Manusmriti
8
अध्याय 8 / 12

Adhyāya 8

419 श्लोकभाग 1/4 · श्लोक 8.1–8.96

पूर्ण अध्याय पाठ95 श्लोक

अध्याय 8

श्लोक 8.1

व्यवहारान् दिदृक्षुस्तु ब्राह्मणैः सह पार्थिवः ।मन्त्रज्ञैर्मन्त्रिभिश्चैव विनीतः प्रविशेत्सभाम्

vyavahārān didṛkṣustu brāhmaṇaiḥ saha pārthivaḥ | mantrajñairmantribhiścaiva vinītaḥ praviśetsabhām

हिन्दी अर्थ

इन विष में झगडा करनेबाला का फेसला राजा को सच्मतन- धसे के अनुसार करना चाहिए। जव आप कारणवश न काम देख के साथ ससा से देडकर या खड़े ही राजा के खास कामों को देखे । जिल देश में घेदविशारद दीन ब्राह्मण राजसभा में निरयन

English

A king, desirous of investigating law cases, must enter his court of justice, preserving a dignified demeanour, together with Brahmanas and with experienced councillors.

अध्याय 8

श्लोक 8.2

तत्रासीनः स्थितो वाऽपि पाणिमुद्यम्य दक्षिणम् ।विनीतवेषाभरणः पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम्

tatrāsīnaḥ sthito vā'pi pāṇimudyamya dakṣiṇam | vinītaveṣābharaṇaḥ paśyetkāryāṇi kāryiṇām

हिन्दी अर्थ

शुद्रकाणां पशूनां तु.हिंसायां दिशतो दमः

English

There, either seated or standing, raising his right arm, without ostentation in his dress and ornaments, let him examine the business of suitors,

अध्याय 8

श्लोक 8.3

प्रत्यहं देशदृष्टैश्च शास्त्रदृष्टैश्च हेतुभिः ।अष्टादशसु मार्गेषु निबद्धानि पृथक्पृथक्

pratyahaṃ deśadṛṣṭaiśca śāstradṛṣṭaiśca hetubhiḥ | aṣṭādaśasu mārgeṣu nibaddhāni pṛthakpṛthak

हिन्दी अर्थ

ल्याॉय करते समय उसका एक चौथाई अधर्म अन्याय करने वाले को, एक चौथाई भूँठे गचाइ को, एक चौथाई सभासद् और एक चौथाई राजा को अधर्म लगता है । जिस समा में अन्यायी - पुरुष की ठीक ठीक निन्दा कीजाती .है, चहां राजा और सभा-

English

Daily (deciding) one after another (all cases) which fall under the eighteen titles (of the law) according to principles drawn from local usages. and from the Institutes of the sacred law.

अध्याय 8

श्लोक 8.4

तेषामाद्यं ऋणादानं निक्षेपोऽस्वामिविक्रयः ।सम्भूय च समुत्थानं दत्तस्यानपकर्म च

teṣāmādyaṃ ṛṇādānaṃ nikṣepo'svāmivikrayaḥ | sambhūya ca samutthānaṃ dattasyānapakarma ca

हिन्दी अर्थ

अर्थानथावुभो बुद्ध्वा घमोधरसो च केवलो ।

English

Of those (titles) the first is the non-payment of debts, (then follow), (2) deposit and pledge, (3) sale without ownership, (4) concerns among partners, and (5) resumption of gifts,

अध्याय 8

श्लोक 8.5

वेतनस्यैव चादानं संविदश्च व्यतिक्रमः ।क्रयविक्रयानुशयो विवादः स्वामिपालयोः

vetanasyaiva cādānaṃ saṃvidaśca vyatikramaḥ | krayavikrayānuśayo vivādaḥ svāmipālayoḥ

हिन्दी अर्थ

आकारेरि(्वितिगत्या चेष्टया भाषितेन च।

English

(6) Non-payment of wages, (7) non-performance of agreements, (8) rescission of sale and purchase, (9) disputes between the owner (of cattle) and his servants,

अध्याय 8

श्लोक 8.6

सीमाविवादधर्मश्च पारुष्ये दण्डवाचिके ।स्तेयं च साहसं चैव स्त्रीसङ्ग्रहणमेव च

sīmāvivādadharmaśca pāruṣye daṇḍavācike | steyaṃ ca sāhasaṃ caiva strīsaṅgrahaṇameva ca

हिन्दी अर्थ

राजा न्यायासन पर वस्न चगैरह पहन कर पेठे और आठ लोकपालो को प्रणाम करके सावधानी से विचारकाय का आरस्स करे प्रजा की लाभ और हानि को, घर्म और अधर्मे को सोचकर चादिया के दावों को ज्राह्मणादि वर्णं के कम से देखना शुरू

English

(10) Disputes regarding boundaries, (11) assault and (12) defamation, (13) theft, (14) robbery and violence, (15) adultery,

अध्याय 8

श्लोक 8.7

स्त्रीपुंधर्मो विभागश्च द्यूतमाह्वय एव च ।पदान्यष्टादशैतानि व्यवहारस्थिताविह

strīpuṃdharmo vibhāgaśca dyūtamāhvaya eva ca | padānyaṣṭādaśaitāni vyavahārasthitāviha

हिन्दी अर्थ

बालक के दायभाग का द्रव्य, तव तक राजा के अधीन ( कोई पढ़ लिखकर चतुर न हो ओर बालिग न होजाय । चन्ध्या खो, अपुचा, सपिराडरहित, पतिबता, विधवा और बहुत दिन की रोगी खी का भी धन राजा की रक्षा में रहे इन जीती हुई खियों

English

(16) Duties of man and wife, (17) partition (of inheritance), (18) gambling and betting; these are in this world the eighteen topics which give rise to lawsuits.

अध्याय 8

श्लोक 8.8

एषु स्थानेषु भूयिष्ठं विवादं चरतां नृणाम् ।धर्मं शाश्वतमाश्रित्य कुर्यात्कार्यविनिर्णयम्

eṣu sthāneṣu bhūyiṣṭhaṃ vivādaṃ caratāṃ nṛṇām | dharmaṃ śāśvatamāśritya kuryātkāryavinirṇayam

हिन्दी अर्थ

अवेदयानो नष्टस्य देश कालं च त्वतः

English

Depending on the eternal law, let him decide the suits of men who mostly contend on the titles just mentioned.

अध्याय 8

श्लोक 8.9

यदा स्वयं न कुर्यात्तु नृपतिः कार्यदर्शनम् ।तदा नियुञ्ज्याद्विद्वांसं ब्राह्मणं कार्यदर्शने

yadā svayaṃ na kuryāttu nṛpatiḥ kāryadarśanam | tadā niyuñjyādvidvāṃsaṃ brāhmaṇaṃ kāryadarśane

हिन्दी अर्थ

तीन बर्ष के भीतर उसका मालिक आकर कहे कि-यह मेरा घन हे, तब राजा उससे ठोक तोर से पूंछे कि घन केसा हे? कितना है? जो वह रूप, रंग, संख्या घतला दे तो उसको दें देना चाहिए! अगर खोई वस्तु का पता ठीक न बता सके तो

English

But if the king does not personally investigate the suits, then let him appoint a learned Brahmana to try them.

अध्याय 8

श्लोक 8.10

सोऽस्य कार्याणि सम्पश्येत्सभ्यैरेव त्रिभिर्वृतः ।सभामेव प्रविश्याग्र्यामासीनः स्थित एव वा

so'sya kāryāṇi sampaśyetsabhyaireva tribhirvṛtaḥ | sabhāmeva praviśyāgryāmāsīnaḥ sthita eva vā

हिन्दी अर्थ

इषलं लं विदुहैवास्तस्साडम न लोपयेत् ॥.१६॥ धर्मे का लोप कर्देने से वह उस पुरुष को यष्ट करदेता है और थमे की रक्षा करने से वह सी रक्षा करता है । इसलिए धमे का राश न करना -चादिए जिसमें नष्ट चर्म इसारा नाश न करे।

English

That (man) shall enter that most excellent court, accompanied by three assessors, and fully consider (all) causes (brought) before the (king), either sitting down or standing.

अध्याय 8

श्लोक 8.11

यस्मिन् देशे निषीदन्ति विप्रा वेदविदस्त्रयः ।राज्ञश्चाधिकृतो विद्वान् ब्रह्मणस्तां सभां विदुः

yasmin deśe niṣīdanti viprā vedavidastrayaḥ | rājñaścādhikṛto vidvān brahmaṇastāṃ sabhāṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

भूमि का स्वामी ओर रक्षक होने से राजा गडा धने और धातु की खानों के आधे भांग-का अधिकारी है। चोरों का चुराया हुआ धन छीन कर जिस वर्ण का.हो उन सब को दे देय। यदि आप ग्रहण करे तो चोर के पाप का स्वयं भागी होता है ।

English

Where three Brahmanas versed in the Vedas and the learned (judge) appointed by the king sit down, they call that the court of (four-faced) Brahman.

अध्याय 8

श्लोक 8.12

धर्मो विद्धस्त्वधर्मेण सभां यत्रोपतिष्ठते ।शल्यं चास्य न कृन्तन्ति विद्धास्तत्र सभासदः

dharmo viddhastvadharmeṇa sabhāṃ yatropatiṣṭhate | śalyaṃ cāsya na kṛntanti viddhāstatra sabhāsadaḥ

हिन्दी अर्थ

सब बसा से जो यथार्थ कहनेवाले और धर्मेश हो, लोभी न हों उनको साक्षी करना चाहिए । दाचा में न धनके सम्बन्धी को, त चाले को, न रोगी को, और न पहले किसी अपराध मै शरीक हो . उनको गवाही करना चादिण राजा को, कारगर को, नट को,

English

But where justice, wounded by injustice, approaches and the judges do not extract the dart, there (they also) are wounded (by that dart of injustice).

अध्याय 8

श्लोक 8.13

सभां वा न प्रवेष्टव्यं वक्तव्यं वा समञ्जसम् ।सभा वा न प्रवेष्टव्या अब्रुवन् विब्रुवन् वाऽपि नरो भवति किल्बिषी

sabhāṃ vā na praveṣṭavyaṃ vaktavyaṃ vā samañjasam | sabhā vā na praveṣṭavyā abruvan vibruvan vā'pi naro bhavati kilbiṣī

हिन्दी अर्थ

इन सब पातको को खमसाकर, जैसा देखा या खुना है बही ठीक दीक कहो । गोपालक, बनियां, चढ़ई, लोहार, गानेचजाने का काम करनेवाले, नौकरी पेशा और न्याजखोर ब्राह्मणों से गवाही लेते समय शद के समान प्रश्न-/सवाल करे ॥ १०१-१०२ ॥

English

Either the court must not be entered, or the truth must be spoken; a man who either says nothing or speaks falsely, becomes sinful.

अध्याय 8

श्लोक 8.14

यत्र धर्मो ह्यधर्मेण सत्यं यत्रानृतेन च ।हन्यते प्रेक्षमाणानां हतास्तत्र सभासदः

yatra dharmo hyadharmeṇa satyaṃ yatrānṛtena ca | hanyate prekṣamāṇānāṃ hatāstatra sabhāsadaḥ

हिन्दी अर्थ

अनबनन्‍्धे परिज्ञाय देशकाला चं तत्वतः ।

English

Where justice is destroyed by injustice, or truth by falsehood, while the judges look on, there they shall also be destroyed.

अध्याय 8

श्लोक 8.15

धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः ।तस्माद्धर्मो न हन्तव्यो मा नो धर्मो हतोऽवधीत्

dharma eva hato hanti dharmo rakṣati rakṣitaḥ | tasmāddharmo na hantavyo mā no dharmo hato'vadhīt

हिन्दी अर्थ

कृतानसारादधिका व्यतिरिक्का न सिध्यति ।

English

'Justice, being violated, destroys; justice, being preserved, preserves: therefore justice must not be violated, lest violated justice destroy us.'

अध्याय 8

श्लोक 8.16

वधीत् वृषो हि भगवान् धर्मस्तस्य यः कुरुते ह्यलम् ।त्वलम् वृषलं तं विदुर्देवास्तस्माद्धर्मं न लोपयेत्

vadhīt vṛṣo hi bhagavān dharmastasya yaḥ kurute hyalam | tvalam vṛṣalaṃ taṃ vidurdevāstasmāddharmaṃ na lopayet

हिन्दी अर्थ

छित पुरुष फे पास निक्षेप-धरोहर रखना चाहिए। जो भबुष्य लेना उचित, है। फ्योंकि-जैसा देना, पैसा लेना। जो धरोहर रखनेबाले फी वस्तु मांगने पर नहीं देता, उससे न्यायका राज” पुरुष रखनेवाले के पीछे मांगे । धरोहर के समय साक्षी न हो,

English

For divine justice (is said to be) a bull (vrisha); that (man) who violates it (kurute 'lam) the gods consider to be (a man despicable like) a Sudra (vrishala); let him, therefore, beware of violating justice.

अध्याय 8

श्लोक 8.17

एक एव सुहृद्धर्मो निधानेऽप्यनुयाति यः ।शरीरेण समं नाशं सर्वमन्यधि गच्छति

eka eva suhṛddharmo nidhāne'pyanuyāti yaḥ | śarīreṇa samaṃ nāśaṃ sarvamanyadhi gacchati

हिन्दी अर्थ

' आधान आदि कमों के जिन अङ्गो की जो दक्षिणा हो उनको कमै करानेवाले अलग अलर ले अथवा वॉट लेव। आधान में रथ अध्वयुँ, घोड़ा अरहा या होता लेवे और सोम खर्रादकर नाझी में आया जे तो याड़ी उद्गाता पावे । यक्ष के सोलह ऋत्विजो सं

English

The only friend who follows men even after death is justice; for everything else is lost at the same time when the body (perishes).

अध्याय 8

श्लोक 8.18

पादोऽधर्मस्य कर्तारं पादः साक्षिणं ऋच्छति ।पादः सभासदः सर्वान् पादो राजानमृच्छति

pādo'dharmasya kartāraṃ pādaḥ sākṣiṇaṃ ṛcchati | pādaḥ sabhāsadaḥ sarvān pādo rājānamṛcchati

हिन्दी अर्थ

अजाविके तु संरुद्धे बकैः पाले त्वनायतिं। , . ;:. . ‰

English

One quarter of (the guilt of) an unjust (decision) falls on him who committed (the crime), one quarter on the (false) witness, one quarter on all the judges, one quarter on the king.

अध्याय 8

श्लोक 8.19

राजा भवत्यनेनास्तु मुच्यन्ते च सभासदः ।एनो गच्छति कर्तारं निन्दाऽर्हो यत्र निन्द्यते

rājā bhavatyanenāstu mucyante ca sabhāsadaḥ | eno gacchati kartāraṃ nindā'rho yatra nindyate

हिन्दी अर्थ

परविशेद्भासिमेतेयासुपकारादिति स्थितिः

English

But where he who is worthy of condemnation is condemned, the king is free from guilt, and the judges are saved (from sin); the guilt falls on the perpetrator (of the crime alone).

अध्याय 8

श्लोक 8.20

जातिमात्रोपजीवी वा कामं स्याद्ब्राह्मणब्रुवः ।धर्मप्रवक्ता नृपतेर्न शूद्रः कथंचन

jātimātropajīvī vā kāmaṃ syādbrāhmaṇabruvaḥ | dharmapravaktā nṛpaterna śūdraḥ kathaṃcana

हिन्दी अर्थ

साषकस्तु भवेइण्डः श्वसूकरनिपातने

English

A Brahmana who subsists only by the name of his caste (gati), or one who merely calls himself a Brahmana (though his origin be uncertain), may, at the king's pleasure, interpret the law to him, but never a Sudra.

अध्याय 8

श्लोक 8.21

यस्य शूद्रस्तु कुरुते राज्ञो धर्मविवेचनम् ।तस्य सीदति तद्राष्ट्रं पङ्के गौरिव पश्यतः

yasya śūdrastu kurute rājño dharmavivecanam | tasya sīdati tadrāṣṭraṃ paṅke gauriva paśyataḥ

हिन्दी अर्थ

पशूनां हरणे चैव सः कार्योऽपादिकः

English

The kingdom of that monarch, who looks on while a Sudra settles the law, will sink (low), like a cow in a morass.

अध्याय 8

श्लोक 8.22

यद्राष्ट्रं शूद्रभूयिष्ठं नास्तिकाक्रान्तमद्विजम् ।विनश्यत्याशु तत्कृत्स्नं दुर्भिक्षव्याधिपीडितम्

yadrāṣṭraṃ śūdrabhūyiṣṭhaṃ nāstikākrāntamadvijam | vinaśyatyāśu tatkṛtsnaṃ durbhikṣavyādhipīḍitam

हिन्दी अर्थ

धकर या परोक्ष मे मारनेवाल आततायी को मारने से. कोई “दोष नहीं होता क्योंकि मारनेचाले का क्रोध दूसरे के कोध को . : बढ़ाता है। परंखीखंभोग में लगे मनुष्यों की नाक. वञ्चेरद्द कोट हि ' कर देश से निकाल देवे । संखार म॑ वर्णंसङ्करता उसास पैदा -

English

That kingdom where Sudras are very numerous, which is infested by atheists and destitute of twice-born (inhabitants), soon entirely perishes, afflicted by famine and disease.

अध्याय 8

श्लोक 8.23

धर्मासनमधिष्ठाय संवीताङ्गः समाहितः ।प्रणम्य लोकपालेभ्यः कार्यदर्शनमारभेत्

dharmāsanamadhiṣṭhāya saṃvītāṅgaḥ samāhitaḥ | praṇamya lokapālebhyaḥ kāryadarśanamārabhet

हिन्दी अर्थ

, किन्तु अपने समासदों के साथ इनकी यथोचित पूजा करके आर बीस बाह्णा,के भोजन का प्रवन्ध हो तव पड़ोसी और आने जनेवाले हिती को न जिमाबे तो उस पुरुष पर एक सापक दरड रे । किसी ये में वेद ब्राह्मण पी

English

Having occupied the seat of justice, having covered his body, and having worshipped the guardian deities of the world, let him, with a collected mind, begin the trial of causes.

अध्याय 8

श्लोक 8.24

अर्थानर्थावुभौ बुद्ध्वा धर्माधर्मौ च केवलौ ।वर्णक्रमेण सर्वाणि पश्येत्कार्याणि कार्यिणाम्

arthānarthāvubhau buddhvā dharmādharmau ca kevalau | varṇakrameṇa sarvāṇi paśyetkāryāṇi kāryiṇām

हिन्दी अर्थ

दयोहि कुलयोः शोकमावहेयुरंरंक्षिताः ॥ इ ॥ .

English

Knowing what is expedient or inexpedient, what is pure justice or injustice, let him examine the causes of suitors according to the order of the castes (varna).

अध्याय 8

श्लोक 8.25

बाह्यैर्विभावयेत्लिङ्गैर्भावमन्तर्गतं नृणाम् ।स्वरवर्णैङ्गिताकारैश्चक्षुषा चेष्टितेन च

bāhyairvibhāvayetliṅgairbhāvamantargataṃ nṛṇām | svaravarṇaiṅgitākāraiścakṣuṣā ceṣṭitena ca

हिन्दी अर्थ

शिष्येण बन्धुना वापि दासेन भुतकेन वा

English

By external signs let him discover the internal disposition of men, by their voice, their colour, their motions, their aspect, their eyes, and their gestures.

अध्याय 8

श्लोक 8.26

आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च ।नेत्रवक्त्रविकारैश्च गृह्यतेऽन्तर्गतं मनः

ākārairiṅgitairgatyā ceṣṭayā bhāṣitena ca | netravaktravikāraiśca gṛhyate'ntargataṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

स्त्रिया की गवाही खियां, हिजो की गवाही समान वर्ण के छिज, भोतर, दन में ओर शरीरान्त ( खून ) में, कोई सी जानने चाला पुरुष गवाह हो सकता है । कोई योग्य यचाह न मिले तो यवाह हो सकते है ॥ ६८-७० ॥

English

The internal (working of the) mind is perceived through the aspect, the motions, the gait, the gestures, the speech, and the changes in the eye and of the face.

अध्याय 8

श्लोक 8.28

बालदायादिकं रिक्थं तावद्राजाऽनुपालयेत् ।यावत्स स्यात्समावृत्तो यावत्चातीतशैशवः ॥ यावद्वाऽतीतशैशवः ८.२७॥ वशाऽपुत्रासु चैवं स्याद्रक्षणं निष्कुलासु च ।पतिव्रतासु च स्त्रीषु विधवास्वातुरासु च

bāladāyādikaṃ rikthaṃ tāvadrājā'nupālayet | yāvatsa syātsamāvṛtto yāvatcātītaśaiśavaḥ || yāvadvā'tītaśaiśavaḥ 8.27|| vaśā'putrāsu caivaṃ syādrakṣaṇaṃ niṣkulāsu ca | pativratāsu ca strīṣu vidhavāsvāturāsu ca

हिन्दी अर्थ

साहसेषु च सर्वेषु स्तेयसँमहणषु च।

English

In like manner care must be taken of barren women, of those who have no sons, of those whose family is extinct, of wives and widows faithful to their lords, and of women afflicted with diseases.

अध्याय 8

श्लोक 8.29

जीवन्तीनां तु तासां ये तधरेयुः स्वबान्धवाः ।तांशिष्यात्चौरदण्डेन धार्मिकः पृथिवीपतिः

jīvantīnāṃ tu tāsāṃ ye tadhareyuḥ svabāndhavāḥ | tāṃśiṣyātcauradaṇḍena dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

यालक, बूढ़े और रोगियों के कूंठ बोलने का संभव रहता है, इसलिए उनके कहने पर भरोसा न रक्खे और चंचल चित्त मनुष्य को भी विश्वासी न जाने । संपूण साहस के काम खून, डाका 'क्षियों की अधिक परीक्षा--जांच न करे। दोनों तरफ़ के गधाहों.में

English

A righteous king must punish like thieves those relatives who appropriate the property of such females during their lifetime.

अध्याय 8

श्लोक 8.30

प्रणष्टस्वामिकं रिक्थं राजा त्र्यब्दं निधापयेत् ।अर्वाक्त्र्यब्दाद्धरेत्स्वामी परेण नृपतिर्हरेत्

praṇaṣṭasvāmikaṃ rikthaṃ rājā tryabdaṃ nidhāpayet | arvāktryabdāddharetsvāmī pareṇa nṛpatirharet

हिन्दी अर्थ

इह चानुसर्मा कोति वांगेषा बहमपूजिता तो 5१.0

English

Property, the owner of which has disappeared, the king shall cause to be kept as a deposit during three years; within the period of three years the owner may claim it, after (that term) the king may take it.

अध्याय 8

श्लोक 8.31

ममैदमिति यो ब्रूयात्सोऽनुयोज्यो यथाविधि ।संवाद्य रूपसङ्ख्यादीन् स्वामी तद्द्रव्यमर्हति

mamaidamiti yo brūyātso'nuyojyo yathāvidhi | saṃvādya rūpasaṅkhyādīn svāmī taddravyamarhati

हिन्दी अर्थ

शभा में गलाह आ ज्ञाने पंर न्यायका वादी, प्रतिवादी के ' सामने इसप्रकार कार्यारम्भ करे--इस मामला में आपस में जी ' - छुछ हुआ है. बह जो चुम जानते हो सत्य कहो ' क्योंकिं--इस् में . की: पाता है और सदा कीति पातां है, सत्यवाणी की वेद मै.

English

He who says, 'This belongs to me,' must be examined according to the rule; if he accurately describes the shape, and the number (of the articles found) and so forth, (he is) the owner, (and) ought (to receive) that property.

अध्याय 8

श्लोक 8.32

अवेदयानो नष्टस्य देशं कालं च तत्त्वतः ।वर्णं रूपं प्रमाणं च तत्समं दण्डमर्हति

avedayāno naṣṭasya deśaṃ kālaṃ ca tattvataḥ | varṇaṃ rūpaṃ pramāṇaṃ ca tatsamaṃ daṇḍamarhati

हिन्दी अर्थ

क्षात्रेय से ' खच बोलो ' इस भांति पूंछे। ओर ' गो, वीज, सोना चुराने का पातक तुमको होगा ' ऐसा कहकर वेश्या से पूछे। खी, चालक को मारनेवाले को और मित्रद्रोदी, छतन्च को जो जो लोक मिलते हैं बेट्टी लोक झूठ बोलनेचाले को मिलते है ।

English

But if he does not really know the time and the place (where it was) lost, its colour, shape, and size, he is worthy of a fine equal (in value) to the (object claimed).

अध्याय 8

श्लोक 8.33

आददीताथ षड्भागं प्रनष्टाधिगतान्नृपः ।दशमं द्वादशं वाऽपि सतां धर्ममनुस्मरन्

ādadītātha ṣaḍbhāgaṃ pranaṣṭādhigatānnṛpaḥ | daśamaṃ dvādaśaṃ vā'pi satāṃ dharmamanusmaran

हिन्दी अर्थ

शतमश्वानृते हन्ति लहखं.पुरुषानृते

English

Now the king, remembering the duty of good men, may take one-sixth part of property lost and afterwards found, or one-tenth, or at least one-twelfth.

अध्याय 8

श्लोक 8.34

प्रणष्टाधिगतं द्रव्यं तिष्ठेद्युक्तैरधिष्ठितम् ।यांस्तत्र चौरान् गृह्णीयात्तान् राजैभेन घातयेत्

praṇaṣṭādhigataṃ dravyaṃ tiṣṭhedyuktairadhiṣṭhitam | yāṃstatra caurān gṛhṇīyāttān rājaibhena ghātayet

हिन्दी अर्थ

पसु भूसेवदित्याहुः स्रीणां भोगे च मेथुने ।

English

Property lost and afterwards found (by the king's servants) shall remain in the keeping of (special) officials; those whom the king may convict of stealing it, he shall cause to be slain by an elephant.

अध्याय 8

श्लोक 8.35

ममायमिति यो ब्रूयान्निधिं सत्येन मानवः ।तस्याददीत षड्भागं राजा द्वादशमेव वा

mamāyamiti yo brūyānnidhiṃ satyena mānavaḥ | tasyādadīta ṣaḍbhāgaṃ rājā dvādaśameva vā

हिन्दी अर्थ

जो सभा में चिना देखी वात बनाकर बोलता है बह रंधा होकर काटो सहित मछली खाता है। साक्षी के समय जिसकी जीवात्मा असत्य की शङ्का नहीं करता, उससे अच्छा देवगण दूसरे को' नहीं मानते । है सौम्य ! जिस साक्षी में भूंठ वोलनेवाला जितने

English

From that man who shall truly say with respect to treasure-trove, 'This belongs to me,' the king may take one-sixth or one-twelfth part.

अध्याय 8

श्लोक 8.36

अनृतं तु वदन् दण्ड्यः स्ववित्तस्यांशमष्टमम् ।तस्यैव वा निधानस्य सङ्ख्ययाऽल्पीयसीं कलाम्

anṛtaṃ tu vadan daṇḍyaḥ svavittasyāṃśamaṣṭamam | tasyaiva vā nidhānasya saṅkhyayā'lpīyasīṃ kalām

हिन्दी अर्थ

इन सब पातको को खमसाकर, जैसा देखा या खुना है बही ठीक दीक कहो । गोपालक, बनियां, चढ़ई, लोहार, गानेचजाने का काम करनेवाले, नौकरी पेशा और न्याजखोर ब्राह्मणों से गवाही लेते समय शद के समान प्रश्न-/सवाल करे ॥ १०१-१०२ ॥

English

But he who falsely says (so), shall be fined in one-eighth of his property, or, a calculation of (the value of) the treasure having been made, in some smaller portion (of that).

अध्याय 8

श्लोक 8.38

विद्वांस्तु ब्राह्मणो दृष्ट्वा पूर्वोपनिहितं निधिम् ।अशेषतोऽप्याददीत सर्वस्याधिपतिर्हि सः

vidvāṃstu brāhmaṇo dṛṣṭvā pūrvopanihitaṃ nidhim | aśeṣato'pyādadīta sarvasyādhipatirhi saḥ

हिन्दी अर्थ

उदित्यचा वा वारुण्या ऋचेनाब्देवतेन वा॥ १०६ है

English

When the king finds treasure of old concealed in the ground let him give one half to Brahmanas and place the (other) half in his treasury.

अध्याय 8

श्लोक 8.38-2

यं तु पश्येन्निधिं राजा पुराणं निहितं क्षितौ ।तस्माद्द्विजेभ्यो दत्त्वाऽर्धमर्धं कोशे प्रवेशयेत्

yaṃ tu paśyennidhiṃ rājā purāṇaṃ nihitaṃ kṣitau | tasmāddvijebhyo dattvā'rdhamardhaṃ kośe praveśayet

हिन्दी अर्थ

असाक्षिकेषु स्वर्थेषु मिथो विवदमानयोः

English

When the king finds treasure of old concealed in the ground let him give one half to Brahmanas and place the (other) half in his treasury.

अध्याय 8

श्लोक 8.39

निधीनां तु पुराणानां धातूनामेव च क्षितौ ।अर्धभाग्रक्षणाद्राजा भूमेरधिपतिर्हि सः

nidhīnāṃ tu purāṇānāṃ dhātūnāmeva ca kṣitau | ardhabhāgrakṣaṇādrājā bhūmeradhipatirhi saḥ

हिन्दी अर्थ

सहाषाभसरच दवरच कायाथ शपथाः कता;

English

The king obtains one half of ancient hoards and metals (found) in the ground, by reason of (his giving) protection, (and) because he is the lord of the soil.

अध्याय 8

श्लोक 8.40

दातव्यं सर्ववर्णेभ्यो राज्ञा चौरैर्हृतं धनम् ।राजा तदुपयुञ्जानश्चौरस्याप्नोति किल्बिषम्

dātavyaṃ sarvavarṇebhyo rājñā caurairhṛtaṃ dhanam | rājā tadupayuñjānaścaurasyāpnoti kilbiṣam

हिन्दी अर्थ

पतित नहीं होता क्योंकि उस असत्य को देववाणी कहते हैं। जिस को उस पाप से छुटकारा पानेके लिए घाणी देवता के लिए चरु बनाकर सरस्वतीदेची का पूजन करना चाहिए । अथवा झूष्साएड चरण देवता के (उडुचमं घरणपाशम' यजु० १२। १२) मन्त्रे अथवा

English

Property stolen by thieves must be restored by the king to (men of) all castes (varna); a king who uses such (property) for himself incurs the guilt of a thief.

अध्याय 8

श्लोक 8.41

जातिजानपदान् धर्मान् श्रेणीधर्मांश्च धर्मवित् ।समीक्ष्य कुलधर्मांश्च स्वधर्मं प्रतिपादयेत्

jātijānapadān dharmān śreṇīdharmāṃśca dharmavit | samīkṣya kuladharmāṃśca svadharmaṃ pratipādayet

हिन्दी अर्थ

कामिनीएु विवाहेषु गवां भक्ष्ये तथेन्धने ।

English

(A king) who knows the sacred law, must inquire into the laws of castes (gati), of districts, of guilds, and of families, and (thus) settle the peculiar law of each.

अध्याय 8

श्लोक 8.42

स्वानि कर्माणि कुर्वाणा दूरे सन्तोऽपि मानवाः ।प्रिया भवन्ति लोकस्य स्वे स्वे कर्मण्यवस्थिताः

svāni karmāṇi kurvāṇā dūre santo'pi mānavāḥ | priyā bhavanti lokasya sve sve karmaṇyavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

गोवीजकाशचनेवेरेयं शूद्रे सर्वेस्तु पातकेः

English

For men who follow their particular occupations and abide by their particular duty, become dear to people, though they may live at a distance.

अध्याय 8

श्लोक 8.43

नोत्पादयेत्स्वयं कार्यं राजा नाप्यस्य पूरुषः ।न च प्रापितमन्येन ग्रसेदर्थं कथं चन

notpādayetsvayaṃ kāryaṃ rājā nāpyasya pūruṣaḥ | na ca prāpitamanyena grasedarthaṃ kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

बुद्धिमान, पुरुष थोड़ी चात के लिए शपथ न करे बृथा शपथ से लोक-परलोक दोनों बिगड़ते हें । स्त्रियों मे, विवाद में, गोचा आपत्ति मे भूँडा शपथ करने से पाप नहीं खगता । ब्राह्मण को को गो, अन्न और सुवर्ण की और शूद्र को सब पातक लगने की

English

Neither the king nor any servant of his shall themselves cause a lawsuit to be begun, or hush up one that has been brought (before them) by (some) other (man).

अध्याय 8

श्लोक 8.44

ग्रसेतार्थं यथा नयत्यसृक्पातैर्मृगस्य मृगयुः पदम् ।नयेत्तथाऽनुमानेन धर्मस्य नृपतिः पदम्

grasetārthaṃ yathā nayatyasṛkpātairmṛgasya mṛgayuḥ padam | nayettathā'numānena dharmasya nṛpatiḥ padam

हिन्दी अर्थ

पूंचे काल में वत्सक्क चि के ऊपर उनके छोटे भाई ने कलझे लग़ाया था कि तू शद्रा है गम का है । तव चत्स ने अग्ति मे: प्रवेश किया था, पर सत्यवश अण्नि ने उनका धक रोम भी. नहीं जलाया । जिन जिन मुंक़दमों में कुंठी गवाही दी ऐसा नि-

English

As a hunter traces the lair of a (wounded) deer by the drops of blood, even so the king shall discover on which side the right lies, by inferences (from the facts).

अध्याय 8

श्लोक 8.45

सत्यमर्थं च सम्पश्येदात्मानमथ साक्षिणः ।साक्षिणम् देशं रूपं च कालं च व्यवहारविधौ स्थितः

satyamarthaṃ ca sampaśyedātmānamatha sākṣiṇaḥ | sākṣiṇam deśaṃ rūpaṃ ca kālaṃ ca vyavahāravidhau sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

कामादशगुर पूव क्रोधाु त्रिंगण परस् । व ' धर्मेस्थांव्यभिचाराथमधसोनियमाय च ॥ १२२

English

When engaged in judicial proceedings he must pay full attention to the truth, to the object (of the dispute), (and) to himself, next to the witnesses, to the place, to the time, and to the aspect.

अध्याय 8

श्लोक 8.46

सद्भिराचरितं यत्स्याद्धार्मिकैश्च द्विजातिभिः ।तद्देशकुलजातीनामविरुद्धं प्रकल्पयेत्

sadbhirācaritaṃ yatsyāddhārmikaiśca dvijātibhiḥ | taddeśakulajātīnāmaviruddhaṃ prakalpayet

हिन्दी अर्थ

इलम किसी एक कारण से जो .झूंठी गवाही दे उसके. दणी फा निर्धार-कम;से इस प्रकार हेः--लोस से झूठी गवाही देने पर हज़ार पण दरड, मोहसे कहतेवाले.पर प्रथम साहस अर्थात् २५० पण्, अय से देनेपर मध्यम साहस का दूना ओर सित्रता के

English

What may have been practised by the virtuous, by such twice-born men as are devoted to the law, that he shall establish as law, if it be not opposed to the (customs of) countries, families, and castes (gati).

अध्याय 8

श्लोक 8.47

अधमर्णार्थसिद्ध्यर्थमुत्तमर्णेन चोदितः ।दापयेद्धनिकस्यार्थमधमर्णाद्विभावितम्

adhamarṇārthasiddhyarthamuttamarṇena coditaḥ | dāpayeddhanikasyārthamadhamarṇādvibhāvitam

हिन्दी अर्थ

अनबनन्‍्धे परिज्ञाय देशकाला चं तत्वतः ।

English

When a creditor sues (before the king) for the recovery of money from a debtor, let him make the debtor pay the sum which the creditor proves (to be due).

अध्याय 8

श्लोक 8.48

यैर्यैरुपायैरर्थं स्वं प्राप्नुयादुत्तमर्णिकः ।तैर्तैरुपायैः सङ्गृह्य दापयेदधमर्णिकम्

yairyairupāyairarthaṃ svaṃ prāpnuyāduttamarṇikaḥ | tairtairupāyaiḥ saṅgṛhya dāpayedadhamarṇikam

हिन्दी अर्थ

लिङ्ग, पेट, जीभ, हाथ, पेर ओर आख, नाक, कान, धन ओर शरीर ये दश दरड देने के स्थान हैं ! अपराध और दरड सहसेकी शक्ति और देश, कालका विचार करके अपराधियों को दएड अधर्मदण्डनं लोके यशोधे कीतनाशनम्।

English

By whatever means a creditor may be able to obtain possession of his property, even by those means may he force the debtor and make him pay.

अध्याय 8

श्लोक 8.49

धर्मेण व्यवहारेण छलेनाचरितेन च ।प्रयुक्तं साधयेदर्थं पञ्चमेन बलेन च

dharmeṇa vyavahāreṇa chalenācaritena ca | prayuktaṃ sādhayedarthaṃ pañcamena balena ca

हिन्दी अर्थ

अन्याय से दशड देना, इस लोक में यश और कीर्ति.का नाशक , - है। परलोक का बाधक है । निरपसथियों की दरड और अपरा- . थिया को दर्ड न दन स राजाचा बड़ा अकीर्ति हाता है अयश ' सभा दय, फर अपराध करतो धिक्कार-लानत हूं। उसके बाद FE

English

By moral suasion, by suit of law, by artful management, or by the customary proceeding, a creditor may recover property lent; and fifthly, by force.

अध्याय 8

श्लोक 8.50

यः स्वयं साधयेदर्थमुत्तमर्णोऽधमर्णिकात् ।न स राज्ञाऽभियोक्तव्यः स्वकं संसाधयन् धनम्

yaḥ svayaṃ sādhayedarthamuttamarṇo'dhamarṇikāt | na sa rājñā'bhiyoktavyaḥ svakaṃ saṃsādhayan dhanam

हिन्दी अर्थ

सोक में व्यवहार के लिये सोना, चांदी आदि को जो संज्ञा ' भाष-तौल प्रसिद्ध है वह यहां कही जाती हैः--मकान के झरोखे से - आनेवाली सूर्यक्रिरणों में जो छोटे छोटे घूल के कण. दिखलाई देते “ हैं चह प्रथम मान ह उसको त्रसरण कहते है ॥ १३१-१३२ ॥

English

A creditor who himself recovers his property from his debtor, must not be blamed by the king for retaking what is his own.

अध्याय 8

श्लोक 8.51

अर्थेऽपव्ययमानं तु करणेन विभावितम् ।दापयेद्धनिकस्यार्थं दण्डलेशं च शक्तितः

arthe'pavyayamānaṃ tu karaṇena vibhāvitam | dāpayeddhanikasyārthaṃ daṇḍaleśaṃ ca śaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

पणानां है श॒ते सार्धे प्रथमः साहसः,स्मृतः

English

But him who denies a debt which is proved by good evidence, he shall order to pay that debt to the creditor and a small fine according to his circumstances.

अध्याय 8

श्लोक 8.52

अपह्नवेऽधमर्णस्य देहीत्युक्तस्य संसदि ।अभियोक्ता दिशेद्देश्यं करणं वाऽन्यदुद्दिशेत्

apahnave'dhamarṇasya dehītyuktasya saṃsadi | abhiyoktā diśeddeśyaṃ karaṇaṃ vā'nyaduddiśet

हिन्दी अर्थ

१० घल = १ घरण । २ कृष्णुल = १ चांदा का साषा। १६ चांदी मापा =.१ घरण, चा चांदी का पुराण! तांबा के कर्ष भर के पण-पैला को कार्षापण कहते हैं। ' १० धरण = १ चांदी का शतमान । ४ सुवणु = १ चरण् । - . -

English

On the denial (of a debt) by a debtor who has been required in court to pay it, the complainant must call (a witness) who was present (when the loan was made), or adduce other evidence.

अध्याय 8

श्लोक 8.53

अदेश्यं यश्च दिशति निर्दिश्यापह्नुते च यः ।यश्चाधरोत्तरानर्थान् विगीतान्नावबुध्यते

adeśyaṃ yaśca diśati nirdiśyāpahnute ca yaḥ | yaścādharottarānarthān vigītānnāvabudhyate

हिन्दी अर्थ

सासस्य इद्धि रहीयाहर्णानामनुपूवेशुः

English

(The plaintiff) who calls a witness not present at the transaction, who retracts his statements, or does not perceive that his statements (are) confused or contradictory;

अध्याय 8

श्लोक 8.54

अपदिश्यापदेश्यं च पुनर्यस्त्वपधावति ।अपदिश्यापदेशं सम्यक्प्रणिहितं चार्थं पृष्टः सन्नाभिनन्दति

apadiśyāpadeśyaṃ ca punaryastvapadhāvati | apadiśyāpadeśaṃ samyakpraṇihitaṃ cārthaṃ pṛṣṭaḥ sannābhinandati

हिन्दी अर्थ

यदि अणो समा में सहाजन का रुपया देना कबूल करे तो सेकड़े पांच दण्ड देने योग्य हे। और इन्कार करे तो खेकडे दश दण्ड देवे वशिष्ठ के नियमानुलार सेकड का अस्खीयां भाग ब्याज लेवे । दो रुपया सेकडा ब्याज लेने खे दोष सहां होता ।

English

Or who having stated what he means to prove afterwards varies (his case), or who being questioned on a fact duly stated by himself does not abide by it;

अध्याय 8

श्लोक 8.55

असम्भाष्ये साक्षिभिश्च देशे सम्भाषते मिथः ।निरुच्यमानं प्रश्नं च नेच्छेद्यश्चापि निष्पतेत्

asambhāṣye sākṣibhiśca deśe sambhāṣate mithaḥ | nirucyamānaṃ praśnaṃ ca necchedyaścāpi niṣpatet

हिन्दी अर्थ

आाघश्चापानाधश्चासा न काखास्ययमहतः ।. अवहायों भवेतां तो दा्धकालमवस्थितो

English

Or who converses with the witnesses in a place improper for such conversation; or who declines to answer a question, properly put, or leaves (the court);

अध्याय 8

श्लोक 8.56

ब्रूहीत्युक्तश्च न ब्रूयादुक्तं च न विभावयेत् ।न च पूर्वापरं विद्यात्तस्मादर्थात्स हीयते

brūhītyuktaśca na brūyāduktaṃ ca na vibhāvayet | na ca pūrvāparaṃ vidyāttasmādarthātsa hīyate

हिन्दी अर्थ

भूमि, गो, धन आदि भोग के पदार्थ यदि अथि-शिरघी महा- जन के रक्स तो महाजन को व्याज न मिले और नियमित समय में ऋणी छुड़ा न सके तो उसको महाजन पेंच या किसीको दे नहीं सकता । ्राधि-भिरची की वस्तु को ऋणी की आज्ञा चिना

English

Or who, being ordered to speak, does not answer, or does not prove what he has alleged; or who does not know what is the first (point), and what the second, fails in his suit.

अध्याय 8

श्लोक 8.57

साक्षिणः सन्ति मेत्युक्त्वा दिशेत्युक्तो दिशेन्न यः ।ज्ञातारः सन्ति मेत्युक्त्वा धर्मस्थः कारणैरेतैर्हीनं तमपि निर्दिशेत्

sākṣiṇaḥ santi metyuktvā diśetyukto diśenna yaḥ | jñātāraḥ santi metyuktvā dharmasthaḥ kāraṇairetairhīnaṃ tamapi nirdiśet

हिन्दी अर्थ

बस्तु का स्वामी पागल न हो और नादान न दो पर उसका वस्तु दूंसरा भोगता रहें तो न्याय से उसका अधिकार नही रहता. भोगनेवाला पाजाता है । गिरवी वस्तु, सीमा, चालक कां थन, धरोहर, प्रसन्नता से भोगाथ दिया धन, स्रा और राजा का धन,

English

Him also who says 'I have witnesses,' and, being ordered to produce them, produces them not, the judge must on these (same) grounds declare to be non-suited.

अध्याय 8

श्लोक 8.58

तमिति निर्दिशेत् अभियोक्ता न चेद्ब्रूयाद्बध्यो दण्ड्यश्च धर्मतः ।बन्ध्यो दण्ड्यश्च न चेत्त्रिपक्षात्प्रब्रूयाद्धर्मं प्रति पराजितः

tamiti nirdiśet abhiyoktā na cedbrūyādbadhyo daṇḍyaśca dharmataḥ | bandhyo daṇḍyaśca na cettripakṣātprabrūyāddharmaṃ prati parājitaḥ

हिन्दी अर्थ

कृतानसारादधिका व्यतिरिक्का न सिध्यति ।

English

If a plaintiff does not speak, he may be punished corporally or fined according to the law; if (a defendant) does not plead within three fortnights, he has lost his cause.

अध्याय 8

श्लोक 8.59

यो यावद्निह्नुवीतार्थं मिथ्या यावति वा वदेत् ।तौ नृपेण ह्यधर्मज्ञौ दाप्यौ तद्द्विगुणं दमम्

yo yāvadnihnuvītārthaṃ mithyā yāvati vā vadet | tau nṛpeṇa hyadharmajñau dāpyau taddviguṇaṃ damam

हिन्दी अर्थ

चक्रहाद्धः कालदा चः कारता काया च या ॥१५ दत्ता चाजता दाळ करण पारवतयत्

English

In the double of that sum which (a defendant) falsely denies or on which (the plaintiff) falsely declares, shall those two (men) offending against justice be fined by the king.

अध्याय 8

श्लोक 8.60

पृष्टोऽपव्ययमानस्तु कृतावस्थो धनेषिणा ।त्र्यवरैः साक्षिभिर्भाव्यो नृपब्राह्मणसंनिधौ

pṛṣṭo'pavyayamānastu kṛtāvastho dhaneṣiṇā | tryavaraiḥ sākṣibhirbhāvyo nṛpabrāhmaṇasaṃnidhau

हिन्दी अर्थ

कज्जा के रुपया का सूद एकवार लेवे पर, ऋण का घन उने से अधिक वहीं लिया जा सकता! और धान्य, दक्ष के सूल, फल, ऊन और वाइन पांचशुचे से अधिक नहीँ लिये जाते हैं! जो सूद का ठहराव हो चुका है उससे अधिक शास्त्र के खिलाफ नहीं मिल

English

(A defendant) who, being brought (into court) by the creditor, (and) being questioned, denies (the debt), shall be convicted (of his falsehood) by at least three witnesses (who must depose) in the presence of the Brahmana (appointed by) the king.

अध्याय 8

श्लोक 8.61

यादृशा धनिभिः कार्या व्यवहारेषु साक्षिणः ।तादृशान् सम्प्रवक्ष्यामि यथा वाच्यं ऋतं च तैः

yādṛśā dhanibhiḥ kāryā vyavahāreṣu sākṣiṇaḥ | tādṛśān sampravakṣyāmi yathā vācyaṃ ṛtaṃ ca taiḥ

हिन्दी अर्थ

समुद्रयानकुशला दशकालाथदाशुनः

English

I will fully declare what kind of men may be made witnesses in suits by creditors, and in what manner those (witnesses) must give true (evidence).

अध्याय 8

श्लोक 8.62

गृहिणः पुत्रिणो मौलाः क्षत्रविद्शूद्रयोनयः ।अर्थ्युक्ताः साक्ष्यमर्हन्ति न ये के चिदनापदि

gṛhiṇaḥ putriṇo maulāḥ kṣatravidśūdrayonayaḥ | arthyuktāḥ sākṣyamarhanti na ye ke cidanāpadi

हिन्दी अर्थ

या यस्य घातसार्तऽइशनायह मातवः चक्रवद्धि का आश्रय करनेवाला महाजन देश-काल के नियम समुद्र आदि के रास्ते देश-विदेश में ब्यापार चतुर महाजन जो आय-ब्यय के झनुसार भाड़ ब्याज आदि ते करे वही

English

Householders, men with male issue, and indigenous (inhabitants of the country, be they) Kshatriyas, Vaisyas, or Sudras, are competent, when called by a suitor, to give evidence, not any persons whatever (their condition may be) except in cases of urgency.

अध्याय 8

श्लोक 8.63

आप्ताः सर्वेषु वर्णेषु कार्याः कार्येषु साक्षिणः ।सर्वधर्मविदोऽलुब्धा विपरीतांस्तु वर्जयेत्

āptāḥ sarveṣu varṇeṣu kāryāḥ kāryeṣu sākṣiṇaḥ | sarvadharmavido'lubdhā viparītāṃstu varjayet

हिन्दी अर्थ

ज्ञमानत का घन, फ़िञूल दान, जुये का रुपया, मद्य का रुपया आर ज्ञुमांना का रुपया पिता के मरने परं उसके वदले, पुनः नदा. दे सकता । सिफ्र हाज़िर करने की जमानत में पहली वात जाने । ' परन्तु कणी के वदले में क्तज्ञे . अदा करने की जमानत वाला मर

English

Trustworthy men of all the (four) castes (varna) may be made witnesses in lawsuits, (men) who know (their) whole duty, and are free from covetousness; but let him reject those (of an) opposite (character).

अध्याय 8

श्लोक 8.64

नार्थसम्बन्धिनो नाप्ता न सहाया न वैरिणः ।न दृष्टदोषाः कर्तव्या न व्याध्यार्ता न दूषिताः

nārthasambandhino nāptā na sahāyā na vairiṇaḥ | na dṛṣṭadoṣāḥ kartavyā na vyādhyārtā na dūṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

„= कपट खे किया हुआ वन्धक (गिरवी ) विक्रय, दान, प्रतिअह प्र विक्षेप--घरोइर कोसी लौटा'वेंना चाहिए। यदि कुणी भर गया हो और ऋण का द्रव्य कुटुम्ब मै लगाया हो तों उसके चान्धव मिले या ञ्चे हो. पर अपने ध्न से ऋण देवे कोई

English

Those must not be made (witnesses) who have an interest in the suit, nor familiar (friends), companions, and enemies (of the parties), nor (men) formerly convicted (of perjury), nor (persons) suffering under (severe) illness, nor (those) tainted (by mortal sin).

अध्याय 8

श्लोक 8.65

न साक्षी नृपतिः कार्यो न कारुककुशीलवौ ।न श्रोत्रियो न लिङ्गस्थो न सङ्गेभ्यो विनिर्गतः

na sākṣī nṛpatiḥ kāryo na kārukakuśīlavau | na śrotriyo na liṅgastho na saṅgebhyo vinirgataḥ

हिन्दी अर्थ

चलात्कार से दिया, बलात्कार से भोय किया, कुछ लिखाया या कुछ किसी से कराया न किये फे समान मुजी ने कहा है। तीन दुसरे के लिए दुःख पाते हैं-साक्षी, ज्ञामिन श्रौर ऋणी के कुटुम्बी ।' और चार दूसरे के कारण चढ़ते हँ--आहाण, धनी,

English

The king cannot be made a witness, nor mechanics and actors, nor a: Srotriya, nor a student of the Veda, nor (an ascetic) who has given up (all) connexion (with the world),

अध्याय 8

श्लोक 8.66

नाध्यधीनो न वक्तव्यो न दस्युर्न विकर्मकृत् ।न वृद्धो न शिशुर्नैको नान्त्यो न विकलेन्द्रियः

nādhyadhīno na vaktavyo na dasyurna vikarmakṛt | na vṛddho na śiśurnaiko nāntyo na vikalendriyaḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिए राजा यमराज फे समान अपना प्रिय ओर अमिय रवखे। जो राजा मूखेता से अघमे के कार्य करता हे, उस दुष्ट को शत्रु शीघही चश में कर लेते हूँ । परन्तु जो फाम, क्रोध को नदियाँ की भांति अचुगामिनी होती हैं ॥ १७३-१७४ ॥

English

Nor one wholly dependent, nor one of bad fame, nor a Dasyu, nor one who follows forbidden occupations, nor an aged (man), nor an infant, nor one (man alone), nor a man of the lowest castes, nor one deficient in organs of sense,

अध्याय 8

श्लोक 8.67

नार्तो न मत्तो नोन्मत्तो न क्षुत्तृष्णोपपीडितः ।न श्रमार्तो न कामार्तो न क्रुद्धो नापि तस्करः

nārto na matto nonmatto na kṣuttṛṣṇopapīḍitaḥ | na śramārto na kāmārto na kruddho nāpi taskaraḥ

हिन्दी अर्थ

यदि ऋणी (अपने को राजमिय मानकर ) राजा से कहे कि चचा जवरदरसस्ता ऋण वसूल करता है ताभा राजा उसका धन दिलावे ओर ऋणीपर ऋण का चोथाई दरड करे। समानजाति चा हानजात क्रजदार, महाजन का चन उसके यहा कास करके

English

Nor one extremely grieved, nor one intoxicated, nor a madman, nor one tormented by hunger or thirst, nor one oppressed by fatigue, nor one tormented by desire, nor a wrathful man, nor a thief.

अध्याय 8

श्लोक 8.68

स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युर्द्विजानां सदृशा द्विजाः ।शूद्राश्च सन्तः शूद्राणां अन्त्यानामन्त्ययोनयः

strīṇāṃ sākṣyaṃ striyaḥ kuryurdvijānāṃ sadṛśā dvijāḥ | śūdrāśca santaḥ śūdrāṇāṃ antyānāmantyayonayaḥ

हिन्दी अर्थ

स तथेव रहीतव्यो यथा दायस्तथा यहः

English

Women should give evidence for women, and for twice-born men twice-born men (of the) same (kind), virtuous Sudras for Sudras, and men of the lowest castes for the lowest.

अध्याय 8

श्लोक 8.69

अनुभावी तु यः कश्चित्कुर्यात्साक्ष्यं विवादिनाम् ।अन्तर्वेश्मन्यरण्ये वा शरीरस्यापि चात्यये

anubhāvī tu yaḥ kaścitkuryātsākṣyaṃ vivādinām | antarveśmanyaraṇye vā śarīrasyāpi cātyaye

हिन्दी अर्थ

छित पुरुष फे पास निक्षेप-धरोहर रखना चाहिए। जो भबुष्य लेना उचित, है। फ्योंकि-जैसा देना, पैसा लेना। जो धरोहर रखनेबाले फी वस्तु मांगने पर नहीं देता, उससे न्यायका राज” पुरुष रखनेवाले के पीछे मांगे । धरोहर के समय साक्षी न हो,

English

But any person whatsoever, who has personal knowledge (of an act committed) in the interior apartments (of a house), or in a forest, or of (a crime causing) loss of life, may give evidence between the parties.

अध्याय 8

श्लोक 8.70

स्त्रियाऽप्यसम्भावे कार्यं बालेन स्थविरेण वा ।शिष्येण बन्धुना वाऽपि दासेन भृतकेन वा

striyā'pyasambhāve kāryaṃ bālena sthavireṇa vā | śiṣyeṇa bandhunā vā'pi dāsena bhṛtakena vā

हिन्दी अर्थ

और यदि चह ठीक ठीकच देवे तो राजा पकड़कर दोनों की रखमेचाले की.बस्तु उसके वासियों को न देवे, क्योंकि रंखनेवाले की सूत्यु होजने से धरोहर नद दो,जाती है । जीता हो तो मिल सकती है । परन्तु धरोहर रखनेचाले की सृत्यु होजाने पर, यदि

English

On failure (of qualified witnesses, evidence) may given (in such cases) by a woman, by an infant, by an aged man, by a pupil, by a relative, by a slave, or by a hired servant.

अध्याय 8

श्लोक 8.71

बालवृद्धातुराणां च साक्ष्येषु वदतां मृषा ।जानीयादस्थिरां वाचमुत्सिक्तमनसां तथा

bālavṛddhāturāṇāṃ ca sākṣyeṣu vadatāṃ mṛṣā | jānīyādasthirāṃ vācamutsiktamanasāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

स सहायः स हन्तव्यः प्रकाश विविधेषधेः

English

But the (judge) should consider the evidence of infants, aged and diseased men, who (are apt to) speak untruly, as untrustworthy, likewise that of men with disordered minds.

अध्याय 8

श्लोक 8.72

साहसेषु च सर्वेषु स्तेयसङ्ग्रहणेषु च ।वाग्दण्डयोश्च पारुष्ये न परीक्षेत साक्षिणः

sāhaseṣu ca sarveṣu steyasaṅgrahaṇeṣu ca | vāgdaṇḍayośca pāruṣye na parīkṣeta sākṣiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

धरोहर और उपमिथि मारलेनेचालों को .भी राजा यही दरड देवे । छल, कपट करके पराया धन हरनेवालो को उनके मदद्- गारो के साथ सबके सामने. अनेक पीड़ा दण्ड देवे! गवाहों के सामने जितना घरोदर हो उतना स्वीकार करने से पाव, बखेड़ा

English

In all cases of violence, of theft and adultery, of defamation and assault, he must not examine the (competence of) witnesses (too strictly).

अध्याय 8

श्लोक 8.73

बहुत्वं परिगृह्णीयात्साक्षिद्वैधे नराधिपः ।समेषु तु गुणोत्कृष्टान् गुणिद्वैधे द्विजोत्तमान्

bahutvaṃ parigṛhṇīyātsākṣidvaidhe narādhipaḥ | sameṣu tu guṇotkṛṣṭān guṇidvaidhe dvijottamān

हिन्दी अर्थ

दूसरे की चर्तु विना सालिक की आज्ञा जिखने वेची हो उस चोर व साहूकार को विना गवाह चोर की भांति दरड देवे । दुसरे की वस्तु बेंचननेवाला यदि उस धच के मालिक के चंश में हो तो छुः सौ पण दरड देवे और सस्बन्धी या बचने का अधिकार न

English

On a conflict of the witnesses the king shall accept (as true) the evidence of the) majority; if (the conflicting parties are) equal in number, (that of) those distinguished by good qualities; on a difference between (equally) distinguished (witnesses, that of) the best among the twice-born.

अध्याय 8

श्लोक 8.74

समक्षदर्शनात्साक्ष्यं श्रवणाच्चैव सिध्यति ।तत्र सत्यं ब्रुवन् साक्षी धर्मार्थाभ्यां न हीयते

samakṣadarśanātsākṣyaṃ śravaṇāccaiva sidhyati | tatra satyaṃ bruvan sākṣī dharmārthābhyāṃ na hīyate

हिन्दी अर्थ

अध मुलसनाहार्य प्रकाशकयशोधितः। .

English

Evidence in accordance with what has actually been seen or heard, is admissible; a witness who speaks truth in those (cases), neither loses spiritual merit nor wealth.

अध्याय 8

श्लोक 8.75

साक्षी दृष्टश्रुतादन्यद्विब्रुवन्नार्यसंसदि ।अवाङ्नरकमभ्येति प्रेत्य स्वर्गाच्च हीयते

sākṣī dṛṣṭaśrutādanyadvibruvannāryasaṃsadi | avāṅnarakamabhyeti pretya svargācca hīyate

हिन्दी अर्थ

जिसको कोई वस्तु भोगते देखे पर खरीदते न देखा हो तो दूसरे का खरीद का लेख आदि प्रमाण होगा। भोग प्रमाण न होगा । यह व्यवहार की मयौदा हैं! जो ज्ञादिर तौर से विकती चीज़ को कुछ खरीद् करे अर पीछे कोई वखेड़ा उठे तो खरीदार

English

A witness who deposes in an assembly of honourable men (Arya) anything else but what he has seen or heard, falls after death headlong into hell and loses heaven.

अध्याय 8

श्लोक 8.76

यत्रानिबद्धोऽपीक्षेत शृणुयाद्वाऽपि किं चन ।पृष्टस्तत्रापि तद्ब्रूयाद्यथादृष्टं यथाश्रुतम्

yatrānibaddho'pīkṣeta śṛṇuyādvā'pi kiṃ cana | pṛṣṭastatrāpi tadbrūyādyathādṛṣṭaṃ yathāśrutam

हिन्दी अर्थ

तस्य कर्मानुरूपेण देयोंऽशः सहकतेभिः

English

When a man (originally) not appointed to be a witness sees or hears anything and is (afterwards) examined regarding it, he must declare it (exactly) as he saw or heard it.

अध्याय 8

श्लोक 8.77

एकोऽलुब्धस्तु साक्षी स्याद्बह्व्यः शुच्योऽपि न स्त्रियः ।त्वसाक्षी स्त्रीबुद्धेरस्थिरत्वात्तु दोषैश्चान्येऽपि ये वृताः

eko'lubdhastu sākṣī syādbahvyaḥ śucyo'pi na striyaḥ | tvasākṣī strībuddherasthiratvāttu doṣaiścānye'pi ye vṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

एक कन्या दिखाकर दूसरी किसी का विवाह करदे तो -दोनों का एकही मूल्य में विवाह कर लिया जाय, मल की आशा हैँ । पागल, कोढ़िन, किसी से मुक्त हो तो न वतलाने से कन्यादान , किसी कारण से अपना, कर्म न् एरा करसके तो दूसरों के साथ में

English

One man who is free from covetousness may be (accepted as) witness; but not even many pure women, because the understanding of females is apt to waver, nor even many other men, who are tainted with sin.

अध्याय 8

श्लोक 8.78

स्वभावेनैव यद्ब्रूयुस्तद्ग्राह्यं व्यावहारिकम् ।अतो यदन्यद्विब्रूयुर्धर्मार्थं तदपार्थकम्

svabhāvenaiva yadbrūyustadgrāhyaṃ vyāvahārikam | ato yadanyadvibrūyurdharmārthaṃ tadapārthakam

हिन्दी अर्थ

होता वापि हरेदशवसुद्राता चाप्यनःक्रये

English

What witnesses declare quite naturally, that must be received on trials; (depositions) differing from that, which they make improperly, are worthless for (the purposes of) justice.

अध्याय 8

श्लोक 8.79

सभान्तः साक्षिणः प्राप्तानर्थिप्रत्यर्थिसंनिधौ ।प्राड्विवाकोऽनुयुञ्जीत विधिनाऽनेन सान्त्वयन्

sabhāntaḥ sākṣiṇaḥ prāptānarthipratyarthisaṃnidhau | prāḍvivāko'nuyuñjīta vidhinā'nena sāntvayan

हिन्दी अर्थ

संभूय स्वानि कर्माणि कुवेजिरिद्द सानवैः ।

English

The witnesses being assembled in the court in the presence of the plaintiff and of the defendant, let the judge examine them, kindly exhorting them in the following manner:

अध्याय 8

श्लोक 8.80

यद्द्वयोरनयोर्वेत्थ कार्येऽस्मिंश्चेष्टितं मिथः ।तद्ब्रूत सर्वं सत्येन युष्माकं ह्यत्र साक्षिता

yaddvayoranayorvettha kārye'smiṃśceṣṭitaṃ mithaḥ | tadbrūta sarvaṃ satyena yuṣmākaṃ hyatra sākṣitā

हिन्दी अर्थ

' आधान आदि कमों के जिन अङ्गो की जो दक्षिणा हो उनको कमै करानेवाले अलग अलर ले अथवा वॉट लेव। आधान में रथ अध्वयुँ, घोड़ा अरहा या होता लेवे और सोम खर्रादकर नाझी में आया जे तो याड़ी उद्गाता पावे । यक्ष के सोलह ऋत्विजो सं

English

'What ye know to have been mutually transacted in this matter between the two men before us, declare all that in accordance with the truth; for ye are witnesses in this (cause).

अध्याय 8

श्लोक 8.81

सत्यं साक्ष्ये ब्रुवन् साक्षी लोकान् आप्नोत्यपुष्कलान् ।आप्नोत्यनिन्दितान् इह चानुत्तमां कीर्तिं वागेषा ब्रह्मपूजिता

satyaṃ sākṣye bruvan sākṣī lokān āpnotyapuṣkalān | āpnotyaninditān iha cānuttamāṃ kīrtiṃ vāgeṣā brahmapūjitā

हिन्दी अर्थ

यदि संसाधयेततत्नु दपोज्लोसेन वा पुनः ।

English

'A witness who speaks the truth in his evidence, gains (after death) the most excellent regions (of bliss) and here (below) unsurpassable fame; such testimony is revered by Brahman (himself).

अध्याय 8

श्लोक 8.82

साक्ष्येऽनृतं वदन् पाशैर्बध्यते वारुणैर्भृशम् ।विवशः शतमाजातीस्तस्मात्साक्ष्यं वदेदृतम्

sākṣye'nṛtaṃ vadan pāśairbadhyate vāruṇairbhṛśam | vivaśaḥ śatamājātīstasmātsākṣyaṃ vadedṛtam

हिन्दी अर्थ

, किसी याचक को धर्मार्थ किसी ने कुछ देना कहा हो प्र चद कसे न करे तो उसको प्रतिज्ञात धन देवे! जो याचक गर्व या लोभ से उस धन का दाचा करे तो राजा, चोर मान कर एक सुवर्ण उस पर जुमांना करे । इस प्रकार दिये धन को लौराने का

English

'He who gives false evidence is firmly bound by Varuna's fetters, helpless during one hundred existences; let (men therefore) give true evidence.

अध्याय 8

श्लोक 8.83

सत्येन पूयते साक्षी धर्मः सत्येन वर्धते ।तस्मात्सत्यं हि वक्तव्यं सर्ववर्णेषु साक्षिभिः

satyena pūyate sākṣī dharmaḥ satyena vardhate | tasmātsatyaṃ hi vaktavyaṃ sarvavarṇeṣu sākṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

नौकर का चेतन-तनर्वाह । जो नौकर विना चीमारी के घमंड ले ठहराव के अजुंसार काम न करे तो उसपर आउ कृष्णल जुमीना करे और वेतन

English

'By truthfulness a witness is purified, through truthfulness his merit grows, truth must, therefore, be spoken by witnesses of all castes (varna).

अध्याय 8

श्लोक 8.84

आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी गतिरात्मा तथाऽत्मनः ।माऽवमंस्थाः स्वमात्मानं नृणां साक्षिणमुत्तमम्

ātmaiva hyātmanaḥ sākṣī gatirātmā tathā'tmanaḥ | mā'vamaṃsthāḥ svamātmānaṃ nṛṇāṃ sākṣiṇamuttamam

हिन्दी अर्थ

परन्तु जो बीमार हो और नीरोग होकर ठहराव के अजुसार कास करे तो अधिक दिन बीमार रहा हो तो भी चेतन पागा । शशी हो या नीरोग हो ठहरे हुए काम को न करे था दूसरे से न करा दे अथवा कुछ कम काम करे तो उसको वेतन न देय! यह

English

'The Soul itself is the witness of the Soul, and the Soul is the refuge of the Soul; despise not thy own Soul, the supreme witness of men.

अध्याय 8

श्लोक 8.85

मन्यन्ते वै पापकृतो न कश्चित्पश्यतीति नः ।तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वस्यैवान्तरपूरुषः

manyante vai pāpakṛto na kaścitpaśyatīti naḥ | tāṃstu devāḥ prapaśyanti svasyaivāntarapūruṣaḥ

हिन्दी अर्थ

एतदरडविधि कर्याद्धार्मिकः एथिवीपतिः ।

English

'The wicked, indeed, say in their hearts, "Nobody sees us;" but the gods distinctly see them and the male within their own breasts.

अध्याय 8

श्लोक 8.86

द्यौर्भूमिरापो हृदयं चन्द्रार्काग्नियमानिलाः ।रात्रिः संध्ये च धर्मश्च वृत्तज्ञाः सर्वदेहिनाम्

dyaurbhūmirāpo hṛdayaṃ candrārkāgniyamānilāḥ | rātriḥ saṃdhye ca dharmaśca vṛttajñāḥ sarvadehinām

हिन्दी अर्थ

पंच या देख के लोगो से किसी काम के लिए सत्य लोस से उसको छोड़ देवे तो रोजा उसको राज्य दे ओर उस निंयमसङ्ग करनेवाले को पकड़कर चार छुः खुबण या एक चांदी का शतमान दण्ड करे ।

English

'The sky, the earth, the waters, (the male in) the heart, the moon, the sun, the fire, Yama and the wind, the night, the two twilights, and justice know the conduct of all corporeal beings.'

अध्याय 8

श्लोक 8.87

देवब्राह्मणसांनिध्ये साक्ष्यं पृच्छेदृतं द्विजान् ।उदङ्मुखान् प्राङ्मुखान् वा पूर्वाह्णे वै शुचिः शुचीन्

devabrāhmaṇasāṃnidhye sākṣyaṃ pṛcchedṛtaṃ dvijān | udaṅmukhān prāṅmukhān vā pūrvāhṇe vai śuciḥ śucīn

हिन्दी अर्थ

बस्तु को खरीद चा बेचकर जिसको पसंद न हो बह सतर उसको वापस कर दे या लेवे । परन्तु दरा दिन वापस करे न करावे। क्योंकि ससय-सङ्घ करने से

English

The (judge), being purified, shall ask in the forenoon the twice-born (witnesses) who (also have been) purified, (and stand) facing the north or the east, to give true evidence in the presence of (images of) the gods and of Brahmanas.

अध्याय 8

श्लोक 8.88

ब्रूहीति ब्राह्मणं पृच्छेत्सत्यं ब्रूहीति पार्थिवम् ।गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः

brūhīti brāhmaṇaṃ pṛcchetsatyaṃ brūhīti pārthivam | gobījakāñcanairvaiśyaṃ śūdraṃ sarvaistu pātakaiḥ

हिन्दी अर्थ

जो पुरुप दोपवाली कन्या के दोष विचा बतलाए दिचाइ करदे उसपर राजा ६६ पण दरड करे। किसी इषा से कन्या में दोष लगावे, पर उसको ने दिखलावे तो उस पर सौ १०० पण दरड , जो कत्या नहीं हैं उनके लिए नहीं फ्यॉकि उनका कन्यापन लोप

English

Let him examine a Brahmana (beginning with) 'Speak,' a Kshatriya (beginning with) 'Speak the truth,' a Vaisya (admonishing him) by (mentioning) his kine, grain, and gold, a Sudra (threatening him) with (the guilt of) every crime that causes loss of caste;

अध्याय 8

श्लोक 8.89

ब्रह्मघ्नो ये स्मृता लोका ये च स्त्रीबालघातिनः ।मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य ते ते स्युर्ब्रुवतो मृषा

brahmaghno ye smṛtā lokā ye ca strībālaghātinaḥ | mitradruhaḥ kṛtaghnasya te te syurbruvato mṛṣā

हिन्दी अर्थ

निरीय करे-पशुओ की रक्षा का भार दिन मैं चरवाह और रात में उनके मालिक पर है और चारे की कमी पर चरवाह उत्तर" दाता है! जो चरवाह दूध मात्र का वेतन पाता हो वह स्वामी . की. आज्ञा से दश गौओ में जो उत्तम हो उसको दुह लेय । थह .::

English

(Saying), 'Whatever places (of torment) are assigned (by the sages) to the slayer of a Brahmana, to the murderer of women and children, to him who betrays a friend, and to an ungrateful man, those shall be thy (portion), if thou speakest falsely.

अध्याय 8

श्लोक 8.90

जन्मप्रभृति यत्किं चित्पुण्यं भद्र त्वया कृतम् ।तत्ते सर्वं शुनो गच्छेद्यदि ब्रूयास्त्वमन्यथा

janmaprabhṛti yatkiṃ citpuṇyaṃ bhadra tvayā kṛtam | tatte sarvaṃ śuno gacchedyadi brūyāstvamanyathā

हिन्दी अर्थ

यदि देशे च काले च स्वामिनः स्वस्य शसति ॥8 १ ३॥ i

English

'(The reward) of all meritorious deeds which thou, good man, hast done since thy birth, shall become the share of the dogs, if in thy speech thou departest from the truth.

अध्याय 8

श्लोक 8.91

एकोऽहमस्मीत्यात्मानं यस्त्वं कल्याण मन्यसे ।नित्यं स्थितस्ते हृद्येष पुण्यपापैक्षिता मुनिः

eko'hamasmītyātmānaṃ yastvaṃ kalyāṇa manyase | nityaṃ sthitaste hṛdyeṣa puṇyapāpaikṣitā muniḥ

हिन्दी अर्थ

अजाविके तु संरुद्धे बकैः पाले त्वनायतिं। , . ;:. . ‰

English

'If thou thinkest, O friend of virtue, with respect to thyself, "I am alone," (know that) that sage who witnesses all virtuous acts and all crimes, ever resides in thy heart.

अध्याय 8

श्लोक 8.92

यमो वैवस्वतो देवो यस्तवैष हृदि स्थितः ।तेन चेदविवादस्ते मा गङ्गां मा कुरून् गमः

yamo vaivasvato devo yastavaiṣa hṛdi sthitaḥ | tena cedavivādaste mā gaṅgāṃ mā kurūn gamaḥ

हिन्दी अर्थ

जो पशु खो जाय, कीड़े पड़कर मरजाय, कुर्ता से मारा जाय, . गहे मे गिरकर मरजाय, चरचाह की अवधानी: से चोर लेजायँ तो उसको चरवाह मालिक को देवे 4 जो चोर-इमला. करके कोई : पशु लेज्ञार्थ तो चरवाह ठीक समय पर मालिक सें इत्तिलां करे ..

English

'If thou art not at variance with that divine Yama, the son of Vivasvat, who dwells in thy heart, thou needest neither visit the Ganges nor the (land of the) Kurus.

अध्याय 8

श्लोक 8.93

नग्नो मुण्डः कपालेन च भिक्षार्थी क्षुत्पिपासितः ।कपाली अन्धः शत्रुकुलं गच्छेद्यः साक्ष्यमनृतं वदेत्

nagno muṇḍaḥ kapālena ca bhikṣārthī kṣutpipāsitaḥ | kapālī andhaḥ śatrukulaṃ gacchedyaḥ sākṣyamanṛtaṃ vadet

हिन्दी अर्थ

हि गाँव के चारों तरफ़ चार सौ हाथ या तीन लकड़ी फेंकने पर: जितनी दुर गिरे वहां तक और नगर के आसपास उसकी तिणुनी भूमि पय के लिए छोड़ रखना उचित है, इस भूमि को “परिहार ' कहते है । उस भूमि में बाड़ न होने से अन्न कोई .

English

'Naked and shorn, tormented with hunger and thirst, and deprived of sight, shall the man who gives false evidence, go with a potsherd to beg food at the door of his enemy.

अध्याय 8

श्लोक 8.94

अवाक्षिरास्तमस्यन्धे किल्बिषी नरकं व्रजेत् ।यः प्रश्नं वितथं ब्रूयात्पृष्टः सन् धर्मनिश्चये

avākṣirāstamasyandhe kilbiṣī narakaṃ vrajet | yaḥ praśnaṃ vitathaṃ brūyātpṛṣṭaḥ san dharmaniścaye

हिन्दी अर्थ

स पालानवाविषालानवानदण्ड्यानूमनुरमबीत्॥२ ४ २।

English

'Headlong, in utter darkness shall the sinful man tumble into hell, who being interrogated in a judicial inquiry answers one question falsely.

अध्याय 8

श्लोक 8.95

अन्धो मत्स्यानिवाश्नाति स नरः कण्टकैः सह ।यो भाषतेऽर्थवैकल्यमप्रत्यक्षं सभां गतः

andho matsyānivāśnāti sa naraḥ kaṇṭakaiḥ saha | yo bhāṣate'rthavaikalyamapratyakṣaṃ sabhāṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

उस भूमि के बचाने को इतची' ऊंची वाड करे जिसमें ऊंट न देख सकें और छोटे छेवों.को बंद. करदे जिसमे सुत्र, कुचा का : मुँह न जाखके । गव के या रास्ते के पास बाड़ से घिरे खेतों का अन्त पशु खाले तोचय्वाद को सौ.पण दरड करे ओर विना चर”

English

'That man who in a court (of justice) gives an untrue account of a transaction (or asserts a fact) of which he was not an eye-witness, resembles a blind man who swallows fish with the bones.

अध्याय 8

श्लोक 8.96

यस्य विद्वान् हि वदतः क्षेत्रज्ञो नाभिशङ्कते ।नातिशङ्कते तस्मान्न देवाः श्रेयांसं लोकेऽन्यं पुरुषं विदुः

yasya vidvān hi vadataḥ kṣetrajño nābhiśaṅkate | nātiśaṅkate tasmānna devāḥ śreyāṃsaṃ loke'nyaṃ puruṣaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

सीमा-सरहद्- का निर्णय । यदि दो गो के हद का झगडा उठे तो -नेठ- मास में- जब ज़मीच साफ़ हो तव उसका निश्चय करना । दद जानने के लिए बड़, पीपल, ढाक, समर, साल, ताल और दूधचाले कोई दृक्ष

English

'The gods are acquainted with no better man in this world than him, of whom his conscious Soul has no distrust, when he gives evidence.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_dharma/manusmRRiti.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।