Manusmriti
9
अध्याय 9 / 12

Adhyāya 9

336 श्लोकभाग 1/4 · श्लोक 9.1–9.93

पूर्ण अध्याय पाठ93 श्लोक

अध्याय 9

श्लोक 9.1

पुरुषस्य स्त्रियाश्चैव धर्मे वर्त्मनि तिष्ठतोः ।धर्म्ये संयोगे विप्रयोगे च धर्मान् वक्ष्यामि शाश्वतान्

puruṣasya striyāścaiva dharme vartmani tiṣṭhatoḥ | dharmye saṃyoge viprayoge ca dharmān vakṣyāmi śāśvatān

हिन्दी अर्थ

श्रतियां पठित हैं । उनमें जो व्यभिचार के प्रायशचितभूत है उन को सुनो कोई पुत्र माता का मानस व्यभिचार जाकर कहताहै जी मेरी माता अपतिवता हुई परपुदप को चाइनेबाली थी, उस दुष्टता का मेरा पिता शद्ध वार्यसे शोधन फरे-यद एक नमुना है!

English

I will now propound the eternal laws for a husband and his wife who keep to the path of duty, whether they be united or separated.

अध्याय 9

श्लोक 9.2

अस्वतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः स्वैर्दिवानिशम् ।विषयेषु च सज्जन्त्यः संस्थाप्या आत्मनो वशे

asvatantrāḥ striyaḥ kāryāḥ puruṣaiḥ svairdivāniśam | viṣayeṣu ca sajjantyaḥ saṃsthāpyā ātmano vaśe

हिन्दी अर्थ

, अक्षमाला-- अधन जाति की खी वशिष्ठ को ,विवाहित होने से. - पूज्य इुर। य ऑर दूसरों भा खिया इस लोक मे अपने पतियों के. झुझों के कारण उन्नति को एहुँची हैँ । इस घकार ख्ी-पुरुषों का ' उत्तम लोकिक आचार कहा गया है। अव लोक, परलोक में सुख

English

Day and night woman must be kept in dependence by the males (of) their (families), and, if they attach themselves to sensual enjoyments, they must be kept under one's control.

अध्याय 9

श्लोक 9.3

पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने ।रक्षन्ति स्थविरे पुत्रा न स्त्री स्वातन्त्र्यमर्हति

pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane | rakṣanti sthavire putrā na strī svātantryamarhati

हिन्दी अर्थ

सा भदेलोकानामोति स्विः साध्वीति चोच्यते

English

Her father protects (her) in childhood, her husband protects (her) in youth, and her sons protect (her) in old age; a woman is never fit for independence.

अध्याय 9

श्लोक 9.4

कालेऽदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपयन् पतिः ।मृते भर्तरि पुत्रस्तु वाच्यो मातुररक्षिता

kāle'dātā pitā vācyo vācyaścānupayan patiḥ | mṛte bhartari putrastu vācyo māturarakṣitā

हिन्दी अर्थ

व्यनिचाराचु भुः त्री लोके भाझोति निन्यतामं ।. 'कौस्प और घर की शोना हैं । सियो से और लक्ष्मी मै कोई भेद " नहीं हे! दोनों खमान हैं। सन्तान पैदा करवा, उनका पालन, अतिथि, मित्र आदि फा लोकिक आद्र-सोअन का निर्घाह जी

English

Reprehensible is the father who gives not (his daughter in marriage) at the proper time; reprehensible is the husband who approaches not (his wife in due season), and reprehensible is the son who does not protect his mother after her husband has died.

अध्याय 9

श्लोक 9.5

सूक्ष्मेभ्योऽपि प्रसङ्गेभ्यः स्त्रियो रक्ष्या विशेषतः ।स्त्रिया द्वयोर्हि कुलयोः शोकमावहेयुररक्षिताः

sūkṣmebhyo'pi prasaṅgebhyaḥ striyo rakṣyā viśeṣataḥ | striyā dvayorhi kulayoḥ śokamāvaheyurarakṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

आहुरुत्पादकं केचिदपरे क्षेत्रिणं विदुः

English

Women must particularly be guarded against evil inclinations, however trifling (they may appear); for, if they are not guarded, they will bring sorrow on two families.

अध्याय 9

श्लोक 9.6

इमं हि सर्ववर्णानां पश्यन्तो धर्ममुत्तमम् ।यतन्ते रक्षितुं भार्यां भर्तारो दुर्बला अपि

imaṃ hi sarvavarṇānāṃ paśyanto dharmamuttamam | yatante rakṣituṃ bhāryāṃ bhartāro durbalā api

हिन्दी अर्थ

भमावप्येककेदारे कालोतानि कुषीबले

English

Considering that the highest duty of all castes, even weak husbands (must) strive to guard their wives.

अध्याय 9

श्लोक 9.7

स्वां प्रसूतिं चरित्रं च कुलमात्मानमेव च ।स्वं च धर्मं प्रयत्नेन जायां रक्षन् हि रक्षति

svāṃ prasūtiṃ caritraṃ ca kulamātmānameva ca | svaṃ ca dharmaṃ prayatnena jāyāṃ rakṣan hi rakṣati

हिन्दी अर्थ

उस विश्‍वदितकारी, पवित्र विचार को खुनो-- से हुआ हो उसका माना जाता है । दूसरा मत है--जिसकी खी याज के रूप, रंग देखने में आते हैं समय पर जैसा वीज खेत में चोया जाता है, उसी भांति का गुण पैदा हुए में आता है। यह

English

He who carefully guards his wife, preserves (the purity of) his offspring, virtuous conduct, his family, himself, and his (means of acquiring) merit.

अध्याय 9

श्लोक 9.8

पतिर्भार्यां सम्प्रविश्य गर्भो भूत्वैह जायते ।जायायास्तधि जायात्वं यदस्यां जायते पुनः

patirbhāryāṃ sampraviśya garbho bhūtvaiha jāyate | jāyāyāstadhi jāyātvaṃ yadasyāṃ jāyate punaḥ

हिन्दी अर्थ

आथुष्कासेन वक्तव्यं न जातु परयोषिति

English

The husband, after conception by his wife, becomes an embryo and is born again of her; for that is the wifehood of a wife (gaya), that he is born (gayate) again by her.

अध्याय 9

श्लोक 9.9

यादृशं भजते हि स्त्री सुतं सूते तथाविधम् ।तस्मात्प्रजाविशुद्ध्यर्थं स्त्रियं रक्षेत्प्रयत्नतः

yādṛśaṃ bhajate hi strī sutaṃ sūte tathāvidham | tasmātprajāviśuddhyarthaṃ striyaṃ rakṣetprayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

अन्न गाथा वायुगीताः कीतेयन्ति पुराविदः अपने चीज के अचुसार हो उगते झैँ । वीज दूसरा, दक्ष दूसरा उगे यदद नहीं होता । जो वीज होता है, उसीका बरुक्ष पेदा होता है। मे चीज न योना चाहिए । प्राचीन इतिहास फे ज्ञाता ऋषि इस

English

As the male is to whom a wife cleaves, even so is the son whom she brings forth; let him therefore carefully guard his wife, in order to keep his offspring pure.

अध्याय 9

श्लोक 9.10

न कश्चिद्योषितः शक्तः प्रसह्य परिरक्षितुम् ।एतैरुपाययोगैस्तु शक्यास्ताः परिरक्षितुम्

na kaścidyoṣitaḥ śaktaḥ prasahya parirakṣitum | etairupāyayogaistu śakyāstāḥ parirakṣitum

हिन्दी अर्थ

, अक्षमाला-- अधन जाति की खी वशिष्ठ को ,विवाहित होने से. - पूज्य इुर। य ऑर दूसरों भा खिया इस लोक मे अपने पतियों के. झुझों के कारण उन्नति को एहुँची हैँ । इस घकार ख्ी-पुरुषों का ' उत्तम लोकिक आचार कहा गया है। अव लोक, परलोक में सुख

English

No man can completely guard women by force; but they can be guarded by the employment of the (following) expedients:

अध्याय 9

श्लोक 9.11

अर्थस्य सङ्ग्रहे चैनां व्यये चैव नियोजयेत् ।शौचे धर्मेऽन्नपक्त्यां च पारिणाह्यस्य वेक्षणे

arthasya saṅgrahe caināṃ vyaye caiva niyojayet | śauce dharme'nnapaktyāṃ ca pāriṇāhyasya vekṣaṇe

हिन्दी अर्थ

साइया का वर्वारा एक बार हा हावा हैँ कन्यादान एक चार दाता हैं आर दान भा एकह बार कहन स दोजाता हना खत्जु- रप इन तीच वातो को प्कवार ही करते हैं! जले गो, घोड़ी, ऊटना, दाखा, संस, चकरा छार सड आदि मे सन्तान पदा करचे

English

Let the (husband) employ his (wife) in the collection and expenditure of his wealth, in keeping (everything) clean, in (the fulfilment of) religious duties, in the preparation of his food, and in looking after the household utensils.

अध्याय 9

श्लोक 9.12

अरक्षिता गृहे रुद्धाः पुरुषैराप्तकारिभिः ।आत्मानमात्मना यास्तु रक्षेयुस्ताः सुरक्षिताः

arakṣitā gṛhe ruddhāḥ puruṣairāptakāribhiḥ | ātmānamātmanā yāstu rakṣeyustāḥ surakṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

कुलीन, सुंदर और समान जाति का वर मिले तो पिता विचाह- योग्य अवस्था न होने पर भी शाळारीति से कन्यादान फर दे। शुणहीन बर को कभी दान त करे । यदि पिता शुणी चर मिलने पर विवाह न करे और कल्या ऋतुमती होतो हो तो चह तीनवषे

English

Women, confined in the house under trustworthy and obedient servants, are not (well) guarded; but those who of their own accord keep guard over themselves, are well guarded.

अध्याय 9

श्लोक 9.13

पानं दुर्जनसंसर्गः पत्या च विरहोऽटनम् ।स्वप्नोऽन्यगेहवासश्च नारीसंदूषणानि षट्

pānaṃ durjanasaṃsargaḥ patyā ca viraho'ṭanam | svapno'nyagehavāsaśca nārīsaṃdūṣaṇāni ṣaṭ

हिन्दी अर्थ

सहृशस्रीषु जातानां पुत्राणामविशेषतः । ॒ प्रत्येक्र माई अपने भाग मै से चौथा भाग अपनी कुमारी वेदने को दे। जो न देवे पतित होते हैं। वकंरी, मेंड़, घोड़ा आदि पंक खुरचाले पशुओं का समान.माग करे और कम हों तो च बांडे

English

Drinking (spirituous liquor), associating with wicked people, separation from the husband, rambling abroad, sleeping (at unseasonable hours), and dwelling in other men's houses, are the six causes of the ruin of women.

अध्याय 9

श्लोक 9.14

नैता रूपं परीक्षन्ते नासां वयसि संस्थितिः ।सुरूपं वा विरूपं वा पुमानित्येव भुञ्जते

naitā rūpaṃ parīkṣante nāsāṃ vayasi saṃsthitiḥ | surūpaṃ vā virūpaṃ vā pumānityeva bhuñjate

हिन्दी अर्थ

पौनर्भवेन भत्रा सा पुनः संस्कारमहीति

English

Women do not care for beauty, nor is their attention fixed on age; (thinking), '(It is enough that) he is a man,' they give themselves to the handsome and to the ugly.

अध्याय 9

श्लोक 9.15

पौंश्चल्याच्चलचित्ताच्च नैस्नेह्याच्च स्वभावतः ।नैःस्नेह्याच् रक्षिता यत्नतोऽपीह भर्तृष्वेता विकुर्वते

pauṃścalyāccalacittācca naisnehyācca svabhāvataḥ | naiḥsnehyāc rakṣitā yatnato'pīha bhartṛṣvetā vikurvate

हिन्दी अर्थ

थूतं समाहृथ चेव यः कुयात् कारयेत वा ।

English

Through their passion for men, through their mutable temper, through their natural heartlessness, they become disloyal towards their husbands, however carefully they may be guarded in this (world).

अध्याय 9

श्लोक 9.16

एवं स्वभावं ज्ञात्वाऽसां प्रजापतिनिसर्गजम् ।परमं यत्नमातिष्ठेत्पुरुषो रक्षणं प्रति

evaṃ svabhāvaṃ jñātvā'sāṃ prajāpatinisargajam | paramaṃ yatnamātiṣṭhetpuruṣo rakṣaṇaṃ prati

हिन्दी अर्थ

जानकर ब्राह्मण को कष्ट देनेवाले, नीचजाति के पुरुष को राजा अनेक उपायों से शारीरिक दण्ड देवे । अदरड्य को दणड देने से राजा को जितना अश्रमं होता है उतनाही अपराधी को छोड़ने से होता हे! न्यायकारी को धमे भास होता है । घठारह प्रकार के

English

Knowing their disposition, which the Lord of creatures laid in them at the creation, to be such, (every) man should most strenuously exert himself to guard them.

अध्याय 9

श्लोक 9.17

शय्याऽऽसनमलङ्कारं कामं क्रोधमनार्जवम् ।ं:अनार्यतां द्रोहभावं कुचर्यां च स्त्रीभ्यो मनुरकल्पयत्

śayyā''sanamalaṅkāraṃ kāmaṃ krodhamanārjavam | ṃ:anāryatāṃ drohabhāvaṃ kucaryāṃ ca strībhyo manurakalpayat

हिन्दी अर्थ

राजा का अन्न मण्डार, राखशाला और देवमंदिर तोडनेघाले को और द्वाथी, घोड़ा, रथ चुरानेवाले को, विना विचार मरवादे ! जो पूर्व से सब के काम में आनेधाले, जलाशय के जल को अपने यश में करले या जल के प्रबाह की रोके उसपर ढाई सौ पण

English

(When creating them) Manu allotted to women (a love of their) bed, (of their) seat and (of) ornament, impure desires, wrath, dishonesty, malice, and bad conduct.

अध्याय 9

श्लोक 9.18

द्रोग्धृभावं नास्ति स्त्रीणां क्रिया मन्त्रैरिति धर्मे व्यवस्थितिः ।निरिन्द्रिया ह्यमन्त्राश्च स्त्रीभ्यो अनृतमिति स्थितिः

drogdhṛbhāvaṃ nāsti strīṇāṃ kriyā mantrairiti dharme vyavasthitiḥ | nirindriyā hyamantrāśca strībhyo anṛtamiti sthitiḥ

हिन्दी अर्थ

इसप्रकार राजा सदा .आचरण करके राजघर्मो का पालन करे और लोकहित के कासो म॑ सव कर्मचारियों को नियुक्त. करे । ये खच राजा का सनातन-कतैच्य कहा गया है अव वैश्य और शद के - कंतेब्यों को क्रम से झुनो ॥ ३२७-३२४ ॥

English

For women no (sacramental) rite (is performed) with sacred texts, thus the law is settled; women (who are) destitute of strength and destitute of (the knowledge of) Vedic texts, (are as impure as) falsehood (itself), that is a fixed rule.

अध्याय 9

श्लोक 9.19

स्त्रियो तथा च श्रुतयो बह्व्यो निगीता निगमेष्वपि ।स्वालक्षण्यपरीक्षार्थं तासां शृणुत निष्कृतीः

striyo tathā ca śrutayo bahvyo nigītā nigameṣvapi | svālakṣaṇyaparīkṣārthaṃ tāsāṃ śṛṇuta niṣkṛtīḥ

हिन्दी अर्थ

यदि नियोग करनेवाले दोनों शाख्विधि को छोड़कर सन- माचा व्यवहार करें तो पतित होते हे। और पुत्रवधू एरुपल्ली क साथ गमन करनेवाले माने जते हें. । द्विजातिया को विधवा खी का नियोग दूसरे वर्णघाले से न करना चाहिए । अन्य जाति से नि-

English

And to this effect many sacred texts are sung also in the Vedas, in order to (make) fully known the true disposition (of women); hear (now those texts which refer to) the expiation of their (sins).

अध्याय 9

श्लोक 9.20

यन् मे माता प्रलुलुभे विचरन्त्यपतिव्रता ।तन् मे रेतः पिता वृङ्क्तामित्यस्यैतन्निदर्शनम्

yan me mātā pralulubhe vicarantyapativratā | tan me retaḥ pitā vṛṅktāmityasyaitannidarśanam

हिन्दी अर्थ

शोषितो धमेकामार्थ पतीक्ष्ोऽशे नरः समा; । भवत वख पहने मन, बाणी, शरीर से शुद्ध -उस कन्या के साथ उसका देवर गमन फरे और सस्तान होने तक आतुर्काल में उक्करीति से पक एक वार गमन करे.) चतुर पुरुष पक .चार”

English

'If my mother, going astray and unfaithful, conceived illicit desires, may my father keep that seed from me,' that is the scriptural text.

अध्याय 9

श्लोक 9.21

ध्यायत्यनिष्टं यत्किं चित्पाणिग्राहस्य चेतसा ।तस्यैष व्यभिचारस्य निह्नवः सम्यगुच्यते

dhyāyatyaniṣṭaṃ yatkiṃ citpāṇigrāhasya cetasā | tasyaiṣa vyabhicārasya nihnavaḥ samyagucyate

हिन्दी अर्थ

' इती श्रति के अभिप्राय से, वाग्दान, के बाद मर जाने पर देवर फे साथ विवाह मठ ने लिला है । इतका धर्ग वियोग नहीं है । यह मत स्वदेशी है।

English

If a woman thinks in her heart of anything that would pain her husband, the (above-mentioned text) is declared (to be a means for) completely removing such infidelity.

अध्याय 9

श्लोक 9.22

यादृग्गुणेन भर्त्रा स्त्री संयुज्येत यथाविधि ।तादृग्गुणा सा भवति समुद्रेणैव निम्नगा

yādṛgguṇena bhartrā strī saṃyujyeta yathāvidhi | tādṛgguṇā sā bhavati samudreṇaiva nimnagā

हिन्दी अर्थ

जो खी अपने जुआरी, मद्यप और रोगातुर पति की सेवा न करे उसके भूपण आदि लेकर तीन महीने के लिए त्याग दे। पति की सेवा करें उसको न त्यागे; न कोई चीज़ छीने .। जो खी मद्यप, डुराचारिणी, उलटा बर्ताव करनेवाली, रोगिणी मार पीट

English

Whatever be the qualities of the man with whom a woman is united according to the law, such qualities even she assumes, like a river (united) with the ocean.

अध्याय 9

श्लोक 9.23

अक्षमाला वसिष्ठेन संयुक्ताऽधमयोनिजा ।शारङ्गी मन्दपालेन जगामाभ्यर्हणीयताम्

akṣamālā vasiṣṭhena saṃyuktā'dhamayonijā | śāraṅgī mandapālena jagāmābhyarhaṇīyatām

हिन्दी अर्थ

उन खिया में जो अपनी जाति को हो थे पतिसधा और धर्मकर्म करें; दूसरे जाति की कभी न करें । पर जो मूखेता से अपनी जाति फी खी रहते दूसरी से कर्म कराता है उसको चाएडाल समान जाने-यह ऋषियों ने कदा है ॥ ८६-८७ ॥

English

Akshamala, a woman of the lowest birth, being united to Vasishtha and Sarangi, (being united) to Mandapala, became worthy of honour.

अध्याय 9

श्लोक 9.24

एताश्चान्याश्च लोकेऽस्मिन्नपकृष्टप्रसूतयः ।अवकृष्टप्रसूतयः उत्कर्षं योषितः प्राप्ताः स्वैः स्वैर्भर्तृगुणैः शुभैः

etāścānyāśca loke'sminnapakṛṣṭaprasūtayaḥ | avakṛṣṭaprasūtayaḥ utkarṣaṃ yoṣitaḥ prāptāḥ svaiḥ svairbhartṛguṇaiḥ śubhaiḥ

हिन्दी अर्थ

कुलीन, सुंदर और समान जाति का वर मिले तो पिता विचाह- योग्य अवस्था न होने पर भी शाळारीति से कन्यादान फर दे। शुणहीन बर को कभी दान त करे । यदि पिता शुणी चर मिलने पर विवाह न करे और कल्या ऋतुमती होतो हो तो चह तीनवषे

English

These and other females of low birth have attained eminence in this world by the respective good qualities of their husbands.

अध्याय 9

श्लोक 9.25

एषोदिता लोकयात्रा नित्यं स्त्रीपुंसयोः शुभा ।प्रेत्यैह च सुखोदर्कान् प्रजाधर्मान्निबोधत

eṣoditā lokayātrā nityaṃ strīpuṃsayoḥ śubhā | pretyaiha ca sukhodarkān prajādharmānnibodhata

हिन्दी अर्थ

धस का नाश होता हो तो शीघ्रदी' करले! पति देवताओं फी दी हुई खो को पाता है अपनी इच्छा से नहीं « इसलिए देवताओं घारणार्थ ख्रियों को रचा और सन्तान पैदा करने को पुरुष रचा इसलिय खो-पुरुप साथ मे' धर्माचरण करें--यह घेव में कदा है -।

English

Thus has been declared the ever pure popular usage (which regulates the relations) between husband and wife; hear (next) the laws concerning children which are the cause of happiness in this world and after death.

अध्याय 9

श्लोक 9.26

प्रजनार्थं महाभागाः पूजार्हा गृहदीप्तयः ।स्त्रियः श्रियश्च गेहेषु न विशेषोऽस्ति कश्चन

prajanārthaṃ mahābhāgāḥ pūjārhā gṛhadīptayaḥ | striyaḥ śriyaśca geheṣu na viśeṣo'sti kaścana

हिन्दी अर्थ

एप धर्मः समासेन हेयः ल्लीपुसयोः परः

English

Between wives (striyah) who (are destined) to bear children, who secure many blessings, who are worthy of worship and irradiate (their) dwellings, and between the goddesses of fortune (sriyah, who reside) in the houses (of men), there is no difference whatsoever.

अध्याय 9

श्लोक 9.27

उत्पादनमपत्यस्य जातस्य परिपालनम् ।प्रत्यहं लोकयात्रायाः प्रत्यक्षं स्त्री निबन्धनम्

utpādanamapatyasya jātasya paripālanam | pratyahaṃ lokayātrāyāḥ pratyakṣaṃ strī nibandhanam

हिन्दी अर्थ

कन्यादान में शूद्र भी घन न लें । जो लेता है चह छिपा हुआ कन्या वेचता है । यह कर्म पहले सत्युरुपों ने नहीं किया और न इस समय करते हैं जोकि एक को कन्यादान करके दूसरे को :दीजावे । पूर्व करपों मै भी कन्या-विक्रय नहीं खुन गया। खी”

English

The production of children, the nurture of those born, and the daily life of men, (of these matters) woman is visibly the cause.

अध्याय 9

श्लोक 9.28

प्रत्यर्थं अपत्यं धर्मकार्याणि शुश्रूषा रतिरुत्तमा ।दाराऽधीनस्तथा स्वर्गः पितॄणामात्मनश्च ह

pratyarthaṃ apatyaṃ dharmakāryāṇi śuśrūṣā ratiruttamā | dārā'dhīnastathā svargaḥ pitṝṇāmātmanaśca ha

हिन्दी अर्थ

। मत्र है भगो अरमा सविता पुरंधिं लाहुयाईपत्याय देवाः । ' इत्यादि । एष ख्रीपुँसयोरुक्रो धर्मो वो रतिसंहितः ।

English

Offspring, (the due performance on religious rites, faithful service, highest conjugal happiness and heavenly bliss for the ancestors and oneself, depend on one's wife alone.

अध्याय 9

श्लोक 9.29

पतिं या नाभिचरति मनोवाग्देहसंयता ।सा भर्तृलोकानाप्नोति सद्भिः साध्वीइति चोच्यते

patiṃ yā nābhicarati manovāgdehasaṃyatā | sā bhartṛlokānāpnoti sadbhiḥ sādhvīiti cocyate

हिन्दी अर्थ

स्री-पुरुष विवाह करके ऐसा व्यवहार करें, जिसमें धमोचरण मै अलग न हो! यह ख्ी-पुरपा का धमे और आापत्काल में सन्तान” विधि कही गई है । अव दायभाग की व्यवस्था खुनों १०२-१०३ ॥

English

She who, controlling her thoughts, speech, and acts, violates not her duty towards her lord, dwells with him (after death) in heaven, and in this world is called by the virtuous a faithful (wife, sadhvi)

अध्याय 9

श्लोक 9.30

व्यभिचारात्तु भर्तुः स्त्री लोके प्राप्नोति निन्द्यताम् ।सृगालयोनिं चाप्नोति पापरोगैश्च पीड्यते

vyabhicārāttu bhartuḥ strī loke prāpnoti nindyatām | sṛgālayoniṃ cāpnoti pāparogaiśca pīḍyate

हिन्दी अर्थ

स एव धर्मजः पुत्रः कामजानितरान् विदुः

English

But for disloyalty to her husband a wife is censured among men, and (in her next life) she is born in the womb of a jackal and tormented by diseases, the punishment of her sin.

अध्याय 9

श्लोक 9.31

शृगालयोनिं पुत्रं प्रत्युदितं सद्भिः पूर्वजैश्च महर्षिभिः ।विश्वजन्यमिमं पुण्यमुपन्यासं निबोधत

śṛgālayoniṃ putraṃ pratyuditaṃ sadbhiḥ pūrvajaiśca maharṣibhiḥ | viśvajanyamimaṃ puṇyamupanyāsaṃ nibodhata

हिन्दी अर्थ

पिता और माता की स्त्यु के बाइ, भाई आपस में पिता कौ सस्पत्ति बॉट ले ,पर उनके जीते नहीं वाँट सकते । घडा भाई पिता का-सब घन, ग्रहण करे और शेष भाई जैसे पिता की आशा में जी- विका करते थे, वैसेही आई के बश में रहकर करें । बड़े पुत्र का

English

Listen (now) to the following holy discussion, salutary to all men, which the virtuous (of the present day) and the ancient great sages have held concerning male offspring.

अध्याय 9

श्लोक 9.32

भर्तरि पुत्रं विजानन्ति श्रुतिद्वैधं तु कर्तरि ।भर्तुः आहुरुत्पादकं के चिदपरे क्षेत्रिणं विदुः

bhartari putraṃ vijānanti śrutidvaidhaṃ tu kartari | bhartuḥ āhurutpādakaṃ ke cidapare kṣetriṇaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

एवं सह वसेयुवी एथग्वा घर्सकास्ययां । क

English

They (all) say that the male issue (of a woman) belongs to the lord, but with respect to the (meaning of the term) lord the revealed texts differ; some call the begetter (of the child the lord), others declare (that it is) the owner of the soil.

अध्याय 9

श्लोक 9.33

क्षेत्रभूता स्मृता नारी बीजभूतः स्मृतः पुमान् ।क्षेत्रबीजसमायोगात्सम्भवः सर्वदेहिनाम्

kṣetrabhūtā smṛtā nārī bījabhūtaḥ smṛtaḥ pumān | kṣetrabījasamāyogātsambhavaḥ sarvadehinām

हिन्दी अर्थ

जो: बड़ा भाई बडप्पन का घताव करे वह माता-पिता के स- माने है । औरं वैसा. तीव न करे तो बन्धुवत् पूज्य है। भाइयों ने लग अलग रहे । अलग रहने से धर्म-कर्म अधिक होता है . इस लिए अलग रहना घमोलुकूल है।बड़े.भाई को. बीसब्रों भाग अः"

English

By the sacred tradition the woman is declared to be the soil, the man is declared to be the seed; the production of all corporeal beings (takes place) through the union of the soil with the seed.

अध्याय 9

श्लोक 9.34

विशिष्टं कुत्र चिद्बीजं स्त्रीयोनिस्त्वेव कुत्र चित् ।उभयं तु समं यत्र सा प्रसूतिः प्रशस्यते

viśiṣṭaṃ kutra cidbījaṃ strīyonistveva kutra cit | ubhayaṃ tu samaṃ yatra sā prasūtiḥ praśasyate

हिन्दी अर्थ

भे जो श्रेष्ठ वस्तु हैं उनको बड़ाभाई पावे और यो वगेरह दश--प- शुं में जो भ्रष्ठ हो उसको भी पावे । यदि सच भाई गुणी हों तो वड़े भाई को दशमे से भेट वस्तु न देकर, उसके सन्मानार्थ कुछ यस्तु अधिक देवे । इस प्रकार चीखचां भाग निकालकर वाकी का

English

In some cases the seed is more distinguished, and in some the womb of the female; but when both are equal, the offspring is most highly esteemed.

अध्याय 9

श्लोक 9.35

बीजस्य चैव योन्याश्च बीजमुत्कृष्टमुच्यते ।सर्वभूतप्रसूतिर्हि बीजलक्षणलक्षिता

bījasya caiva yonyāśca bījamutkṛṣṭamucyate | sarvabhūtaprasūtirhi bījalakṣaṇalakṣitā

हिन्दी अर्थ

सहृशस्रीषु जातानां पुत्राणामविशेषतः । ॒ प्रत्येक्र माई अपने भाग मै से चौथा भाग अपनी कुमारी वेदने को दे। जो न देवे पतित होते हैं। वकंरी, मेंड़, घोड़ा आदि पंक खुरचाले पशुओं का समान.माग करे और कम हों तो च बांडे

English

On comparing the seed and the receptacle (of the seed), the seed is declared to be more important; for the offspring of all created beings is marked by the characteristics of the seed.

अध्याय 9

श्लोक 9.36

यादृशं तूप्यते बीजं क्षेत्रे कालोपपादिते ।तादृग्रोहति तत्तस्मिन् बीजं स्वैर्व्यञ्जितं गुणैः

yādṛśaṃ tūpyate bījaṃ kṣetre kālopapādite | tādṛgrohati tattasmin bījaṃ svairvyañjitaṃ guṇaiḥ

हिन्दी अर्थ

लिए पिता की आत्मारूप-पुत्री बैठी हो तो दूसरा धन कैसे ले- जाय! जो घन साता को दहेज में मिला. दो वह 'कन्या' का ही भाग है । और पुत्रदीन का सच. धन दौहित्र का ही है । जिसको पुन्रिका किया हो उसका पुत्र, अपुञ--पिता का धन ले और वह.

English

Whatever (kind on seed is sown in a field, prepared in due season, (a plant) of that same kind, marked with the peculiar qualities of the seed, springs up in it.

अध्याय 9

श्लोक 9.37

इयं भूमिर्हि भूतानां शाश्वती योनिरुच्यते ।न च योनिगुणान् कांश्चिद्बीजं पुष्यति पुष्टिषु

iyaṃ bhūmirhi bhūtānāṃ śāśvatī yonirucyate | na ca yoniguṇān kāṃścidbījaṃ puṣyati puṣṭiṣu

हिन्दी अर्थ

का समान भाग करे । उसमे कन्या की भे्ठता नहीं माची: जाती । पुत्रिका होनेचाली; कन्या सरजाय तो उसका' पतिः सव धन ले" जाय । चुत्रिका विधान किया दो वा न किया हो, समान जाति बाले जामाता से जिल पुच, को' पाचे--उसीखे चावा पीनवान,

English

This earth, indeed, is called the primeval womb of created beings; but the seed develops not in its development any properties of the womb.

अध्याय 9

श्लोक 9.38

भूमावप्येककेदारे कालोप्तानि कृषीवलैः ।नानारूपाणि जायन्ते बीजानीह स्वभावतः

bhūmāvapyekakedāre kāloptāni kṛṣīvalaiḥ | nānārūpāṇi jāyante bījānīha svabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

लोक में पौत्र और दौहिच में कुछ आन्तर नहीं है । दोहित्र भी नाना को पौच की साति स्वर्ग पईुँचाता है । पुजिका--पु्न पहला पिण्ड माता को देवे, दूसरा--माता के पिता को, तौखरा-नाना के पिता को देचे जिसका दत्तक ( गोद लिया ) पुत्र, सर्वशुणस-

English

In this world seeds of different kinds, sown at the proper time in the land, even in one field, come forth (each) according to its kind.

अध्याय 9

श्लोक 9.39

व्रीहयः शालयो मुद्गास्तिला माषास्तथा यवाः ।यथाबीजं प्ररोहन्ति लशुनानीक्षवस्तथा

vrīhayaḥ śālayo mudgāstilā māṣāstathā yavāḥ | yathābījaṃ prarohanti laśunānīkṣavastathā

हिन्दी अर्थ

दचकपुत्त अपने उत्पादक पिता के गोत्र और धन को नहीं पा सकता । जिसका गोघ और घन पाता है, उसी को पिण्डदान दे सकता है। चिना नियोगविधि से पैदा पुत्र और पुत्रवाली के दे- पर से उत्पन्न पुत्र थे दोनों विता के घन के अधिकारी नहीं होते ।

English

The rice (called) vrihi and (that called) sali, mudga-beans, sesamum, masha-beans, barley, leeks, and sugar-cane, (all) spring up according to their seed.

अध्याय 9

श्लोक 9.40

अन्यदुप्तं जातमन्यदित्येतन्नोपपद्यते ।उप्यते यधि यद्बीजं तत्तदेव प्ररोहति

anyaduptaṃ jātamanyadityetannopapadyate | upyate yadhi yadbījaṃ tattadeva prarohati

हिन्दी अर्थ

वहु चैकजातानां नानात्रीपु निवोधत

English

That one (plant) should be sown and another be produced cannot happen; whatever seed is sown, (a plant of) that kind even comes forth.

अध्याय 9

श्लोक 9.41

तत्प्राज्ञेन विनीतेन ज्ञानविज्ञानवेदिना ।आयुष्कामेन वप्तव्यं न जातु परयोषिति

tatprājñena vinītena jñānavijñānavedinā | āyuṣkāmena vaptavyaṃ na jātu parayoṣiti

हिन्दी अर्थ

जो नियुक्-खी इसरे पुरुष से पुत्र पैदा करे वह पुत्र काज हुए पुं के विभाग फी यह रीति है। अव एक पुरु त अनेक के यदि. फम से चारों पर्ण की सिय हो वो उनमें पुत्र पैदा होने पर इस प्रकार विभाग करें ॥ १४७-१४६॥ -

English

Never therefore must a prudent well-trained man, who knows the Veda and its Angas and desires long life, cohabit with another's wife.

अध्याय 9

श्लोक 9.42

अत्र गाथा वायुगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः ।यथा बीजं न वप्तव्यं पुंसा परपरिग्रहे

atra gāthā vāyugītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ | yathā bījaṃ na vaptavyaṃ puṃsā paraparigrahe

हिन्दी अर्थ

खता का चल, साड, सवास का धाड, गहना, रहन का स्थाय अधर जा मरत! चाज हा-उनका ब्राह्मणा चक पुनका दुत । राह्मण सागर शद्रा का'एक भाग ले । अथवा सब सम्पत्ति का दश को चार भाग, झैचियापुत्र को तीच साग; चेश्यापृत्र को दो भाग

English

With respect to this (matter), those acquainted with the past recite some stanzas, sung by Vayu (the Wind, to show) that seed must not be sown by (any) man on that which belongs to another.

अध्याय 9

श्लोक 9.43

नश्यतीषुर्यथा विद्धः खे विद्धमनुविध्यतः ।तथा नश्यति वै क्षिप्रं बीजं परपरिग्रहे

naśyatīṣuryathā viddhaḥ khe viddhamanuvidhyataḥ | tathā naśyati vai kṣipraṃ bījaṃ paraparigrahe

हिन्दी अर्थ

समान जाति ही की भार्या होती है, दूसरे बणे की विधि नहीं है। उसमें यदि सौ पुत्र भी हाँ तो भी वे ,समान--भाग के अधिकारी

English

As the arrow, shot by (a hunter) who afterwards hits a wounded (deer) in the wound (made by another), is shot in vain, even so the seed, sown on what belongs to another, is quickly lost (to the sower).

अध्याय 9

श्लोक 9.44

क्षिप्तं पृथोरपीमां पृथिवीं भार्यां पूर्वविदो विदुः ।स्थाणुच्छेदस्य केदारमाहुः शाल्यवतो मृगम्

kṣiptaṃ pṛthorapīmāṃ pṛthivīṃ bhāryāṃ pūrvavido viduḥ | sthāṇucchedasya kedāramāhuḥ śālyavato mṛgam

हिन्दी अर्थ

मजुष्यो के जो बारह पुत्र कदे दे, उनमें छः फू नांच स जल तरता हुआ जखा फल पाता ह, बसाहा फल कु. पुत्रों से नरकपार होने मै पिता आदि को मिलता है। यदि अपुत्र के पिताकी. सम्पत्ति के भागी हैं। एक सरस पुत्रही पिता के धन का

English

(Sages) who know the past call this earth (prithivi) even the wife of Prithu; they declare a field to belong to him who cleared away the timber, and a deer to him who (first) wounded it.

अध्याय 9

श्लोक 9.45

एतावानेव पुरुषो यत्जायाऽत्मा प्रजैति ह ।विप्राः प्राहुस्तथा चैतद्यो भर्ता सा स्मृताङ्गना

etāvāneva puruṣo yatjāyā'tmā prajaiti ha | viprāḥ prāhustathā caitadyo bhartā sā smṛtāṅganā

हिन्दी अर्थ

दह पुत्रों की संज्ञा । उसको श्रौरस कहते हैं--चह मुख्य है । सृत; नपुंसक और दे की खी मै नियोग से जो पुत्र होता है बह 'क्षेत्रज' है माता- पुत्र है! जो सजातीय, युण-दोपश और पुत्र गुणो से युक्त हो, वह

English

He only is a perfect man who consists (of three persons united), his wife, himself, and his offspring; thus (says the Veda), and (learned) Brahmanas propound this (maxim) likewise, 'The husband is declared to be one with the wife.'

अध्याय 9

श्लोक 9.46

न निष्क्रयविसर्गाभ्यां भर्तुर्भार्या विमुच्यते ।एवं धर्मं विजानीमः प्राक्प्रजापतिनिर्मितम्

na niṣkrayavisargābhyāṃ bharturbhāryā vimucyate | evaṃ dharmaṃ vijānīmaḥ prākprajāpatinirmitam

हिन्दी अर्थ

पौनर्भवेन भत्रा सा पुनः संस्कारमहीति

English

Neither by sale nor by repudiation is a wife released from her husband; such we know the law to be, which the Lord of creatures (Pragapati) made of old.

अध्याय 9

श्लोक 9.47

सकृदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीयते ।सकृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सतां सकृत्

sakṛdaṃśo nipatati sakṛtkanyā pradīyate | sakṛdāha dadānīti trīṇyetāni satāṃ sakṛt

हिन्दी अर्थ

जो अपनी उत्तर क्रिया फे लिए माता-पिता से जिस पुच को..." खंरीदता है वह उसका “म्रोतंक पुत्र ' होता है, खरीदेंदार कें, सः ' : खी होकर पु जने उसको ' पोनभेवं ' कहते हँ, बह पतिं कीं त्याची.या विधवा खी अक्षतेयोनि हो तो, परॉयशिवित्त' करके दूँ: .

English

Once is the partition (of the inheritance) made, (once is) a maiden given in marriage, (and) once does (a man) say,' I will give;' each of those three (acts is done) once only.

अध्याय 9

श्लोक 9.48

ददामीति यथा गोऽश्वोष्ट्रदासीषु महिष्यजाविकासु च ।नोत्पादकः प्रजाभागी तथैवान्याङ्गनास्वपि

dadāmīti yathā go'śvoṣṭradāsīṣu mahiṣyajāvikāsu ca | notpādakaḥ prajābhāgī tathaivānyāṅganāsvapi

हिन्दी अर्थ

भाई पुत्रवान ह-ऐसा मजुजी कहते है । एक पुरुष की कई 'खियो में जो एक भी पुत्रवाली हो तो उससे सब पुत्रवाली हैं । औरस आदि पहले पहले पुत्र न हो तो अगले अगले पुत्र, पिताके धन के अधिकारी हैँ ओर यदि वहुतसे पुत्र समानही हो तो, सव घन

English

As with cows, mares, female camels, slave-girls, buffalo-cows, she-goats, and ewes, it is not the begetter (or his owner) who obtains the offspring, even thus (it is) with the wives of others.

अध्याय 9

श्लोक 9.49

येऽक्षेत्रिणो बीजवन्तः परक्षेत्रप्रवापिणः ।ते वै सस्यस्य जातस्य न लभन्ते फलं क्व चित्

ye'kṣetriṇo bījavantaḥ parakṣetrapravāpiṇaḥ | te vai sasyasya jātasya na labhante phalaṃ kva cit

हिन्दी अर्थ

वाप, दादा आर परदादा इच-तान का जल आर गपर्‍ुडदान , होता: है देनेवाला चौंथा होता है-पाँचचे का सम्बन्ध नहीं हे! जो सपिण्डों में अधिक समीप हो, उसका घन होता है । घह न हो तो कुलपुरुष चह भी न दो तो आचार्य, वह भी नहो तो

English

Those who, having no property in a field, but possessing seed-corn, sow it in another's soil, do indeed not receive the grain of the crop which may spring up.

अध्याय 9

श्लोक 9.50

यदन्यगोषु वृषभो वत्सानां जनयेत्शतम् ।गोमिनामेव ते वत्सा मोघं स्कन्दितमार्षभम्

yadanyagoṣu vṛṣabho vatsānāṃ janayetśatam | gomināmeva te vatsā moghaṃ skanditamārṣabham

हिन्दी अर्थ

कोई पु्हीन मरजाय तो उसके सगोत्र में से. पुत्र ले, ओर उस पुरुष का जो धन हो, उसे सांप दे एक खरी में दो पुरुषों से पैदा ' दो पुत्र, औरस-पौनभेव धन के लिए विवाद करें तो, जिसके पिता का जो धन हो बद्दी उसको ले, दूसरा न लेय । साताके मः

English

If (one man's) bull were to beget a hundred calves on another man's cows, they would belong to the owner of the cows; in vain would the bull have spent his strength.

अध्याय 9

श्लोक 9.51

तथैवाक्षेत्रिणो बीजं परक्षेत्रप्रवापिणः ।कुर्वन्ति क्षेत्रिणामर्थं न बीजी लभते फलम्

tathaivākṣetriṇo bījaṃ parakṣetrapravāpiṇaḥ | kurvanti kṣetriṇāmarthaṃ na bījī labhate phalam

हिन्दी अर्थ

विवाद मै अग्नि समीप से पिता आदि का दिया, सखुराल में पाया हुआ आभूषण आदि, पति का दिया, पिताका दिया, भाई का दिया और माता से पाया ये छः प्रकार के खोधन कहे हे! विवाह में पति की तरफ़ से मिला घन और खुशी खे पति. का

English

Thus men who have no marital property in women, but sow their seed in the soil of others, benefit the owner of the woman; but the giver of the seed reaps no advantage.

अध्याय 9

श्लोक 9.52

फलं त्वनभिसंधाय क्षेत्रिणां बीजिनां तथा ।प्रत्यक्षं क्षेत्रिणामर्थो बीजाद्योनिर्गरीयसी

phalaṃ tvanabhisaṃdhāya kṣetriṇāṃ bījināṃ tathā | pratyakṣaṃ kṣetriṇāmartho bījādyonirgarīyasī

हिन्दी अर्थ

पत्यो जीवाति यः छी भिरलङ्कारो धृतो भवेत् । सत्री के पाख जों कुछ धन किसी भांति पिता का दिया हो, बह उसकी आणी कत्या ग्रहण करे अथवा. उसकीः सन्तात ' का हो जावे । बहुत कुडुम्ववाले परिवार में खो. घन संचय ( कोरचा.); :

English

If no agreement with respect to the crop has been made between the owner of the field and the owner of the seed, the benefit clearly belongs to the owner of the field; the receptacle is more important than the seed.

अध्याय 9

श्लोक 9.53

क्रियाभ्युपगमात्त्वेतद्बीजार्थं यत्प्रदीयते ।तस्यैह भागिनौ दृष्टौ बीजी क्षेत्रिक एव च

kriyābhyupagamāttvetadbījārthaṃ yatpradīyate | tasyaiha bhāginau dṛṣṭau bījī kṣetrika eva ca

हिन्दी अर्थ

पैदा हा तो. उनके सन्तान घन. के भागी होगे । 'पिता.की.सत्वु.: के याद ज्येछ पुत्र जो घन पाचे यदि छोटा साई विद्धांन हो तो. . “उस में भी उसका भाग है सव :भांशयों का यदि व्यापांर.से “ कमाया धन हो तो उसमें पि

English

But if by a special contract (a field) is made over (to another) for sowing, then the owner of the seed and the owner of the soil are both considered in this world as sharers of the (crop).

अध्याय 9

श्लोक 9.54

ओघवाताहृतं बीजं यस्य क्षेत्रे प्ररोहति ।क्षेत्रिकस्यैव तद्बीजं न वप्ता लभते फलम्

oghavātāhṛtaṃ bījaṃ yasya kṣetre prarohati | kṣetrikasyaiva tadbījaṃ na vaptā labhate phalam

हिन्दी अर्थ

स्वयमीहितलब्धं तन्नाकामो दातुमईति

English

If seed be carried by water or wind into somebody's field and germinates (there), the (plant sprung from that) seed belongs even to the owner of the field, the owner of the seed does not receive the crop.

अध्याय 9

श्लोक 9.55

न बीजी लभते फलम् एष धर्मो गवाश्वस्य दास्युष्ट्राजाविकस्य च ।विहङ्गमहिषीणां च विज्ञेयः प्रसवं प्रति

na bījī labhate phalam eṣa dharmo gavāśvasya dāsyuṣṭrājāvikasya ca | vihaṅgamahiṣīṇāṃ ca vijñeyaḥ prasavaṃ prati

हिन्दी अर्थ

जिस को जो धन विद्या से पैदा करे चह उसी का है । मिज से, विवाह से और मधुपर्क में जो थन जसको मिले वह उसीका है। जो अपने पुरुषार्थे से घन कमा सकता है और भाइयों के साधा” 3३ उसको कुछ निर्वाह योभ्यं देकर युदा कर

English

Know that such is the law concerning the offspring of cows, mares, slave-girls, female camels, she-goats, and ewes, as well as of females of birds and buffalo-cows.

अध्याय 9

श्लोक 9.56

एतद्वः सारफल्गुत्वं बीजयोन्योः प्रकीर्तितम् ।अतः परं प्रवक्ष्यामि योषितां धर्ममापदि

etadvaḥ sāraphalgutvaṃ bījayonyoḥ prakīrtitam | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yoṣitāṃ dharmamāpadi

हिन्दी अर्थ

भाई भी छोटे भाई का भाग विना दिये मिलकियत न करे। भाई घाँटकर जुदे न एप हो और सच साथ रहकर व्यापारादि करते हो तो पिता पुप्रों को न्यूनाधिक भाग कभी न दे । विभाग कर; ' देने पर दूसरा पुत्र होजाय तो घद्द पिता का ही घन लेता है या

English

Thus the comparative importance of the seed and of the womb has been declared to you; I will next propound the law (applicable) to women in times of misfortune.

अध्याय 9

श्लोक 9.57

भ्रातुर्ज्येष्ठस्य भार्या या गुरुपत्न्यनुजस्य सा ।यवीयसस्तु या भार्या स्नुषा ज्येष्ठस्य सा स्मृता

bhrāturjyeṣṭhasya bhāryā yā gurupatnyanujasya sā | yavīyasastu yā bhāryā snuṣā jyeṣṭhasya sā smṛtā

हिन्दी अर्थ

थूतं समाहृथ चेव यः कुयात् कारयेत वा ।

English

The wife of an elder brother is for his younger (brother) the wife of a Guru; but the wife of the younger is declared (to be) the daughter-in-law of the elder.

अध्याय 9

श्लोक 9.58

ज्येष्ठो यवीयसो भार्यां यवीयान् वाऽग्रजस्त्रियम् ।पतितौ भवतो गत्वा नियुक्तावप्यनापदि

jyeṣṭho yavīyaso bhāryāṃ yavīyān vā'grajastriyam | patitau bhavato gatvā niyuktāvapyanāpadi

हिन्दी अर्थ

राजा अपने देश में जुम्रा ओर समाहय को दूर करे । क्योंकि ये दोनों दोष राजा के राज्य का नाश कर देते हैं । जुआ ओर करे जो रुपया-पैखा -कौड़ी आदि निर्जीच से खेला जाय उसको छुआ कहते है । और तीतर, वटेर आदि जीवों पर जो वाजी त्त-

English

An elder (brother) who approaches the wife of the younger, and a younger (brother who approaches) the wife of the elder, except in times of misfortune, both become outcasts, even though (they were duly) authorised.

अध्याय 9

श्लोक 9.59

देवराद्वा सपिण्डाद्वा स्त्रिया सम्यक्नियुक्तया ।प्रजेप्सिताऽऽधिगन्तव्या संतानस्य परिक्षये

devarādvā sapiṇḍādvā striyā samyakniyuktayā | prajepsitā''dhigantavyā saṃtānasya parikṣaye

हिन्दी अर्थ

वर्णित है उस वक्त में १४ ऋचा हे, उनमें अन और कृषिको ऋशंसा और अक्ष- वो कर्मणा गच्छेदिमो दयाच्दनैः शनेः

English

On failure of issue (by her husband) a woman who has been authorised, may obtain, (in the) proper (manner prescribed), the desired offspring by (cohabitation with) a brother-in-law or (with some other) Sapinda (of the husband).

अध्याय 9

श्लोक 9.60

विधवायां नियुक्तस्तु घृताक्तो वाग्यतो निशि ।एकमुत्पादयेत्पुत्रं न द्वितीयं कथं चन

vidhavāyāṃ niyuktastu ghṛtākto vāgyato niśi | ekamutpādayetputraṃ na dvitīyaṃ kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

कूटशासनकर्तृश्च रतीनां च दूषकान् ।

English

He (who is) appointed to (cohabit with) the widow shall (approach her) at night anointed with clarified butter and silent, (and) beget one son, by no means a second.

अध्याय 9

श्लोक 9.61

द्वितीयमेके प्रजनं मन्यन्ते स्त्रीषु तद्विदः ।अनिर्वृतं नियोगार्थं पश्यन्तो धर्मतस्तयोः

dvitīyameke prajanaṃ manyante strīṣu tadvidaḥ | anirvṛtaṃ niyogārthaṃ paśyanto dharmatastayoḥ

हिन्दी अर्थ

जो कोई छ्िपकर या प्रकटरीति से छुआ खेले उसको राजा: हो तो मज़दूरी करके दण्ड चुकावे और ब्राह्मण धीरे धोरे देडाले । खी, घालक, पागल, बूढ़ा, निधन और रोगियों को चाचुक, येत हो, थे यदि धनको गरमी से लोगों के काम विगाड़ें तो राजा उन.

English

Some (sages), versed in the law, considering the purpose of the appointment not to have been attained by those two (on the birth of the first), think that a second (son) may be lawfully procreated on (such) women.

अध्याय 9

श्लोक 9.62

अनिर्वृत्तं विधवायां नियोगार्थे निर्वृत्ते तु यथाविधि ।निवृत्ते गुरुवत्च स्नुषावत्च वर्तेयातां परस्परम्

anirvṛttaṃ vidhavāyāṃ niyogārthe nirvṛtte tu yathāvidhi | nivṛtte guruvatca snuṣāvatca varteyātāṃ parasparam

हिन्दी अर्थ

चोर-दुष्टों का निग्रह । चाला इन सबकी सहापातकी मठुण्य जानना चाहिए ॥२ ३०-२३४,

English

But when the purpose of the appointment to (cohabit with) the widow bas been attained in accordance with the law, those two shall behave towards each other like a father and a daughter-in-law.

अध्याय 9

श्लोक 9.63

नियुक्तौ यौ विधिं हित्वा वर्तेयातां तु कामतः ।तावुभौ पतितौ स्यातां स्नुषागगुरुतल्पगौ

niyuktau yau vidhiṃ hitvā varteyātāṃ tu kāmataḥ | tāvubhau patitau syātāṃ snuṣāgagurutalpagau

हिन्दी अर्थ

शुरुतल्पे भगः कायः सुरापाने सुराध्वजः " चरेयुः परथिवी दीनाः सर्वेधर्नवहिष्कुताः

English

If those two (being thus) appointed deviate from the rule and act from carnal desire, they will both become outcasts, (as men) who defile the bed of a daughter-in-law or of a Guru.

अध्याय 9

श्लोक 9.64

नान्यस्मिन् विधवा नारी नियोक्तव्या द्विजातिभिः ।अन्यस्मिन् हि नियुञ्जाना धर्मं हन्युः सनातनम्

nānyasmin vidhavā nārī niyoktavyā dvijātibhiḥ | anyasmin hi niyuñjānā dharmaṃ hanyuḥ sanātanam

हिन्दी अर्थ

नाइंया राजञा ललाउस्युदाप्यास्तसमसाइसमा२४०८॥ :

English

By twice-born men a widow must not be appointed to (cohabit with) any other (than her husband); for they who appoint (her) to another (man), will violate the eternal law.

अध्याय 9

श्लोक 9.65

नोद्वाहिकेषु मन्त्रेषु नियोगः कीर्त्यते क्व चित् ।न विवाहविधावुक्तं विधवावेदनं पुनः

nodvāhikeṣu mantreṣu niyogaḥ kīrtyate kva cit | na vivāhavidhāvuktaṃ vidhavāvedanaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

क य चारा याद मायाश्वत न कर तो राज्ञा घमादुसार शारीरिक. भगनचेह, शराया के कलाल के करडे का चिह, चोर के कुत्ते के फरें । ऐसे मञुष्य सहसोजन, यश, वेदाध्ययन और विवाह-स- निर्धन पृथिवी पर विचरे । इन चिहवाले पाताकियों को स-

English

In the sacred texts which refer to marriage the appointment (of widows) is nowhere mentioned, nor is the re-marriage of widows prescribed in the rules concerning marriage.

अध्याय 9

श्लोक 9.66

अयं द्विजैर्हि विद्वद्भिः पशुधर्मो विगर्हितः ।मनुष्याणामपि प्रोक्तो वेने राज्यं प्रशासति

ayaṃ dvijairhi vidvadbhiḥ paśudharmo vigarhitaḥ | manuṣyāṇāmapi prokto vene rājyaṃ praśāsati

हिन्दी अर्थ

तत्र कालेन जायन्ते मालवा दीथजीविनः

English

This practice which is reprehended by the learned of the twice-born castes as fit for cattle is said (to have occurred) even among men, while Vena ruled.

अध्याय 9

श्लोक 9.67

स महीमखिलां भुञ्जन् राजर्षिप्रवरः पुरा ।वर्णानां सङ्करं चक्रे कामोपहतचेतनः

sa mahīmakhilāṃ bhuñjan rājarṣipravaraḥ purā | varṇānāṃ saṅkaraṃ cakre kāmopahatacetanaḥ

हिन्दी अर्थ

महापातकी के दश्ड-धत को राजा जल में डालकर वरुण के का स्वामी वरुण है क्योंकि वह राजाओं को मी दरड देनेवाला पापियों का दरड लेकर उस का भांग चहा! करता उस दूत में हांत इं, वालक चहा मरते अर कोई विकार चदा हाता ॥२४४-२४७॥

English

That chief of royal sages who formerly possessed the whole world, caused a confusion of the castes (varna), his intellect being destroyed by lust.

अध्याय 9

श्लोक 9.68

ततः प्रभृति यो मोहात्प्रमीतपतिकां स्त्रियम् ।नियोजयत्यपत्यार्थं तं विगर्हन्ति साधवः

tataḥ prabhṛti yo mohātpramītapatikāṃ striyam | niyojayatyapatyārthaṃ taṃ vigarhanti sādhavaḥ

हिन्दी अर्थ

जानकर ब्राह्मण को कष्ट देनेवाले, नीचजाति के पुरुष को राजा अनेक उपायों से शारीरिक दण्ड देवे । अदरड्य को दणड देने से राजा को जितना अश्रमं होता है उतनाही अपराधी को छोड़ने से होता हे! न्यायकारी को धमे भास होता है । घठारह प्रकार के

English

Since that (time) the virtuous censure that (man) who in his folly appoints a woman, whose husband died, to (bear) children (to another man).

अध्याय 9

श्लोक 9.69

यस्या म्रियेत कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः ।तामनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः

yasyā mriyeta kanyāyā vācā satye kṛte patiḥ | tāmanena vidhānena nijo vindeta devaraḥ

हिन्दी अर्थ

उक्तोचकाशचौपधिका वञ्चकाः कितवास्तथा ।

English

If the (future) husband of a maiden dies after troth verbally plighted, her brother-in-law shall wed her according to the following rule.

अध्याय 9

श्लोक 9.70

यथाविध्यधिगम्यैनां शुक्लवस्त्रां शुचिव्रताम् ।मिथो भजेता प्रसवात्सकृत्सकृदृतावृतौ

yathāvidhyadhigamyaināṃ śuklavastrāṃ śucivratām | mitho bhajetā prasavātsakṛtsakṛdṛtāvṛtau

हिन्दी अर्थ

अच्छे प्रकार देश वसानेवाला और शाखाहइुसार किला बनाने वाला राज्ञा.नित्य चोरों के नाश का पूरा उपाय करे । प्रजापाल गामी होता है ! जो राजा चोरों को दूणड' न देकर प्रजा से क्रं होता है । जिस राजा का देश निर्भय होता है बद देश जल से

English

Having, according to the rule, espoused her (who must be) clad in white garments and be intent on purity, he shall approach her once in each proper season until issue (be had).

अध्याय 9

श्लोक 9.71

न दत्त्वा कस्य चित्कन्यां पुनर्दद्याद्विचक्षणः ।दत्त्वा पुनः प्रयच्छन् हि प्राप्नोति पुरुषानृतम्

na dattvā kasya citkanyāṃ punardadyādvicakṣaṇaḥ | dattvā punaḥ prayacchan hi prāpnoti puruṣānṛtam

हिन्दी अर्थ

न हि दएडाहते शुक्यः कर्ल पापविनिम्हः.। जीर्णो्यानान्यरण्याने कारुकावेशनानि च.

English

Let no prudent man, after giving his daughter to one (man), give her again to another; for he who gives (his daughter) whom he had before given, incurs (the guilt of) speaking falsely regarding a human being.

अध्याय 9

श्लोक 9.72

विधिवत्प्रतिगृह्यापि त्यजेत्कन्यां विगर्हिताम् ।व्याधितां विप्रदुष्टां वा छद्मना चोपपादिताम्

vidhivatpratigṛhyāpi tyajetkanyāṃ vigarhitām | vyādhitāṃ vipraduṣṭāṃ vā chadmanā copapāditām

हिन्दी अर्थ

विदयांदुत्लादये्चेव निपुणेः पूर्वेतस्करेः

English

Though (a man) may have accepted a damsel in due form, he may abandon (her if she be) blemished, diseased, or deflowered, and (if she have been) given with fraud.

अध्याय 9

श्लोक 9.73

यस्तु दोषवतीं कन्यामनाख्यायौपपादयेत् ।तस्य तद्वितथं कुर्यात्कन्यादातुर्दुरात्मनः

yastu doṣavatīṃ kanyāmanākhyāyaupapādayet | tasya tadvitathaṃ kuryātkanyādāturdurātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अनेक वेष. और चालाकी से दूतलोग चोरो को पकड़े: राजा. सब के अपराधों को जगत् मै प्रकट” करके उनको - डंचित 'दणडं देवे । दिया करड के. पाप को रोकना असँभच है पापी चाश में नहीं आसकते सभा, पोशाला, मिठाई की दूकान, रण्डी का घर,

English

If anybody gives away a maiden possessing blemishes without declaring them, (the bridegroom) may annul that (contract) with the evil-minded giver.

अध्याय 9

श्लोक 9.74

विधाय वृत्तिं भार्यायाः प्रवसेत्कार्यवान्नरः ।अवृत्तिकर्शिता हि स्त्री प्रदुष्येत्स्थितिमत्यपि

vidhāya vṛttiṃ bhāryāyāḥ pravasetkāryavānnaraḥ | avṛttikarśitā hi strī praduṣyetsthitimatyapi

हिन्दी अर्थ

न होढेन विना चोरं घातयेद्धामिकों कूपः । स होढं सोपकरणं घातयेदविचायन्

English

A man who has business (abroad) may depart after securing a maintenance for his wife; for a wife, even though virtuous, may be corrupted if she be distressed by want of subsistence.

अध्याय 9

श्लोक 9.75

विधाय प्रोषिते वृत्तिं जीवेन्नियममास्थिता ।प्रोषिते त्वविधायैव जीवेत्शिल्पैरगर्हितैः

vidhāya proṣite vṛttiṃ jīvenniyamamāsthitā | proṣite tvavidhāyaiva jīvetśilpairagarhitaiḥ

हिन्दी अर्थ

भासेष्वापे च ये केचिशोराशा मक्रदायकाः । भाएडावकाशदाश्चेव सवीस्तानापि घातयेत्

English

If (the husband) went on a journey after providing (for her), the wife shall subject herself to restraints in her daily life; but if he departed without providing (for her), she may subsist by blameless manual work.

अध्याय 9

श्लोक 9.76

प्रोषितो धर्मकार्यार्थं प्रतीक्ष्योऽष्टौ नरः समाः ।विद्यार्थं षट् यशोऽर्थं वा कामार्थं त्रींस्तु वत्सरान्

proṣito dharmakāryārthaṃ pratīkṣyo'ṣṭau naraḥ samāḥ | vidyārthaṃ ṣaṭ yaśo'rthaṃ vā kāmārthaṃ trīṃstu vatsarān

हिन्दी अर्थ

राशः कोषापदवँरच प्रतिकूलेषु च स्थितान् । घातने ट्विविधेदण्डैररीशां चोपजापकान्

English

If the husband went abroad for some sacred duty, (she) must wait for him eight years, if (he went) to (acquire) learning or fame six (years), if (he went) for pleasure three years.

अध्याय 9

श्लोक 9.77

संवत्सरं प्रतीक्षेत द्विषन्तीं योषितं पतिः ।द्विषाणां ऊर्ध्वं संवत्सरात्त्वेनां दायं हृत्वा न संवसेत्

saṃvatsaraṃ pratīkṣeta dviṣantīṃ yoṣitaṃ patiḥ | dviṣāṇāṃ ūrdhvaṃ saṃvatsarāttvenāṃ dāyaṃ hṛtvā na saṃvaset

हिन्दी अर्थ

दे दूत उन चोरों को खाबें-पीने के वहाने त्राह्मणदर्शीन के मिस से और वीरता के काम के ढंग से राजद्वार में लाकर पक- इया दें! जो वहां पकड़े जानेकी डरखे न जाने और सुप्त राजदूतों के साध चालाकी करके अपने कों वचाते हों, उनको राजा दला-

English

For one year let a husband bear with a wife who hates him; but after (the lapse of) a year let him deprive her of her property and cease to cohabit with her.

अध्याय 9

श्लोक 9.78

अतिक्रामेत्प्रमत्तं या मत्तं रोगार्तमेव वा ।सा त्रीन् मासान् परित्याज्या विभूषणपरिच्छदा

atikrāmetpramattaṃ yā mattaṃ rogārtameva vā | sā trīn māsān parityājyā vibhūṣaṇaparicchadā

हिन्दी अर्थ

जो चोर रात को सघ खगाकर चोरी करते हैँ उनका हाथ काट कर तीखी शूलो पर चढ़वा दे। चांद काठनेडाला पहली वार पकड़ जावे तो उसकी श्रणजोः करदादे, दूसरी वार हाथ-पेर करवा, तीसरी चार मै बध की आशा देवें । चोरों को आग, भोजन,

English

She who shows disrespect to (a husband) who is addicted to (some evil) passion, is a drunkard, or diseased, shall be deserted for three months (and be) deprived of her ornaments and furniture.

अध्याय 9

श्लोक 9.79

उन्मत्तं पतितं क्लीबमबीजं पापरोगिणम् ।न त्यागोऽस्ति द्विषन्त्याश्च न च दायापवर्तनम्

unmattaṃ patitaṃ klībamabījaṃ pāparogiṇam | na tyāgo'sti dviṣantyāśca na ca dāyāpavartanam

हिन्दी अर्थ

राजा का अन्न मण्डार, राखशाला और देवमंदिर तोडनेघाले को और द्वाथी, घोड़ा, रथ चुरानेवाले को, विना विचार मरवादे ! जो पूर्व से सब के काम में आनेधाले, जलाशय के जल को अपने यश में करले या जल के प्रबाह की रोके उसपर ढाई सौ पण

English

But she who shows aversion towards a mad or outcast (husband), a eunuch, one destitute of manly strength, or one afflicted with such diseases as punish crimes, shall neither be cast off nor be deprived of her property.

अध्याय 9

श्लोक 9.80

मद्यपाऽसाधुवृत्ता च प्रतिकूला च या भवेत् ।मद्यपासत्यवृत्ता व्याधिता वाऽधिवेत्तव्या हिंस्राऽर्थघ्नी च सर्वदा

madyapā'sādhuvṛttā ca pratikūlā ca yā bhavet | madyapāsatyavṛttā vyādhitā vā'dhivettavyā hiṃsrā'rthaghnī ca sarvadā

हिन्दी अर्थ

समेहि विषमं यस्तु चरेहै सुल्यतोऽपि वा । समापुयादभं पूर्व नरो सध्यससेव'वा ॥ २८७.॥ सलकर्मणि चानाते छत्यासु विविधासु च

English

She who drinks spirituous liquor, is of bad conduct, rebellious, diseased, mischievous, or wasteful, may at any time be superseded (by another wife).

अध्याय 9

श्लोक 9.81

वन्ध्याष्टमेऽधिवेद्याब्दे दशमे तु मृतप्रजा ।एकादशे स्त्रीजननी सद्यस्त्वप्रियवादिनी

vandhyāṣṭame'dhivedyābde daśame tu mṛtaprajā | ekādaśe strījananī sadyastvapriyavādinī

हिन्दी अर्थ

चिकित्सा करनेवाले उलडी चिकित्सा करें तो पशु. आदि के 0 , विषय में ढाई खो पण और मखुप्यो के विषयमे पांच सौ पण दण्ड ” करे "नदी के पुलका काठ, राजपताका का ठण्डा और मूर्तियों" - को तोडनेचाला)'उन सबको फिर चनबाढे और पांच सौ पण दरू

English

A barren wife may be superseded in the eighth year, she whose children (all) die in the tenth, she who bears only daughters in the eleventh, but she who is quarrelsome without delay.

अध्याय 9

श्लोक 9.82

या रोगिणी स्यात्तु हिता सम्पन्ना चैव शीलतः ।साऽनुज्ञाप्याधिवेत्तव्या नावमान्या च कर्हि चित्

yā rogiṇī syāttu hitā sampannā caiva śīlataḥ | sā'nujñāpyādhivettavyā nāvamānyā ca karhi cit

हिन्दी अर्थ

सव चोरों में महापापी खुनार यदि फोर दुराचार करे तो “उसको चाकू से दकडे इकडे करवादे । खेती के हल, कुदाल

English

But a sick wife who is kind (to her husband) and virtuous in her conduct, may be superseded (only) with her own consent and must never be disgraced.

अध्याय 9

श्लोक 9.83

अधिविन्ना तु या नारी निर्गच्छेद्रुषिता गृहात् ।सा सद्यः संनिरोद्धव्या त्याज्या वा कुलसंनिधौ

adhivinnā tu yā nārī nirgacchedruṣitā gṛhāt | sā sadyaḥ saṃniroddhavyā tyājyā vā kulasaṃnidhau

हिन्दी अर्थ

अङ्ग की हात्ति होने से आगे के अङ्ग पर बड़ा दुःख आपड़ता है। - जैसे तीन दरड, एक दूखरे के आधार पर रुके रहते हें, वेले सात..: प्रत्येक अङ्ग अपनी बिशेषता से समानहै। जिससे जो काम सघताहि जाना करे । सब प्रकार की पीड़ा और व्यसनो का गोरव-लाघव :

English

A wife who, being superseded, in anger departs from (her husband's) house, must either be instantly confined or cast off in the presence of the family.

अध्याय 9

श्लोक 9.84

प्रतिषिद्धाऽपि चेद्या तु मद्यमभ्युदयेष्वपि ।प्रतिषेधे पिबेद्या तु प्रेक्षासमाजं गच्छेद्वा सा दण्ड्या कृष्णलानि षट्

pratiṣiddhā'pi cedyā tu madyamabhyudayeṣvapi | pratiṣedhe pibedyā tu prekṣāsamājaṃ gacchedvā sā daṇḍyā kṛṣṇalāni ṣaṭ

हिन्दी अर्थ

कमे करनेवाले को दी लक्ष्मी. पापं होती है । खत्ययुम, जेताथुग,. -' छापरयुग और कलियुग, सब राज्ञा के कार्यों परही आधार रखते: - हैं क्‍योंकि राजाही भले-्डुरे समय, का कारण: है-युगस्वरूप... हे! जव राजा आलस्य, निद्रा में खमय वितावे तो कलियुग, जव:

English

But she who, though having been forbidden, drinks spirituous liquor even at festivals, or goes to public spectacles or assemblies, shall be fined six krishnalas.

अध्याय 9

श्लोक 9.85

यदि स्वाश्चापराश्चैव विन्देरन् योषितो द्विजाः ।तासां वर्णक्रमेण स्याज्ज्येष्ठ्यं पूजा च वेश्म च

yadi svāścāparāścaiva vinderan yoṣito dvijāḥ | tāsāṃ varṇakrameṇa syājjyeṣṭhyaṃ pūjā ca veśma ca

हिन्दी अर्थ

करता है चैते राजा-इनद के आचरण से अपने देशकी प्रजा को सन्तुए करे। जैसे आठ मास सूर्य अपने तेजसे पृथ्वीका जन खींच लेता है, वैसे राजा सूर्य फी भांति आचरण करके प्रज्ञा को दुःख न देकर राउय-फरलेवे । जसं वायु भाणरूप से सय प्राणियों में

English

If twice-born men wed women of their own and of other (lower castes), the seniority, honour, and habitation of those (wives) must be (settled) according to the order of the castes (varna).

अध्याय 9

श्लोक 9.86

भर्तुः शरीरशुश्रूषां धर्मकार्यं च नैत्यकम् ।स्वा चैव कुर्यात्सर्वेषां नास्वजातिः कथं चन

bhartuḥ śarīraśuśrūṣāṃ dharmakāryaṃ ca naityakam | svā caiva kuryātsarveṣāṃ nāsvajātiḥ kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

"३७७ . मनुरुदंति। जैसे वरूण अपराधियों को अपने पाशो से वॉधता हे, चेले राजा को देखकर खुश होते हँ, वैसे प्रजामएडल जिस सजा को देख कर खुश हो वह राजा चन्द्रबतघारी है । पापियों' पर अग्नि के

English

Among all (twice-born men) the wife of equal caste alone, not a wife of a different caste by any means, shall personally attend her husband and assist him in his daily sacred rites.

अध्याय 9

श्लोक 9.87

स्वा स्वैव यस्तु तत्कारयेन् मोहात्सजात्या स्थितयाऽन्यया ।यथा ब्राह्मणचाण्डालः पूर्वदृष्टस्तथैव सः

svā svaiva yastu tatkārayen mohātsajātyā sthitayā'nyayā | yathā brāhmaṇacāṇḍālaḥ pūrvadṛṣṭastathaiva saḥ

हिन्दी अर्थ

स्वर्गादि लोक और देवता, जिनके आश्रय खे टिके रहते है और वेददी जिन फा धन है उन ब्राह्मणो को कौन मारना चाहेगा! देवता है, वैसे माण विद्वान् या सूखे हो महान देवता है । ते सब तिदित कामा फे करने पर भी सर्वथा पूज्य हे, मदान,

English

But he who foolishly causes that (duty) to be performed by another, while his wife of equal caste is alive, is declared by the ancients (to be) as (despicable) as a Kandala (sprung from the) Brahmana (caste).

अध्याय 9

श्लोक 9.88

उत्कृष्टायाभिरूपाय वराय सदृशाय च ।अप्राप्तामपि तां तस्मै कन्यां दद्याद्यथाविधि

utkṛṣṭāyābhirūpāya varāya sadṛśāya ca | aprāptāmapi tāṃ tasmai kanyāṃ dadyādyathāvidhi

हिन्दी अर्थ

हुआ है । इनको पैदा करनेवाला व्यापक तेज अपने कारण में लिये दोनों मिलकर रहें तभी लोक-परलोक में बृद्धि पाते ईं, समर्पण करके रण मै भाणत्याग करे॥ ३२०-३२३॥

English

To a distinguished, handsome suitor (of) equal (caste) should (a father) give his daughter in accordance with the prescribed rule, though she have not attained (the proper age).

अध्याय 9

श्लोक 9.89

काममामरणात्तिष्ठेद्गृहे कन्यार्तुमत्यपि ।न चैवैनां प्रयच्छेत्तु गुणहीनाय कर्हि चित्

kāmamāmaraṇāttiṣṭhedgṛhe kanyārtumatyapi | na caivaināṃ prayacchettu guṇahīnāya karhi cit

हिन्दी अर्थ

एषोऽखिलः कर्मविधिरुक्ो राज्ञः सनातनः। :

English

(But) the maiden, though marriageable, should rather stop in (the father's) house until death, than that he should ever give her to a man destitute of good qualities.

अध्याय 9

श्लोक 9.90

त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कुमार्यर्तुमती सती ।ऊर्ध्वं तु कालादेतस्माद्विन्देत सदृशं पतिम्

trīṇi varṣāṇyudīkṣeta kumāryartumatī satī | ūrdhvaṃ tu kālādetasmādvindeta sadṛśaṃ patim

हिन्दी अर्थ

इसप्रकार राजा सदा .आचरण करके राजघर्मो का पालन करे और लोकहित के कासो म॑ सव कर्मचारियों को नियुक्त. करे । ये खच राजा का सनातन-कतैच्य कहा गया है अव वैश्य और शद के - कंतेब्यों को क्रम से झुनो ॥ ३२७-३२४ ॥

English

Three years let a damsel wait, though she be marriageable; but after that time let her choose for herself a bridegroom (of) equal (caste and rank).

अध्याय 9

श्लोक 9.91

अदीयमाना भर्तारमधिगच्छेद्यदि स्वयम् ।नैनः किं चिदवाप्नोति न च यं साऽधिगच्छति

adīyamānā bhartāramadhigacchedyadi svayam | nainaḥ kiṃ cidavāpnoti na ca yaṃ sā'dhigacchati

हिन्दी अर्थ

इसलिए पशुपालन न करने की इच्छा वैश्य न करे, जवतक वैश्य पालन करे, दूसरे वर्ण को कभी न चाहिए । माणि, मोती, सूँगा, लोहा, सूत फी वस्तु, कपूर और मीठा, घी आदि स्सपदाथौ का भाव वैश्य सदा विचार में रक्खे । सव बीजों के बोने की विधि,

English

If, being not given in marriage, she herself seeks a husband, she incurs no guilt, nor (does) he whom she weds.

अध्याय 9

श्लोक 9.92

अलङ्कारं नाददीत पित्र्यं कन्या स्वयंवरा ।मातृकं भ्रातृदत्तं वा स्तेना स्याद्यदि तं हरेत्

alaṅkāraṃ nādadīta pitryaṃ kanyā svayaṃvarā | mātṛkaṃ bhrātṛdattaṃ vā stenā syādyadi taṃ haret

हिन्दी अर्थ

एयोउनापदि वर्णानामुक्कः कर्मविधिः शुभः। ..

English

A maiden who choses for herself, shall not take with her any ornaments, given by her father or her mother, or her brothers; if she carries them away, it will be theft.

अध्याय 9

श्लोक 9.93

पित्रे न दद्यात्शुल्कं तु कन्यां ऋतुमतीं हरन् ।स च स्वाम्यादतिक्रामेदृतूनां प्रतिरोधनात्

pitre na dadyātśulkaṃ tu kanyāṃ ṛtumatīṃ haran | sa ca svāmyādatikrāmedṛtūnāṃ pratirodhanāt

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

But he who takes (to wife) a marriageable damsel, shall not pay any nuptial fee to her father; for the (latter) will lose his dominion over her in consequence of his preventing (the legitimate result of the appearance of) her enemies.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_dharma/manusmRRiti.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।