Manusmriti
9
अध्याय 9 / 12

Adhyāya 9

336 श्लोकभाग 4/4 · श्लोक 9.303–9.336

पूर्ण अध्याय पाठ34 श्लोक

अध्याय 9

श्लोक 9.303

इन्द्रस्यार्कस्य वायोश्च यमस्य वरुणस्य च ।चन्द्रस्याग्नेः पृथिव्याश्च तेजोवृत्तं नृपश्चरेत्

indrasyārkasya vāyośca yamasya varuṇasya ca | candrasyāgneḥ pṛthivyāśca tejovṛttaṃ nṛpaścaret

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

Let the king emulate the energetic action of Indra, of the Sun, of the Wind, of Yama, of Varuna, of the Moon, of the Fire, and of the Earth.

अध्याय 9

श्लोक 9.304

वार्षिकांश्चतुरो मासान् यथेन्द्रोऽभिप्रवर्षति ।तथाऽभिवर्षेत्स्वं राष्ट्रं कामैरिन्द्रव्रतं चरन्

vārṣikāṃścaturo māsān yathendro'bhipravarṣati | tathā'bhivarṣetsvaṃ rāṣṭraṃ kāmairindravrataṃ caran

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

As Indra sends copious rain during the four months of the rainy season, even so let the king, taking upon himself the office of Indra, shower benefits on his kingdom.

अध्याय 9

श्लोक 9.305

अष्टौ मासान् यथाऽदित्यस्तोयं हरति रश्मिभिः ।तथा हरेत्करं राष्ट्रात्नित्यमर्कव्रतं हि तत्

aṣṭau māsān yathā'dityastoyaṃ harati raśmibhiḥ | tathā haretkaraṃ rāṣṭrātnityamarkavrataṃ hi tat

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

As the Sun during eight months (imperceptibly) draws up the water with his rays, even so let him gradually draw his taxes from his kingdom; for that is the office in which he resembles the Sun.

अध्याय 9

श्लोक 9.306

प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः ।तथा चारैः प्रवेष्टव्यं व्रतमेतधि मारुतम्

praviśya sarvabhūtāni yathā carati mārutaḥ | tathā cāraiḥ praveṣṭavyaṃ vratametadhi mārutam

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

As the Wind moves (everywhere), entering (in the shape of the vital air) all created beings, even so let him penetrate (everywhere) through his spies; that is the office in which he resembles the Wind.

अध्याय 9

श्लोक 9.307

यथा यमः प्रियद्वेष्यौ प्राप्ते काले नियच्छति ।तथा राज्ञा नियन्तव्याः प्रजास्तधि यमव्रतम्

yathā yamaḥ priyadveṣyau prāpte kāle niyacchati | tathā rājñā niyantavyāḥ prajāstadhi yamavratam

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

As Yama at the appointed time subjects to his rule both friends and foes, even so all subjects must be controlled by the king; that is the office in which he resembles Yama.

अध्याय 9

श्लोक 9.308

वरुणेन यथा पाशैर्बद्ध एवाभिदृश्यते ।तथा पापान्निगृह्णीयाद्व्रतमेतधि वारुणम्

varuṇena yathā pāśairbaddha evābhidṛśyate | tathā pāpānnigṛhṇīyādvratametadhi vāruṇam

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

As (a sinner) is seen bound with ropes by Varuna, even so let him punish the wicked; that is his office in which he resembles Varuna.

अध्याय 9

श्लोक 9.309

परिपूर्णं यथा चन्द्रं दृष्ट्वा हृष्यन्ति मानवाः ।तथा प्रकृतयो यस्मिन् स चान्द्रव्रतिको नृपः

paripūrṇaṃ yathā candraṃ dṛṣṭvā hṛṣyanti mānavāḥ | tathā prakṛtayo yasmin sa cāndravratiko nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

He is a king, taking upon himself the office of the Moon, whose (appearance) his subjects (greet with as great joy) as men feel on seeing the full moon.

अध्याय 9

श्लोक 9.310

प्रतापयुक्तस्तेजस्वी नित्यं स्यात्पापकर्मसु ।दुष्टसामन्तहिंस्रश्च तदाग्नेयं व्रतं स्मृतम्

pratāpayuktastejasvī nityaṃ syātpāpakarmasu | duṣṭasāmantahiṃsraśca tadāgneyaṃ vrataṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

(If) he is ardent in wrath against criminals and endowed with brilliant energy, and destroys wicked vassals, then his character is said (to resemble) that of Fire.

अध्याय 9

श्लोक 9.311

यथा सर्वाणि भूतानि धरा धारयते समम् ।तथा सर्वाणि भूतानि बिभ्रतः पार्थिवं व्रतम्

yathā sarvāṇi bhūtāni dharā dhārayate samam | tathā sarvāṇi bhūtāni bibhrataḥ pārthivaṃ vratam

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

As the Earth supports all created beings equally, thus (a king) who supports all his subjects, (takes upon himself) the office of the Earth.

अध्याय 9

श्लोक 9.312

एतैरुपायैरन्यैश्च युक्तो नित्यमतन्द्रितः ।स्तेनान् राजा निगृह्णीयात्स्वराष्ट्रे पर एव च

etairupāyairanyaiśca yukto nityamatandritaḥ | stenān rājā nigṛhṇīyātsvarāṣṭre para eva ca

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

Employing these and other means, the king shall, ever untired, restrain thieves both in his own dominions and in (those of) others.

अध्याय 9

श्लोक 9.313

परामप्यापदं प्राप्तो ब्राह्मणान्न प्रकोपयेत् ।ते ह्येनं कुपिता हन्युः सद्यः सबलवाहनम्

parāmapyāpadaṃ prāpto brāhmaṇānna prakopayet | te hyenaṃ kupitā hanyuḥ sadyaḥ sabalavāhanam

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

Let him not, though fallen into the deepest distress, provoke Brahmanas to anger; for they, when angered, could instantly destroy him together with his army and his vehicles.

अध्याय 9

श्लोक 9.314

यैः कृतः सर्वभक्ष्योऽग्निरपेयश्च महोदधिः ।सर्वभक्षो क्षयी चाप्यायितः सोमः को न नश्येत्प्रकोप्य तान्

yaiḥ kṛtaḥ sarvabhakṣyo'gnirapeyaśca mahodadhiḥ | sarvabhakṣo kṣayī cāpyāyitaḥ somaḥ ko na naśyetprakopya tān

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

Who could escape destruction, when he provokes to anger those (men), by whom the fire was made to consume all things, by whom the (water of the) ocean was made undrinkable, and by whom the moon was made to wane and to increase again?

अध्याय 9

श्लोक 9.315

लोकानन्यान् सृजेयुर्ये लोकपालांश्च कोपिताः ।देवान् कुर्युरदेवांश्च कः क्षिण्वंस्तान् समृध्नुयात्

lokānanyān sṛjeyurye lokapālāṃśca kopitāḥ | devān kuryuradevāṃśca kaḥ kṣiṇvaṃstān samṛdhnuyāt

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

Who could prosper, while he injures those (men) who provoked to anger, could create other worlds and other guardians of the world, and deprive the gods of their divine station?

अध्याय 9

श्लोक 9.316

यानुपाश्रित्य तिष्ठन्ति लोका देवाश्च सर्वदा ।ब्रह्म चैव धनं येषां को हिंस्यात्ताञ्जिजीविषुः

yānupāśritya tiṣṭhanti lokā devāśca sarvadā | brahma caiva dhanaṃ yeṣāṃ ko hiṃsyāttāñjijīviṣuḥ

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

What man, desirous of life, would injure them to whose support the (three) worlds and the gods ever owe their existence, and whose wealth is the Veda?

अध्याय 9

श्लोक 9.317

अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणो दैवतं महत् ।प्रणीतश्चाप्रणीतश्च यथाऽग्निर्दैवतं महत्

avidvāṃścaiva vidvāṃśca brāhmaṇo daivataṃ mahat | praṇītaścāpraṇītaśca yathā'gnirdaivataṃ mahat

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

A Brahmana, be he ignorant or learned, is a great divinity, just as the fire, whether carried forth (for the performance of a burnt-oblation) or not carried forth, is a great divinity.

अध्याय 9

श्लोक 9.318

श्मशानेष्वपि तेजस्वी पावको नैव दुष्यति ।हूयमानश्च यज्ञेषु भूय एवाभिवर्धते

śmaśāneṣvapi tejasvī pāvako naiva duṣyati | hūyamānaśca yajñeṣu bhūya evābhivardhate

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

The brilliant fire is not contaminated even in burial-places, and, when presented with oblations (of butter) at sacrifices, it again increases mightily.

अध्याय 9

श्लोक 9.319

एवं यद्यप्यनिष्टेषु वर्तन्ते सर्वकर्मसु ।सर्वथा ब्राह्मणाः पूज्याः परमं दैवतं हि तत्

evaṃ yadyapyaniṣṭeṣu vartante sarvakarmasu | sarvathā brāhmaṇāḥ pūjyāḥ paramaṃ daivataṃ hi tat

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

Thus, though Brahmanas employ themselves in all (sorts of) mean occupations, they must be honoured in every way; for (each of) them is a very great deity.

अध्याय 9

श्लोक 9.320

क्षत्रस्यातिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणान् प्रति सर्वशः ।ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात्क्षत्रं हि ब्रह्मसम्भवम्

kṣatrasyātipravṛddhasya brāhmaṇān prati sarvaśaḥ | brahmaiva saṃniyantṛ syātkṣatraṃ hi brahmasambhavam

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

When the Kshatriyas become in any way overbearing towards the Brahmanas, the Brahmanas themselves shall duly restrain them; for the Kshatriyas sprang from the Brahmanas.

अध्याय 9

श्लोक 9.321

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति

adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam | teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

Fire sprang from water, Kshatriyas from Brahmanas, iron from stone; the all-penetrating force of those (three) has no effect on that whence they were produced.

अध्याय 9

श्लोक 9.322

नाब्रह्म क्षत्रं ऋध्नोति नाक्षत्रं ब्रह्म वर्धते ।ब्रह्म क्षत्रं च सम्पृक्तमिह चामुत्र वर्धते

nābrahma kṣatraṃ ṛdhnoti nākṣatraṃ brahma vardhate | brahma kṣatraṃ ca sampṛktamiha cāmutra vardhate

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

Kshatriyas prosper not without Brahmanas, Brahmanas prosper not without Kshatriyas; Brahmanas and Kshatriyas, being closely united, prosper in this (world) and in the next.

अध्याय 9

श्लोक 9.323

दत्त्वा धनं तु विप्रेभ्यः सर्वदण्डसमुत्थितम् ।पुत्रे राज्यं समासृज्य कुर्वीत प्रायणं रणे

dattvā dhanaṃ tu viprebhyaḥ sarvadaṇḍasamutthitam | putre rājyaṃ samāsṛjya kurvīta prāyaṇaṃ raṇe

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

But (a king who feels his end drawing nigh) shall bestow all his wealth, accumulated from fines, on Brahmanas, make over his kingdom to his son, and then seek death in battle.

अध्याय 9

श्लोक 9.324

समासाद्य एवं चरन् सदा युक्तो राजधर्मेषु पार्थिवः ।हितेषु चैव लोकस्य सर्वान् भृत्यान्नियोजयेत्

samāsādya evaṃ caran sadā yukto rājadharmeṣu pārthivaḥ | hiteṣu caiva lokasya sarvān bhṛtyānniyojayet

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

Thus conducting himself (and) ever intent on (discharging) his royal duties, a king shall order all his servants (to work) for the good of his people.

अध्याय 9

श्लोक 9.325

हितेषु चैव लोकेभ्यः एषोऽखिलः कर्मविधिरुक्तो राज्ञः सनातनः ।इमं कर्मविधिं विद्यात्क्रमशो वैश्यशूद्रयोः

hiteṣu caiva lokebhyaḥ eṣo'khilaḥ karmavidhirukto rājñaḥ sanātanaḥ | imaṃ karmavidhiṃ vidyātkramaśo vaiśyaśūdrayoḥ

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

Thus the eternal law concerning the duties of a king has been fully declared; know that the following rules apply in (due) order to the duties of Vaisyas and Sudras.

अध्याय 9

श्लोक 9.326

वैश्यस्तु कृतसंस्कारः कृत्वा दारपरिग्रहम् ।वार्तायां नित्ययुक्तः स्यात्पशूनां चैव रक्षणे

vaiśyastu kṛtasaṃskāraḥ kṛtvā dāraparigraham | vārtāyāṃ nityayuktaḥ syātpaśūnāṃ caiva rakṣaṇe

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

After a Vaisya has received the sacraments and has taken a wife, he shall be always attentive to the business whereby he may subsist and to (that of) tending cattle.

अध्याय 9

श्लोक 9.327

प्रजापतिर्हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून् ।ब्राह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे प्रजाः

prajāpatirhi vaiśyāya sṛṣṭvā paridade paśūn | brāhmaṇāya ca rājñe ca sarvāḥ paridade prajāḥ

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

For when the Lord of creatures (Pragapati) created cattle, he made them over to the Vaisya; to the Brahmana, and to the king he entrusted all created beings.

अध्याय 9

श्लोक 9.328

न च वैश्यस्य कामः स्यान्न रक्षेयं पशूनिति ।वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथं चन

na ca vaiśyasya kāmaḥ syānna rakṣeyaṃ paśūniti | vaiśye cecchati nānyena rakṣitavyāḥ kathaṃ cana

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

A Vaisya must never (conceive this) wish, I will not keep cattle; and if a Vaisya is willing (to keep them), they must never be kept by (men of) other (castes).

अध्याय 9

श्लोक 9.329

मणिमुक्ताप्रवालानां लोहानां तान्तवस्य च ।गन्धानां च रसानां च विद्यादर्घबलाबलम्

maṇimuktāpravālānāṃ lohānāṃ tāntavasya ca | gandhānāṃ ca rasānāṃ ca vidyādarghabalābalam

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

(A Vaisya) must know the respective value of gems, of pearls, of coral, of metals, of (cloth) made of thread, of perfumes, and of condiments.

अध्याय 9

श्लोक 9.330

बीजानामुप्तिविद्च स्यात्क्षेत्रदोषगुणस्य च ।मानयोगं च जानीयात्तुलायोगांश्च सर्वशः

bījānāmuptividca syātkṣetradoṣaguṇasya ca | mānayogaṃ ca jānīyāttulāyogāṃśca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

He must be acquainted with the (manner of) sowing of seeds, and of the good and bad qualities of fields, and he must perfectly know all measures and weights.

अध्याय 9

श्लोक 9.331

सारासारं च भाण्डानां देशानां च गुणागुणान् ।लाभालाभं च पण्यानां पशूनां परिवर्धनम्

sārāsāraṃ ca bhāṇḍānāṃ deśānāṃ ca guṇāguṇān | lābhālābhaṃ ca paṇyānāṃ paśūnāṃ parivardhanam

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

Moreover, the excellence and defects of commodities, the advantages and disadvantages of (different) countries, the (probable) profit and loss on merchandise, and the means of properly rearing cattle.

अध्याय 9

श्लोक 9.332

भृत्यानां च भृतिं विद्याद्भाषाश्च विविधा नृणाम् ।द्रव्याणां स्थानयोगांश्च क्रयविक्रयमेव च

bhṛtyānāṃ ca bhṛtiṃ vidyādbhāṣāśca vividhā nṛṇām | dravyāṇāṃ sthānayogāṃśca krayavikrayameva ca

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

He must be acquainted with the (proper), wages of servants, with the various languages of men, with the manner of keeping goods, and (the rules of) purchase and sale.

अध्याय 9

श्लोक 9.333

धर्मेण च द्रव्यवृद्धावातिष्ठेद्यत्नमुत्तमम् ।दद्याच्च सर्वभूतानामन्नमेव प्रयत्नतः

dharmeṇa ca dravyavṛddhāvātiṣṭhedyatnamuttamam | dadyācca sarvabhūtānāmannameva prayatnataḥ

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

Let him exert himself to the utmost in order to increase his property in a righteous manner, and let him zealously give food to all created beings.

अध्याय 9

श्लोक 9.334

विप्राणां वेदविदुषां गृहस्थानां यशस्विनाम् ।शुश्रूषैव तु शूद्रस्य धर्मो नैश्रेयसः परः

viprāṇāṃ vedaviduṣāṃ gṛhasthānāṃ yaśasvinām | śuśrūṣaiva tu śūdrasya dharmo naiśreyasaḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

But to serve Brahmanas (who are) learned in the Vedas, householders, and famous (for virtue) is the highest duty of a Sudra, which leads to beatitude.

अध्याय 9

श्लोक 9.335

परम् शुचिरुत्कृष्टशुश्रूषुर्मृदुवागनहङ्कृतः ।ब्राह्मणाद्याश्रयो नित्यमुत्कृष्टां जातिमश्नुते

param śucirutkṛṣṭaśuśrūṣurmṛduvāganahaṅkṛtaḥ | brāhmaṇādyāśrayo nityamutkṛṣṭāṃ jātimaśnute

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

(A Sudra who is) pure, the servant of his betters, gentle in his speech, and free from pride, and always seeks a refuge with Brahmanas, attains (in his next life) a higher caste.

अध्याय 9

श्लोक 9.336

ब्राह्मणापाश्रयो एषोऽनापदि वर्णानामुक्तः कर्मविधिः शुभः ।आपद्यपि हि यस्तेषां क्रमशस्तन्निबोधत

brāhmaṇāpāśrayo eṣo'nāpadi varṇānāmuktaḥ karmavidhiḥ śubhaḥ | āpadyapi hi yasteṣāṃ kramaśastannibodhata

हिन्दी अर्थ

गले के अच्छे-युरे .का हाल, देशों में पदार्थो का भाव, गुण आदि । समय मे खरीद, बेचने मै मुनाफा आदि और पशुओं के चढ्ने की, रीति वैश्य जाना करे । नौकरोंकी नौकरी का परिमाण; अनेक भाषा, माल ठीक, रहने की विधि, खरीदते, बेचने का ढंग

English

The excellent law for the conduct of the (four) castes (varna), (when they are) not in distress, has been thus promulgated; now hear in order their (several duties) in times of distress.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_dharma/manusmRRiti.itx · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।