैश्य शिष्योंको देखकर वे (श्वेताश्वतर मुनि) बोले-मेरे द्वारा प्रवर्तित शाखाका अध्ययन करते हुए योगीजन निष्कल महादेव शिवका ध्यान करते हुए

English

MaheSvarasamutpannd (Born of Mahesvara), ktiphalapradd (yielder of the fruits of enjoyment and salvation), Sarvehari (Goddess of all), Sarvavandyd (worthy of being bowed to by all), Nityarh muditamdnasd (Ever delighted in the mind).

अध्याय 11

श्लोक 235

सूक्तानां पौरुषं सूक्तं ज्येष्ठसाम च सामसु ।सावित्री चासि जप्यानां यजुषां शतरुद्रियम्

sūktānāṃ pauruṣaṃ sūktaṃ jyeṣṭhasāma ca sāmasu / sāvitrī cāsi japyānāṃ yajuṣāṃ śatarudriyam

हिन्दी अर्थ

यहाँ निवास करते हैं। भक्तांपर अनुकम्पा करनेके लिये भगवान् महादेव उमाके साथ रमण करते हुए यहाँ प्राचीन कालमें संसारके कल्याणकी कामनासे समस्त जगतूको धारण करनेवाले स्वयं नारायण महादेवकी आराधना करते हुए यहाँ रहते थे। यहींपर देवताओंके भी देवता भगवान् शिवको आराधना कर देवता तथा

English

Brahmendropendranamitd (Bowed to by Brahma, Indra and Upendra (Visnu), ankarecchdnuvartini (abiding by the wish of Sankara), livardrddhdsanarngatd (Occupant of half the seat of Isvara), MaheSvara-pativratd (The chaste wife of Mahesvara).

अध्याय 11

श्लोक 236

पर्वतानां महामेरुरनन्तो भोगिनामसि ।सर्वेषां त्वं परं ब्रह्म त्वन्मयं सर्वमेव हि

parvatānāṃ mahāmerurananto bhogināmasi / sarveṣāṃ tvaṃ paraṃ brahma tvanmayaṃ sarvameva hi

हिन्दी अर्थ

दानवोंने महान् सिद्धि प्राप्त की थी और यहींपर प्राचीन कालमें मरीचि आदि ऋषियोंने अपनी तपस्याके प्रभावसे महेश्वरका दर्शनकर सभी कालोंमें उपयोगी-हितकर इसलिये राजेन्द्र! तुम भी तप एवं योगसे समन्वित होकर नित्य ही मेरे साथ रहो, इससे तुम सिद्धि प्राप्त करोगे। ऐसा कहकर उन ब्राह्मण-श्रेष्ठ (श्वेताश्वतर मुनि)-ने पिनाक (नामक धनुष) धारण करनेवाले

English

Sakrdvibkdtd (dawning but once), Sarvdrti-samudraparU- ofini (the drier-up of the ocean of everyone's distress), Pdrvati, Himavatputrl) Daughter of Himavan), Paramdnandaddyini (the bestower of highest bliss).

अध्याय 11

श्लोक 237

रूपं तवोशेषकलाविहीन- मगोचरं निर्मलमेकरूपम् ।अनादिमध्यान्तमनन्तामाद्यं नमामि सत्यं तमसः परस्तात्

rūpaṃ tavośeṣakalāvihīna- magocaraṃ nirmalamekarūpam / anādimadhyāntamanantāmādyaṃ namāmi satyaṃ tamasaḥ parastāt

हिन्दी अर्थ

भगवान् (शंकर)-का ध्यान करके स्वार्थ-सिद्धिके लिये सभी पापोंका शमन करनेवाले, वेदसारस्वरूप, मुक्ति प्रदान करनेवाले तथा ऋषियोंद्वारा प्रवर्तित ' अग्नि' इत्यादि पुण्यजनक महामन्त्रका उसे (सुशीलको) विधिपूर्वक उपदेश दिया। उनके कथनानुसार ' सुशील' नामक वह राजा भी बड़ी ही श्रद्धासे साक्षात् पाशुपत होकर वेदाभ्यासमें निरत हो गया॥ ४५--४८ ॥

English

Gunddhyd (richiy ondo-wod with good qualities), Togaja (born of Yoga), Yogyd (worthy), Jndnamurti (embodiment of knowledge), VihaHni (expanding and developing), Sduitri, Kamald, Lakmi, §ri, Anantorasisthitd (stationed in the bosom of Ananta).

अध्याय 11

श्लोक 238

यदेव पश्यन्ति जगत्प्रसूतिं वेदान्तविज्ञानविनिश्चितार्थाः ।आनन्दमात्रं प्रणवाभिधानं तदेव रूपं शरणं प्रपद्ये

yadeva paśyanti jagatprasūtiṃ vedāntavijñānaviniścitārthāḥ / ānandamātraṃ praṇavābhidhānaṃ tadeva rūpaṃ śaraṇaṃ prapadye

हिन्दी अर्थ

अपने सभी अङ्गोंमें भस्म धारणकर कन्द, मूल एवं फलोंका आहार करते हुए शान्त, इन्द्रियजयी एवं क्रोधजयी राजाने संन्यास-विधिका आश्रय लिया। हविर्धानने आग्नेयी नामक अपनी पत्नीसे धनुर्वेदमें पारंगत प्राचीन बर्हिष् नामक श्रेष्ठ पुत्रको उत्पन्न किया । सभी शस्त्रधारियोमें श्रेष्ठ भगवान् प्राचीनबर्हिने समुद्रकी पुत्रीसे दस पुत्रोंको उत्पन्न किया। नारायणपरायण तथा अपने तेजके लिये विख्यात प्रचेतस् नामसे प्रसिद्ध उन राजाओंने अपने

English

Sarojanilayd (having lotus as her abode), Gangd, Toga- nidrd (Yogic slumber), Asurdrdini (destroyer of the Asuras), Sarasvati, Sarvavidyd (all loros), Jagajjyethd (the eldest in the universe); Sumangald (Highly auspicious),

अध्याय 11

श्लोक 239

अशेषभूतान्तरसन्निविष्टं प्रधानपुंयोगवियोगहेतुम् ।तेजोमयं जन्मविनाशहीनं प्राणाभिधानं प्रणतो ऽस्मि रूपम्

aśeṣabhūtāntarasanniviṣṭaṃ pradhānapuṃyogaviyogahetum / tejomayaṃ janmavināśahīnaṃ prāṇābhidhānaṃ praṇato 'smi rūpam

हिन्दी अर्थ

वेदका अध्ययन किया। इन्हीं दस प्रचेताओंद्वार मारिषा (नामक उनकी पत्नी)-से महाभाग प्रजापति दक्ष (पुत्ररूपमें) उत्पन्न हुए, जो पूर्व समयमें ब्रह्मके पुत्र थे समायान्तं महादेवो दक्षं देव्या गृहं हरः। दृष्टा यथोचितां पूजां दक्षाय प्रददौ स्वयम्

English

Vdgdevi (Goddess of speech), Varadd (granter of boons), Avdcyd (Inexpressible), Kirti (fame), Sarvdrthasddkikd

अध्याय 11

श्लोक 240

आद्यन्तहीनं जगदात्मभूतं विभिन्नसंस्थं प्रकृतेः परस्तात् ।कूटस्थमव्यक्तवपुस्तवैव नमामि रूपं पुरुषाभिधानम्

ādyantahīnaṃ jagadātmabhūtaṃ vibhinnasaṃsthaṃ prakṛteḥ parastāt / kūṭasthamavyaktavapustavaiva namāmi rūpaṃ puruṣābhidhānam

हिन्दी अर्थ

तदा वै तमसाविष्टः सोऽधिकां ब्रह्मणः सुतः । पूजामनर्हामन्विच्छन् जगाम कुपितो गृहम् तस्य तद्वाक्यमाकर्ण्य सा देवी शंकरप्रिया। विनिन्द्य पितरं दक्षं ददाहात्मानमात्मना

English

Guhyavidyd (having the secret lore), Atmavidya (the lore of Atman) Dharmavidya (the lore of piety), Atmabhdvitd (puri¬ fied byAtman), Svdhd, Vihambhard (theearth), Siddhi (super-nor¬ mal power or achievement), Svadhd, Medhd (intellect), Dhrti (fortitude), Sruti.

अध्याय 11

श्लोक 241

सर्वाश्रयं सर्वजगद्विधानं सर्वत्रगं जन्मविनाशहीनम् ।सूक्ष्मं विचित्रं त्रिगुणं प्रधानं नतो ऽस्मि ते रूपमलुप्तभेदम्

sarvāśrayaṃ sarvajagadvidhānaṃ sarvatragaṃ janmavināśahīnam / sūkṣmaṃ vicitraṃ triguṇaṃ pradhānaṃ nato 'smi te rūpamaluptabhedam

हिन्दी अर्थ

ज्ञात्वा तद्भगवान् रुद्रः प्रपन्नार्तिहरो हरः। शशाप दक्षं कुपितः समागत्याथ तदगृहम् त्यक्त्वा देहमिमं ब्रह्मन् क्षत्रियाणां कुलोद्भवः । स्वस्यां सुतायां मूढात्मन् पुत्रमुत्पादयिष्यसि

English

Niti (policy), Suniti (good policy), Sukrti (good action), Mddhavi, Naravdhinf (having men as vehicle), Pujyd (worthy of being worshipped), Vibhdvati (lustrous), Saumyd (gentle), Bhogini (enjoyer), BhogaSdyini {lying on the body of the serpent).

अध्याय 11

श्लोक 242

आद्यं महत् ते पुरुषात्मरूपं प्रकृत्यवस्थं त्रिगुणात्मबीजम् ।ऐश्वर्यविज्ञानविरागधर्मैः समन्वितं देवि नतो ऽस्मि रूपम्

ādyaṃ mahat te puruṣātmarūpaṃ prakṛtyavasthaṃ triguṇātmabījam / aiśvaryavijñānavirāgadharmaiḥ samanvitaṃ devi nato 'smi rūpam

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्वा महादेवो ययौ कैलासपर्वतम् । स्वायम्भुवोऽपि कालेन दक्षः प्राचेतसोऽभवत् विसर्ग दक्षपर्यन्तं शृण्वतां पापनाशनम्

English

obhd (beauty), Sankari, Laid (oscillating), Mdlint (wearing the garlands), Paramethini, Trailokyasundari (the most beautiful lady in the three worlds), Namyd (worthy of being bowed to), Sundari (charming), Kdmacdrini (moving about as she pleases).

अध्याय 11

श्लोक 243

द्विसप्तलोकात्मकमम्बुसंस्थं विचित्रभेदं पुरुषैकनाथम् ।अनन्तभूतैरधिवासितं ते नतो ऽस्मि रूपं जगदण्डसंज्ञम्

dvisaptalokātmakamambusaṃsthaṃ vicitrabhedaṃ puruṣaikanātham / anantabhūtairadhivāsitaṃ te nato 'smi rūpaṃ jagadaṇḍasaṃjñam

हिन्दी अर्थ

उन दक्षने बुद्धिमान् महेश रुद्रके साथ विवाद किया था, इससे रुद्रद्वारा शाप प्राप्तकर वे प्रचेताओंके पुत्र बने महादेव हरने स्वयं देवी (पार्वती)-के घर आये हुए दक्षको देखकर उनको यथोचित पूजा की। (किंतु) उस समय तमोगुणके आवेशसे समाविष्ट ब्रह्माके पुत्र दक्ष (शंकरद्वारा की गयी अपनी) पूजाको अपर्याप्त

English

Mahdnubhdvd (highly dignified), Sattvasthd (estab¬ lished in the Sattvagma), Mahdmahiamardird (suppressor of the great buffalo), Padmandbhd (lotus-naveiled), Pdpahard (dispeller of sins), Vicitramukutdngadd (having wonderful coronet and bracelets).

अध्याय 11

श्लोक 244

अशेषवेदात्मकमेकमाद्यं स्वतेजसा पूरितलोकभेदम् ।त्रिकालहेतुं रपमेष्ठिसंज्ञं नमामि रूपं रविमण्डलस्थम्

aśeṣavedātmakamekamādyaṃ svatejasā pūritalokabhedam / trikālahetuṃ rapameṣṭhisaṃjñaṃ namāmi rūpaṃ ravimaṇḍalastham

हिन्दी अर्थ

और अयोग्य समझकर और भी अधिक पूजाकी इच्छा करनेके कारण कुपित होकर अपने घर चले गये। हुई (अपनी पुत्री) सतीकी (उनके) पति (भगवान् शंकर)-के साथ निन्दा करते हुए क्रुद्ध होकर भर्त्सना को ॥ ५५--५७॥

English

Kdntd (shining), Citrdmbaradhard {-wearing clothes o£ variegated colours), Divydbharana-bhuitd (bedecked in divine ornaments), Hamsdkhyd (bearing the appellation swan), Vyomanilayd (having the firmament as the abode), Jagatsrstivivar- dhini (increaser of the creation of the universe).

अध्याय 11

श्लोक 245

सहस्त्रमूर्धानमनन्तशक्तिं सहस्त्रबाहुं पुरुषं पुराणम् ।शयानमन्तः सलिले तथैव नारायणाख्यं प्रणतो ऽस्मि रूपम्

sahastramūrdhānamanantaśaktiṃ sahastrabāhuṃ puruṣaṃ purāṇam / śayānamantaḥ salile tathaiva nārāyaṇākhyaṃ praṇato 'smi rūpam

हिन्दी अर्थ

(दक्ष बोले--सती !) तुम्हारे पिनाकधारी पतिसे मेरे अन्य जामाता श्रेष्ठ हैं। तुम भी अच्छी पुत्री नहीं हो, इसलिये मेरे घरसे वहीं चले जाओ जहाँसे आयी हो। शंकरप्रिया उन देवी सतीने उस (कठोर) वाक्यको सुनकर पिता दक्षकी निन्दा की और चर्माम्बरधारी अपने स्वामी पशुपतिको प्रणामकर स्वयं ही उन्होंने (योगाग्निद्वारा) अपनेको भस्म कर डाला। तदनन्तर वे ही हिमालयकी तपस्यासे प्रसन्न होकर उनकी पुत्री बनीं

English

Niyantri (the controller), Yantramadhyasthd (stationed in the middle of the mystic diagram), Nandini (delighter), Bhadrakdlikd, Adityavarnd (having the lustre of the sun), Kauberi (goddess of Kubera).

अध्याय 11

श्लोक 246

दंष्ट्राकरालं त्रिदशाभिवन्द्यं युगान्तकालानलकल्परूपम् ।अशेषभूताण्डविनाशहेतुं नमामि रूपं तव कालसंज्ञम्

daṃṣṭrākarālaṃ tridaśābhivandyaṃ yugāntakālānalakalparūpam / aśeṣabhūtāṇḍavināśahetuṃ namāmi rūpaṃ tava kālasaṃjñam

हिन्दी अर्थ

उस बातको जानकर शरणागतोंका कष्ट हरनेवाले भगवान् रुद्र हर दक्षके घर आये और क्रुद्ध होकर उन्हें शाप दिया। ब्रह्मन्! मूढात्मन्! इस शरीरको छोड़कर तुम क्षत्रियोके कुलमें उत्पन्न होओगे और पापवश अकार्यमें तुम्हारी प्रवृत्ति होगी। ऐसा कहकर महादेव कैलासपर्वतपर चले गये और समय आनेपर स्वायम्भुव दक्ष भी प्रचेताओंके पुत्र बने

English

Vrsdsanagatd (going about, seated on the bull), Gauri, Mahdkdli, Surdrcitd, (worshipped by Devas), Aditi, Niyatd

अध्याय 11

श्लोक 247

फणासहस्त्रेण विराजमानं भोगीन्द्रमुख्यैरभिपूज्यमानम् ।जनार्दनारूढतनुं प्रसुप्तं नतो ऽस्मि रूपं तव शेषसंज्ञम्

phaṇāsahastreṇa virājamānaṃ bhogīndramukhyairabhipūjyamānam / janārdanārūḍhatanuṃ prasuptaṃ nato 'smi rūpaṃ tava śeṣasaṃjñam

हिन्दी अर्थ

(सूतजीने इस प्रकार कहा-) आप लोगोंसे मैंने स्वायम्भुव मनुकी दक्षपर्यन्त विशेष सृष्टिका वर्णन किया। (यह वर्णन) सुननेवालोंके पापको नष्ट करनेवाला है हरिद्वारमें दक्षद्वारा यज्ञका आयोजन, यज्ञमें शंकरका भाग न देखकर महर्षि दधीचद्वारा दक्षकी भर्त्सना तथा यज्ञमें भाग लेनेवाले ब्राह्मणोंको शाप, देवी पार्वतीके कहने- पर शंकरद्वारा रुद्रों, भद्रकाली तथा वीरभद्रको प्रकट करना, वीरभद्वादिद्वारा दक्षके यञ्चका विध्वंस, शंकर-पार्वतीका यज्ञस्थलमें प्राकट्य, भयभीत

English

Virupaki (with odd number of (i.e. three) eyes), Lelihana (licking up), MahdsuravindUni (destroyer of the great Asura), Mahdphald (bestowing great fruits), Anavadydngi (having faultless, limbs), Kdmarupd (having pleasing features), Vibhdvari (night).

अध्याय 11

श्लोक 248

अव्याहतैश्वर्यमयुग्मनेत्रं ब्रह्मामृतानन्दरसज्ञमेकम् ।युगान्तशेषं दिवि नृत्यमानं नतो ऽस्मि रूपं तव रुद्रसंज्ञम्

avyāhataiśvaryamayugmanetraṃ brahmāmṛtānandarasajñamekam / yugāntaśeṣaṃ divi nṛtyamānaṃ nato 'smi rūpaṃ tava rudrasaṃjñam

हिन्दी अर्थ

दक्षद्वारा शंकर तथा पार्वतीकी स्तुति और वर प्राप्त करना, ब्रह्माद्वारा दक्षको उपदेश और शिव-विष्णुके शिवकी शरण ग्रहण करना

English

Vkitraratnamukutd (having wonderful jewelled coro¬ net), Prariatdrtiprabhanjani (the breaker of the distress of those who bow down), KauHki, Karanl (the dragger), Ratri {night), 'Tridadrtivindiini (destroyer of the distress of Devas).

अध्याय 11

श्लोक 249

प्रहीणशोकं विमलं पवित्रं सुरासुरैरर्चितापादपद्मम् ।सुकोमलं देवि विशालशुम्रं नमामि ते रूपमिदं नमासि

prahīṇaśokaṃ vimalaṃ pavitraṃ surāsurairarcitāpādapadmam / sukomalaṃ devi viśālaśumraṃ namāmi te rūpamidaṃ namāsi

हिन्दी अर्थ

देवानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम्। उत्पत्तिं विस्तरात् सूत ब्रूहि वैवस्वतेऽन्तरे किमकार्षीन्महाबुद्धे श्रोतुमिच्छाम साम्प्रतम्

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

अध्याय 11

श्लोक 250

ॐ नमस्ते महादेवि नमस्ते परमेश्वरि ।नमो भगवतीशानि शिवायै ते नमो नमः

oṃ namaste mahādevi namaste parameśvari / namo bhagavatīśāni śivāyai te namo namaḥ

हिन्दी अर्थ

वक्ष्ये नारायणेनोक्तं पूर्वकल्पानुषङ्गिकम्। त्रिकालबद्धं पापघ्नं प्रजासर्गस्य विस्तरम् देवाश्च सर्वे भागार्थमाहूता विष्णुना सह। सहैव मुनिभिः सर्वेरागता मुनिपुङ्गवाः

English

Bahurdpd (having many forms), Surupd (having good forms), Virupd (having hideous forms), Rupavarjitd (devoid of iorms), Bhaktdrtiiamani (suppressor of distress of the devotee), Bhavjd (beautiful), BhavatdpavindSini (destroyer of the distress due to worldly existence).

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।