Matsya Purana
150
अध्याय 150 / 176

Adhyaya 150

242 श्लोकभाग 1/4 · श्लोक 1–77

पूर्ण अध्याय पाठ77 श्लोक

अध्याय 150

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण १५० अथ ग्रसनमालोक्य यमः क्रोधविमूर्छितः ववर्ष शरवर्षेण विशेषेणाग्निवर्चसा

matsya-purāṇa 150 atha grasanamālokya yamaḥ krodhavimūrchitaḥ vavarṣa śaravarṣeṇa viśeṣeṇāgnivarcasā

हिन्दी अर्थ

आत्रेयपुत्रिकापुत्रानत ऊर्ध्व निबोध मे। कालेयाश्च सवालेया वामरथ्यास्तथैव च धात्रेयाश्चैव मैत्रेयास्त्र्यार्षेयाः परिकीर्तिताः । परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

English

Nandike4vara saiti: -Narada! Hear, lam now going to tell \ on about the sixty ordifiances, as explainoil by the Lord Jiva ami which di-pel great sins. — J.

अध्याय 150

श्लोक 2

स विद्धो बहुभिर्बाणैर् ग्रसनो ऽतिपराक्रमः कृतप्रतिकृताकाङ्क्षी धनुरानम्य भैरवम्

sa viddho bahubhirbāṇair grasano 'tiparākramaḥ kṛtapratikṛtākāṅkṣī dhanurānamya bhairavam

हिन्दी अर्थ

येषां परिकीर्तितेन मत्स्यभगवानूने कहा राजेन्द्र! अब मुझसे महर्षि अत्रिके वंशके उत्पन्न हुए कर्दमायन तथा शारायणशाखीय गोत्रकर्ता मुनियोंका वर्णन सुनिये। ये हैं-उद्दालकि, शौणकर्णिरथ, शौक्रतव, गौरग्रीब, गौरजिन, चैत्रायण,

English

The onlinance, known as, i U Deca-Vruta, is the dispeller of all sins. Tlie observer of it should have his meal only iu the night for a year, after which he should give away one cow,,.t.pioit and tritlent, all made of gold, along with a pair of clothes, to a llrahinaua having a large family. t>ne who does so becotnes unified with Siva ami li\es in flis region. — 2-3.

अध्याय 150

श्लोक 3

शतैः पञ्चभिरत्युग्रैः शराणां यममर्दयत् स विचिन्त्य यमो बाणान् ग्रसनस्यातिपौरुषम्

śataiḥ pañcabhiratyugraiḥ śarāṇāṃ yamamardayat sa vicintya yamo bāṇān grasanasyātipauruṣam

हिन्दी अर्थ

अर्धपण्य, वामरथ्य, गोपन, अस्तकि, बिन्दु, कर्णजिह्न, हुए ऋषि हैं । इनके प्रवर श्यावाश्व, अत्रि और आर्चनानश-- ये तीन हैं। इनमें परस्परमें विवाह नहीं होता। दाक्षि, मौञ्जकेश, गविष्ठिर तथा भलन्दन-इन ऋषियोंके अत्रि, गविष्ठिर तथा पूर्वातिथि-ये तीन ऋषि प्रवर माने गये हैं। इनमें भी परस्पर विवाह-सम्बन्ध निषिद्ध है। इसके बाद अब मुझसे अत्रिकी पुत्रिका आत्रेयीसे उत्पन्न प्रवरकर्ता

English

The (levfit.ee keeping up the '2) lindra-Vrata should, for a year, have only one meal a day, after which he should give away one bull of gold ami a cow of sesamum. This observance is also the destroyer of ills and helps tlio devotee to go loathe region of Siva, and raises him t(» the rank of iiva. — 4.

अध्याय 150

श्लोक 4

बाणवृष्टिभिरुग्राभिर् यमो ग्रसनमर्दयत् कृतान्तशरवृष्टिं तां वियति प्रतिसर्पिणीम्

bāṇavṛṣṭibhirugrābhir yamo grasanamardayat kṛtāntaśaravṛṣṭiṃ tāṃ viyati pratisarpiṇīm

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंका विवरण सुनिये-कालेय, वालेय, वामरथ्य, धात्रेय तथा मैत्रेय-इन ऋषियोंके अत्रि, वामरथ्य और महर्षि पौत्रि-ये तीन प्रवर ऋषि माने गये हैं। इनमें भी परस्पर विवाह नहीं होता। राजन्! इस प्रकार मैंने आपको इन अत्रिवंशमें उत्पन्न होनेवाले गोत्रकार महानुभाव ऋषियोंका नाम सुना दिया, जिनके नामसंकीर्तनमात्रसे मनुष्य अपने

English

One who gives away a bull and a blue lotus, made of gold, as well as a vessel full of sugar, and lives on nightly meal only for a year, eating in

अध्याय 150

श्लोक 5

चिछेद शरवर्षेण ग्रसनो दानवेश्वरः विफलां तां समालोक्य यमस्तां शरसंततिम्

cicheda śaravarṣeṇa grasano dānaveśvaraḥ viphalāṃ tāṃ samālokya yamastāṃ śarasaṃtatim

हिन्दी अर्थ

पापं समग्रं पुरुषो जहाति॥ ११ सभी पाप-कमॉसे छुटकारा पा जाता है इति श्रीमत्स्ये महापुराणे प्रवरानुकीर्तनेऽत्रिबंशानुकीर्तनं नाम सप्तनवत्यधिकशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके प्रवरानुकीर्तनप्रसङ्गमें अत्रिवंशवर्णन नामक एक सौ सत्तानवेवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

' THE MATSVA PURAiJAU.

अध्याय 150

श्लोक 6

स विचिन्त्य शरव्रातं ग्रसनस्य रथं प्रति चिक्षेप मुद्गरं घोरं तरसा तस्य चान्तकः

sa vicintya śaravrātaṃ grasanasya rathaṃ prati cikṣepa mudgaraṃ ghoraṃ tarasā tasya cāntakaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रवरानुकीर्तनमें महर्षि विश्वामित्रके वंशका वर्णन वैश्वामित्रो देवरातस्तथा वैकृतिगालवः। वतण्डश्च शलंकश्च ह्यभयश्चायतायनः

English

a secluded place, obtains the rank of Visnu. 'Phia is known as (3) Lila- Frata.—o. *. '

अध्याय 150

श्लोक 7

स तं मुद्गरम् आयान्तम् उत्प्लुत्य गगनस्थितम् जग्राह वामहस्तेन याम्यं दानवनन्दनः

sa taṃ mudgaram āyāntam utplutya gaganasthitam jagrāha vāmahastena yāmyaṃ dānavanandanaḥ

हिन्दी अर्थ

वाश्चव्याश्च करीषाश्च संश्रुत्या अथ संश्रुताः खरवाचो हलयमाः साधिता वास्तुकौशिकाः त्यार्घेयाः प्रवरास्तेषां सर्वेषां परिकीर्तिताः। विश्वामित्रो देवरात उद्दालश्च महायशाः

English

He, givin/4 up of all unguents and giving away of nice and clean cooking utensils, in the four niontiis, beginning with Aadlia leads the devotee to the realm of Visnn. Thi? observance is known as (4) Pnfi- Vratat because it pleases everybody.

अध्याय 150

श्लोक 8

तमेव मुद्गरं गृह्य यमस्य महिषं रुषा पातयामास वेगेन स पपात महीतले

tameva mudgaraṃ gṛhya yamasya mahiṣaṃ ruṣā pātayāmāsa vegena sa papāta mahītale

हिन्दी अर्थ

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः। देवश्रवाः सुजातेयाः सौमुकाः कारुकायणाः तथा वैदेहराता ये कुशिकाश्च नराधिप। त्रयार्षेयोऽभिमतस्तेषां सर्वेषां प्रवरः शुभः

English

One who observes the l5> Oaiiri-V rd:t,a, in the mmUh of-Oliaiira, by invoking the pleasure of the gotldoss, witli the wor»ls. "( rnnri me priyatam," and by giving up honey, milk, curds, clarified Initter, molasses, and similar articles, gives hue cloths, and the vessels full (»f sngarcaiio juice, Ac., and worships the Hrulimana with his wile, goes to the realm of JMrvati. — 7-S.

अध्याय 150

श्लोक 9

उत्प्लुत्याथ यमस्तस्मान् महिषान्निष्पतिष्यतः प्रासेन ताडयामास ग्रसनं वदने दृढम्

utplutyātha yamastasmān mahiṣānniṣpatiṣyataḥ prāsena tāḍayāmāsa grasanaṃ vadane dṛḍham

हिन्दी अर्थ

देवश्रबा देवरातो विश्वामित्रस्तथैव च। परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः पाणिनिश्चैव त्र्यार्षेया: सर्व एते प्रकीर्तिताः त्र्यार्षेयाः प्रवरा ह्येते ऋषयः परिकीर्तिताः

English

'Phe i<)' Kihnti-\' nila, the destroyer of all woos dioiihl be obs- rved on the thirteentli day of Pau-.a. 'Pho ihn«>te«' luaihl lal.i* his mt'al at. iiiglil aral give away to a Bnihmanii. a g 'lden!n nf Asoka, icn linger,s in height after covering it uilli a cloth and [/lecch ol Migarcuiie. lie sluHiid invoke the pleasure of Pradynnnia, with 1j«c word'*: " Piatlynmiiah priyatAm" at the lime of giving it away. By doing.so, the devoteii resides without • care and anxiety in the region of Vi.snn. till the end nf tin' kalpa. — 1-10.

अध्याय 150

श्लोक 10

स तु प्रासप्रहारेण मूर्छितो न्यपतद्भुवि ग्रसनं पतितं दृष्ट्वा जम्भो भीमपराक्रमः

sa tu prāsaprahāreṇa mūrchito nyapatadbhuvi grasanaṃ patitaṃ dṛṣṭvā jambho bhīmaparākramaḥ

हिन्दी अर्थ

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः कामलायनिजश्चैव अश्मरथ्यस्तथैव च। वञ्जुलिश्चापि त्र्यार्षेय: सर्वेषां प्रवरो मतः

English

(7) Hiva-V raid hoob.'orved dnringllje four montlis of Asadluy.

अध्याय 150

श्लोक 11

यमस्य भिन्दिपालेन प्रहारमकरोद्धृदि यमस्तेन प्रहारेण सुस्राव रुधिरं मुखात्

yamasya bhindipālena prahāramakaroddhṛdi yamastena prahāreṇa susrāva rudhiraṃ mukhāt

हिन्दी अर्थ

मत्स्यभगवानूने कहा-राजन्! अब मैं आपसे महर्षि अत्रिके ही बंशमें उत्पन्न अन्य शाखाका वर्णन कर रहा हुँ। नरेश्वर! महर्षि अत्रिके पुत्र श्रीमान् सोम हुए। उनके बंशमें विश्वामित्र उत्पन्न हुए, जिन्होंने अपनी तपस्याके बलसे ब्राह्मणत्वको प्राप्त किया। अब मैं उनके वंशका वर्णन कर रहा हूँ, सुनिये। वैश्वामित्र (मधुच्छन्दा), देवरात, वैकृति, गालव, वतण्ड, शलंक, अभय, वाभ्रव्य, करीष, संश्रुत्य, संश्रुत, उलूप, औपहाव, पयोद,

English

&c. in course of which the devoie*' >In*uM lel get hi nail.-. tVe., trimmed. He should avoid the U'si' -'f l»rinjal> and give away to a BrAInnana a pitcher fell of honey, ('huiliecl ii.iln-i and golden briiijal in tljc inontli of Kartika. By doing so. he goes to the realm of Iludra. -1 1-12.

अध्याय 150

श्लोक 12

कृतान्तं मर्दितं दृष्ट्वा गदापाणिर्धनाधिपः वृतो यक्षायुतशतैर् जम्भं प्रत्युद्ययौ रुषा

kṛtāntaṃ marditaṃ dṛṣṭvā gadāpāṇirdhanādhipaḥ vṛto yakṣāyutaśatair jambhaṃ pratyudyayau ruṣā

हिन्दी अर्थ

इन सभी ऋषियोंके वंशमें उत्पन्न होनेवालोंमें विश्वामित्र, देवरात तथा महायशस्वी उद्दाल-ये तीन ऋषि प्रवर माने गये हैं। इनमें परस्पर विवाह-सम्बन्ध नहीं होता। नराधिप! देवश्रवा, सुजातेय, सौमुक, कारुकायण, वैदेहरात तथा कुशिक-इन सभी महर्षियोंके वंशमें देवश्रवा, देवरात तथा विश्वामित्र-ये तीनों प्रवर माने गये हैं। इन वंशजोंमें परस्पर विवाह निषिद्ध है। राजन्! धनंजय, कपर्देय, परिकूट तथा पाणिनि-इनके वंशमें विश्वामित्र,

English

One who abstains from tlowers during winter./.c., the seasons of lleuianta and lijJira; and in the montli of i'halgiina, and gels three Howers of gold made accordin.g to his me.oj- and give.s them away in charity at dusk, after invoking the idcasun of iva and Visun, widi the words PriyataTp biva-Keiiavam, attains linal beatitude. Pliis is known as (8) SaimyarVrata—VAi,

अध्याय 150

श्लोक 13

जम्भो रुषा तम् आयान्तं दानवानीकसंवृतः उवाच प्राज्ञो वाक्यं तु यथा स्निग्धेन भाषितम्

jambho ruṣā tam āyāntaṃ dānavānīkasaṃvṛtaḥ uvāca prājño vākyaṃ tu yathā snigdhena bhāṣitam

हिन्दी अर्थ

धनंजय और माधुच्छन्दस--ये तीन प्रवर माने गये हैं। विश्वामित्र, मधुच्छन्दा और अघमर्षण--इन तीन ऋषियोंके वंशजोंमें भी परस्पर विवाह नहीं होते ॥१--१२॥ कामलायनिज, अश्मरथ्य और वञ्जुलि- इन ऋषियोंके विश्वामित्र, अश्मरथ्य और महातपस्वी वञ्जुलि-ये तीनों प्रवर माने गये हैं।

English

(0) Sauhhiyjfd'Vrala should be kept up by avoiding, on the third day of every month, beginning from lliaignnu, the use of salt for a year. At the conclusion of tiuMU'dinunce, he should give to a Bra limana couple «a properly equipped bedstead, ii house with all its ni'cessary appurtenances, after showing due honour to them, and should invoke the pleasure of the goddess, with the words, " Bluiviuii priyuiam.'' By doing s(r, he resides for a hundred kalpas in the realm of Barvati.— lo-lO.

अध्याय 150

श्लोक 14

ग्रसनो लब्धसंज्ञो ऽथ यमस्य प्राहिणोद्गदाम् मणिहेमपरिष्कारां गुर्वीम् अरिविमर्दिनीम्

grasano labdhasaṃjño 'tha yamasya prāhiṇodgadām maṇihemapariṣkārāṃ gurvīm arivimardinīm

हिन्दी अर्थ

इससे सिद्ध है कि व्याकरण-कर्ता पाणिनि भी बहुत प्राचीन हैं। 'परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

English

The devotee who maintains the vow of silence in the evenings for a year and at the end of it gives a jar of clarified batter, a pair of clothes,

अध्याय 150

श्लोक 15

तामप्रतर्क्यां सम्प्रेक्ष्य गदां महिषवाहनः गदायाः प्रतिघातार्थं जगद्दलनभैरवम्

tāmapratarkyāṃ samprekṣya gadāṃ mahiṣavāhanaḥ gadāyāḥ pratighātārthaṃ jagaddalanabhairavam

हिन्दी अर्थ

लोहिता अष्टकाश्चैषां त्र्यार्षया: परिकीर्तिताः अष्टका लोहितैर्नित्यमवैवाह्याः परस्परम् उदरेणुः क्रथकश्च ऋषिश्चोदावहिस्तथा। आर्षयोऽभिमतस्तेषां सर्वेषां प्रवरः स्मृतः

English

ghapter Cl.

अध्याय 150

श्लोक 16

दण्डं मुमोच कोपेन ज्वालामालासमाकुलम् स गदां वियति प्राप्य ररासाम्बुधरो यथा

daṇḍaṃ mumoca kopena jvālāmālāsamākulam sa gadāṃ viyati prāpya rarāsāmbudharo yathā

हिन्दी अर्थ

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः उदुम्बरः सैषिरिटि्ऋषिस्त्राक्षायणिस्तथा। शाट्यायनिः करीराशी शालंकायनिलावकी । मौञ्जायनिश्च भगवांस्त्रयार्षयाः परिकीर्तिताः

English

sesamum, and a bell to a UrHlimami, goes to tlic domain of Sarasvati—tlie Goddesa of letters— and is liberated from the cycle of birth. This is known as (10/ Samsvata ordinance — the giver of beauty and learning. — 17-18.

अध्याय 150

श्लोक 17

संघट्टमभवत्ताभ्यां शैलाभ्यामिव दुःसहम् ताभ्यां निष्पेषनिर्ह्रादजडीकृतदिगन्तरम्

saṃghaṭṭamabhavattābhyāṃ śailābhyāmiva duḥsaham tābhyāṃ niṣpeṣanirhrādajaḍīkṛtadigantaram

हिन्दी अर्थ

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः एते तवोक्ताः कुशिका नरेन्द्र येषां तु नाम्नां परिकीर्तितेन

English

One who worships Lukiini — the Goddess of wealth — and keeps the fast oil the fifth day of a month, for a year, and at the end of it gives away a cow, along witli a lotus of gold, goes to the kingdom of Vi.-jiiii and is always bom in good circunislanccs. This is called the 11,) Sampada-Vrata and is the destroyer of all ills. — U)-20.

अध्याय 150

श्लोक 18

जगद् व्याकुलतां यातं प्रलयागमशङ्कया क्षणात्प्रशान्तनिर्ह्रादं ज्वलदुल्कासमाचितम्

jagad vyākulatāṃ yātaṃ pralayāgamaśaṅkayā kṣaṇātpraśāntanirhrādaṃ jvaladulkāsamācitam

हिन्दी अर्थ

पापं समग्रं पुरुषो जहाति इनमें भी परस्पर विवाह निषिद्ध है। विश्वामित्र, लोहित, अष्टक और पूरण-इनके विश्वामित्र और पूरण--ये दो प्रवर माने गये हैं। इनमें परस्पर विवाह- सम्बन्ध निषिद्ध है। पूरण, लोहित तथा अष्टक

English

One who washes llic door in front of Vi>uu or Sjiva for a full year and then gives away a c{)\v with a pitclier of water, is bori a king on this earth, ten thonsiind liifies, and at the end goe?» to the realm of iva. This is known as;12i Ayuv~V)a(a, and is the giver of all desires. - 21-22.

अध्याय 150

श्लोक 19

निष्पेषणे तयोर्भीमम् अभूद्गगनगोचरम् निहत्याथ गदां दण्डस् ततो ग्रसनमूर्धनि

niṣpeṣaṇe tayorbhīmam abhūdgaganagocaram nihatyātha gadāṃ daṇḍas tato grasanamūrdhani

हिन्दी अर्थ

इन ऋषियोंके विश्वामित्र, लोहित तथा महातपस्वी अष्टक प्रवर माने गये हैं। इनमें अष्टक वंशवालोंका लोहित वंशवालोंके साथ परस्पर विवाह नहीं होता। उदरेणु, क्रथक तथा उदावहि-इन सबके ऋणवन्, गतिन तथा विश्वामित्र-ये तीन प्रवर माने गये हैं। इनमें परस्पर विवाह निषिद्ध है। उदुम्बर, सैषिरिटि, त्राक्षायणि, शाट्यायनि, करीराशी, शालंकायनि, लावकि तथा ऐश्वर्यशाली मौञ्जायनि-इन ऋषियोंके खिलिखिलि, विद्य तथा विश्वामित्र-ये तीन ऋषि प्रवर माने गये हैं। इनमें परस्पर विवाह-सम्बन्ध नहीं होता। नरेन्द्र! मैंने आपसे इन कुशिकवंशी महानुभाव द्विजेन्द्रोंका वर्णन कर चुका। इनके नामसंकीर्तनसे मनुष्य समग्र

English

One who takes his meal once a day, in silence, bereft of vu?e for a full year and saliitt's the peepiii tree, the sun and the Ganges together, and at tlie end of the ordinance adoies the Bn'diinfina witli his consort, having given them a golden tree with three cows, attains the benefit of AiJvamedlui sacrifice. This is called tiic (13) Klrti-V mta-xhe givev of every fame and prosperity. — 23-21.

अध्याय 150

श्लोक 20

हृत्वा श्रियमिवानर्थो दुर्वृत्तस्यापतद्दृढः स तु तेन प्रहारेण दृष्ट्वा सतिमिरा दिशः

hṛtvā śriyamivānartho durvṛttasyāpataddṛḍhaḥ sa tu tena prahāreṇa dṛṣṭvā satimirā diśaḥ

हिन्दी अर्थ

पार्पोसे मुक्त हो जाता है इति श्रीमत्स्ये महापुराणे प्रवरानुकीर्तने विश्वामित्रवंशानुवर्णनं नामाष्टनवत्यधिकशततमोऽध्यायः

English

The observer of the {li) Sdma-V rata should make an altar of cow- dung bathe livaor Visnn with clarified butler, worship them with uncook- ed rice and floivers, for a year. At the end of the year, the devotee should give away a lotus of eiglit fingers in height, with a cow of sesamum to a Bnihmaiia versed in tlie Sama-Veda. As a result, the devotee is respected in iva loka.—

अध्याय 150

श्लोक 21

पपात भूमौ निःसंज्ञो भूमिरेणुविभूषितः ततो हाहारवो घोरः सेनयोरुभयोरभूत्

papāta bhūmau niḥsaṃjño bhūmireṇuvibhūṣitaḥ tato hāhāravo ghoraḥ senayorubhayorabhūt

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके प्रवरानुकीर्तन-प्रसङ्गमें विश्वामित्रवंशानुवर्णन नामक एक सौ अट्ठानबेवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ गोत्रप्रवर-कीर्तनमें महर्षि कश्यपके वंशका वर्णन गोत्रकारानृषीन् वक्ष्ये तेषां नामानि मे शृणु

English

One who takes only one meal a day on the Dili day of a month and then gives to a virgin, after feasting her, according to his means, a pair of clothes embroidered with gold and raiments of silk, and a lion of gold to a Brahinaua, gets a handsome form and he never defeated by his foes and lives for a considerable time in 'the realm of iSiva. Tliis is known as (15) Vlra-Vmta — the giver of all prosperity to women kind.- 27-28.

अध्याय 150

श्लोक 22

ततो मुहूर्तमात्रेण ग्रसनः प्राप्य चेतनाम् अपश्यत्स्वां तनुं ध्वस्तां विलोलाभरणाम्बराम्

tato muhūrtamātreṇa grasanaḥ prāpya cetanām apaśyatsvāṃ tanuṃ dhvastāṃ vilolābharaṇāmbarām

हिन्दी अर्थ

आश्रायणिञऋषिगणो मेषकीरिटकायनाः। मत्स्यभगवानूने कहा-राजन्! महर्षि मरीचिके

English

One whp takes milk only on each full moon day, for a.year, and at its conclusion, after performing lraddlia, gives 'away five milch cows, along with pitchers of water and cloths of tawny colour, goes to the domain of Viiiu, where he saves liuiulrcds of his ancestors and becomes the King of Kings at the end of a kalpu. This is called (16) Pitri-Vrata. — 29-30.

अध्याय 150

श्लोक 23

स चापि चिन्तयामास कृते प्रतिकृतिक्रियाम् मद्विधे वस्तुनि पुंसि प्रभोः परिभवोदयात्

sa cāpi cintayāmāsa kṛte pratikṛtikriyām madvidhe vastuni puṃsi prabhoḥ paribhavodayāt

हिन्दी अर्थ

पुत्र कश्यप हुए। अब मैं उन्हीं कश्यपके कुलमें जन्म लेनेवाले गोत्र-प्रवर्तक ऋषियोंका वर्णन कर रहा हूँ, उदग्रजा माठराश्च भोजा विनयलक्षणाः॥ २ उनके नाम मुझसे सुनिये-आश्रायणि, मेषकीरिटकायन,

English

One who voluntarily gives drinking water to the needy, from the

अध्याय 150

श्लोक 24

मय्याश्रितानि सैन्यानि जिते मयि विनाशिता असंभावित एवास्तु जनः स्वच्छन्दचेष्टितः

mayyāśritāni sainyāni jite mayi vināśitā asaṃbhāvita evāstu janaḥ svacchandaceṣṭitaḥ

हिन्दी अर्थ

शालाहलेयाः कौरिष्टाः कन्यकाश्चासुरायणाः। देवयाना गोमयाना ह्ाधश्छायाभयाश्च ये। 'कात्यायनाः शाक्रायणा बर्हिर्योगगदायनाः

English

beginning of Chaitra for four months, and after it gives away a big water

अध्याय 150

श्लोक 25

न तु व्यर्थशतोद्घुष्टसंभावितधनो नरः एवं संचिन्त्य वेगेन समुत्तस्थौ महाबलः

na tu vyarthaśatodghuṣṭasaṃbhāvitadhano naraḥ evaṃ saṃcintya vegena samuttasthau mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

योधयाना: कार्तिक्यो हस्तिदानास्तथैव च कौबेरकाश्च श्याकारा अग्निशर्मायणाश्च ये। मेषपा: केकरसपास्तथा चैव तु बभ्रव: प्राचेयो ज्ञानसंज्ञेया आग्रा प्रासेव्य एव च। श्यामोदरा वैवशपास्तथा चैवोद््बलायनाः

English

THE MATSYA VUUAEAM%' '

अध्याय 150

श्लोक 26

मुद्गरं कालदण्डाभं गृहीत्वा गिरिसंनिभः ग्रसनो घोरसंकल्पः संदष्टौष्ठपुटच्छदः

mudgaraṃ kāladaṇḍābhaṃ gṛhītvā girisaṃnibhaḥ grasano ghorasaṃkalpaḥ saṃdaṣṭauṣṭhapuṭacchadaḥ

हिन्दी अर्थ

काष्ठाहारिणमारीचा आजिहायनहास्तिकाः। वैकर्णेयाः काश्यपेयाः सासिसाहारितायनाः मातङ्गिनश्च भृगवस्त््यार्षयाः परिकीर्तिताः। वत्सरः कश्यपश्चैव निधुवश्च महातपाः

English

jar (Manika), with grain, cloths, gold and a pot conlainiji sesamuni, goes to the region of Bralnnn and becomes a king at the end of a kalpa. This is called the (17) Anandn-V mta. — 31-32.

अध्याय 150

श्लोक 27

रथेन त्वरितो गच्छन् नाससादान्तकं रणे समासाद्य यमं युद्धे ग्रसनो भ्राम्य मुद्गरम्

rathena tvarito gacchan nāsasādāntakaṃ raṇe samāsādya yamaṃ yuddhe grasano bhrāmya mudgaram

हिन्दी अर्थ

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः। अतः परं प्रवक्ष्यामि द्व्यामुष्यायणगोत्रजान् शैशिरोदवहिश्चैव सैरन्धी रौपसेवकिः यामुनिः काट्टुपिङ्काक्षिः सजातम्बिस्तथैव च। दिवावष्टाश्च इत्येते भवत्या ज्ञेयाश्च काश्यपाः

English

One who bathes in PancliAmrita for a year, and tl)en gives away a conch, Panchainiita and a cow to a BrAhmana, goes lo tlio realm of liva and becomes a king at the end of a kalpa. This is called the (IS) Dhriti- Vvaia, — 33-34.

अध्याय 150

श्लोक 28

वेगेन महता रौद्रं चिक्षेप यममूर्धनि विलोक्य मुद्गरं दीप्तं यमः संभ्रान्तलोचनः

vegena mahatā raudraṃ cikṣepa yamamūrdhani vilokya mudgaraṃ dīptaṃ yamaḥ saṃbhrāntalocanaḥ

हिन्दी अर्थ

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः। संयातिश्च नभश्नोभौ पिप्पल्योऽथ जलंधरः भुजातपूरः पूर्यश्च कर्दमो गर्दभीसुखः। हिरण्यबाहुकैरातावुभौ काश्यपगोभिलौ

English

iVotc. — Mi;jn=Consi«ting ol' fivt* ingredients Dir., 5 i,«\, milk,

अध्याय 150

श्लोक 29

वञ्चयामास दुर्धर्षं मुद्गरं स महाबलः तस्मिन्नपसृते दूरं चण्डानां भीमकर्मणाम्

vañcayāmāsa durdharṣaṃ mudgaraṃ sa mahābalaḥ tasminnapasṛte dūraṃ caṇḍānāṃ bhīmakarmaṇām

हिन्दी अर्थ

कुलहो वृषकण्डश्च मृगकेतुस्तथोत्तरः। निदाघमसृणौ भर्त्स्या महान्तः केरलाश्च ये शाण्डिल्यो दानवश्चैव तथा वै देवजातयः। उदग्रज, माठर, भोज, विनयलक्षण, शालाहलेय, को रिष्ट, कन्यक, आसुरायण, मन्दाकिनीमें उत्पन्न मृगय, श्रोतन, भौतपायन, देवयान, गोमयान, अधश्छाय, अभय, कात्यायन, शाक्रायण, बर्हियोंग, गदायन, भवनन्दि,

English

sugar, clarifled butter, Curd and Honey.

अध्याय 150

श्लोक 30

याम्यानां किंकराणां तु सहस्रं निष्पिपेष ह ततस्तां निहतां दृष्ट्वा घोरां किंकरवाहिनीम्

yāmyānāṃ kiṃkarāṇāṃ tu sahasraṃ niṣpipeṣa ha tatastāṃ nihatāṃ dṛṣṭvā ghorāṃ kiṃkaravāhinīm

हिन्दी अर्थ

महाचक्रि, दाक्षपायण, बोधयान, कार्तिक्य, हस्तिदान, आश्ववातायन, कौबेरक, श्याकार, अग्निशर्मायण, मेषप, कैकरसप, बभ्रु, प्राचेय, ज्ञानसंज्ञेय, आग्न, प्रासेव्य, श्यामोदर, वैवशप, उद्दलायन, काष्ठाहारिण, मारीच, आजिहायन, हास्तिक, वैकर्णेय, काश्यपेय, सासि,

English

One \y1i() gives up meat for a year and at the end gives away a cow or a deer of gold gets tlic benefit of Asllvamcdha sacrifice, and, after reaping the fruits of liis virtue for one full kalpar is born as a king. This is (11*) Alrlwsd-V rafa. - oo.

अध्याय 150

श्लोक 31

अगमत्परमं क्षोभं नानाप्रहरणोद्यतः ग्रसनस्तु समालोक्य तां किंकरमयीं चमूम्

agamatparamaṃ kṣobhaṃ nānāpraharaṇodyataḥ grasanastu samālokya tāṃ kiṃkaramayīṃ camūm

हिन्दी अर्थ

साहारितायन तथा मातङ्गी भृगु-इन ऋषियोंके वत्सर, हैं। इनमें भी आपसमें विवाह नहीं होता ॥१--१० ३॥ इसके उपरान्त अब मैं द्वद्यामुष्यायणके गोत्रमें उत्पन्न ऋषियोंके नामोंको बतला रहा हूँ-अनसूय, नाकुरय, स्नातप, राजवर्तप, शैशिर, उदवहि, सैरन्ध्री, रौपसेवकि, यामुनि, काद्रुपिंगाक्षि, सजातम्बि तथा

English

(.hic wlio, in the iiumtli uf.Maglia, Imllus in (he small iioius of the morning and then w<;rshii.»fi a lirahmana and hi;-, wdfe with garlands, ornameiHs and clothes and llien feed>. them to their satisfaction, resides ill the region of the Sun for a kalpa. This is (20) Snnja-V rnift. — 30.

अध्याय 150

श्लोक 32

मेने यमसहस्राणि सृष्टानि यममायया निग्राह्य ग्रसनः सेनां विसृजन्नस्त्रवृष्टयः

mene yamasahasrāṇi sṛṣṭāni yamamāyayā nigrāhya grasanaḥ senāṃ visṛjannastravṛṣṭayaḥ

हिन्दी अर्थ

दिवावष्ट--इन्हें भक्तिपूर्वक कश्यपके वंशमें उत्पन्न समझना चाहिए। इन सभी ऋषियोंके वत्सर, कश्यप तथा महातपस्वी वसिष्ठ-ये तीनों प्रवर माने गये हैं। इनमें भी परस्पर विवाह निषिद्ध है। संयाति, नभ, पिप्पल्य, जलंधर, भुजातपूर, पूर्य, कर्दम, गर्दभीमुख, हिरण्यबाहु, केरात, काश्यप, गोभिल, कुलह, वृषकण्ड, मृगकेतु,

English

thic who bathes early in tlie monuiig and feeds the Brahmanas for ' a period of four montlis frt'in AsAdha, and gives away a cow in the month ('t Kfirtika, goes to tlie realm Vismi. This is '21) V ist.w-Vrala. — 37.

अध्याय 150

श्लोक 33

कल्पान्तघोरसंकाशो बभूव क्रोधमूर्छितः कांश्चिद्बिभेद शूलेन कांश्चिद्बाणैरजिह्मगैः

kalpāntaghorasaṃkāśo babhūva krodhamūrchitaḥ kāṃścidbibheda śūlena kāṃścidbāṇairajihmagaiḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तर, निदाघ, मसृण, भर्त्स्य, महान्, केरल, शाण्डिल्य, पैप्पलादिः सप्रवरा ऋषयः परिकीर्तिताः॥ ९८ दानव, देबजाति तथा पैप्पलादि-इन सभी ऋषियोंके असितो देवलश्चैव कश्यपश्च महातपाः। परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः

English

One who abstains from flowers and chiriliod buttor from one solstice to another and at the end of that t»eri'»d gives garlands, clarified butter, and cows to a lirahmana, and h'ods tln'in on clariliiMl butter, rice cooked ill milk and sugar, to the ivgion of!i\ a. fiiis is [22) Sila-V rala,

अध्याय 150

श्लोक 34

कांश्चित् पिपेष गदया कांश्च मुद्गरवृष्टिभिः केचित्प्रासप्रहारैश्च दारुणैस्ताडितास्तदा

kāṃścit pipeṣa gadayā kāṃśca mudgaravṛṣṭibhiḥ kecitprāsaprahāraiśca dāruṇaistāḍitāstadā

हिन्दी अर्थ

ऋषिप्रधानस्य च्च कश्यपस्य जगत्समग्रं मनुसिंह पुण्यं

English

the giver of in(»desly and goo<l liealth. — -IS-oO.

अध्याय 150

श्लोक 35

अपरे बहुशस्तस्य ललम्बुर्बाहुमण्डले शिलाभिरपरे जघ्नुर् द्रुमैरन्यैर्महोच्छ्रयैः

apare bahuśastasya lalamburbāhumaṇḍale śilābhirapare jaghnur drumairanyairmahocchrayaiḥ

हिन्दी अर्थ

असित, देवल तथा महातपस्वी कश्यप--ये तीनों ऋषि प्रवर माने गये हैं। इनमें भी परस्पर विवाह निषिद्ध है। मनुओंमें श्रेष्ठ राजन्! ऋषियोंमें प्रमुख कश्यपद्दारा दाक्षायणीके गर्भसे इस समग्र जगतूकी उत्पत्ति हुई है। अतः उनके वंशका यह विवरण अति पुण्यदायक है। इसके पश्चात् अब में तुमसे किस पवित्र कथाका किं ते प्रवक्ष्याम्यहमुत्तरं तु॥ २० वर्णन करूँ ?

English

One wdio vnlnniarily provides light tto the needy) every evening hir a year and ab.stains fnnn oil and then give.-s a lamp, a quoit and a trident of gold, along with a pair of cloths lo a Bralimana, is born as a man of greatness ami power in lliks world and ultimately goes to the domain of iva. This is (23) I)ipti-Vra!<t. — 40-41.

अध्याय 150

श्लोक 36

तस्यापरे तु गात्रेषु दशनैरप्यदंशयन् अपरे मुष्टिभिः पृष्ठं किंकराः प्रहरन्ति च

tasyāpare tu gātreṣu daśanairapyadaṃśayan apare muṣṭibhiḥ pṛṣṭhaṃ kiṃkarāḥ praharanti ca

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे प्रवरानुकीर्तने कश्यपवंशवर्णनं नाम नवनवत्यधिकशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके प्रवरानुकीर्तन-प्रसङ्गमें कश्यप-वंश-वर्णन नामक एक सौ निन्यानबेवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

One who takes for a year barley soaked in the cow's urine at night, on the third day of the month of KArtika, etc., and then gives away a eow, resides in the realm of the (ioddess iVirvati, and is afterwards born as a king on this land. This is (24) Undra-Vra(a, the giver of everlast- ing happiness— 42-43.

अध्याय 150

श्लोक 37

अभिद्रुतस्तथा घोरैर् ग्रसनः क्रोधमूर्छितः उत्सृज्य गात्रं भूपृष्ठे निष्पिपेष सहस्रशः

abhidrutastathā ghorair grasanaḥ krodhamūrchitaḥ utsṛjya gātraṃ bhūpṛṣṭhe niṣpipeṣa sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

गोत्रप्रवर-कीर्तनमें महर्षि वसिष्ठकी शाखाका कथन एकार्षयस्तु प्रवरो वासिष्ठानां प्रकीर्तितः गौपायना बोधपाश्च दाकव्या हाथ वाहाका:

English

One who does not use sandal, incense, etc., in the month of Chaitra and gives away mother-of-pearl, full of scent, along witli a pair of white cloths, goes to the region of Varuna. This is (25) T)ri4ha-Vvata, — 44.

अध्याय 150

श्लोक 38

कांश्चिदुत्थाय मुष्टिभिर् जघ्ने किंकरसंश्रयान् स तु किंकरयुद्धेन ग्रसनः श्रममाप्तवान्

kāṃścidutthāya muṣṭibhir jaghne kiṃkarasaṃśrayān sa tu kiṃkarayuddhena grasanaḥ śramamāptavān

हिन्दी अर्थ

आपस्थूणाः शीतवृत्तास्तथा ब्राह्मपुरेयकाः लोमायनाः स्वस्तिकराः शाण्डिलिगौडिनिस्तथा। वाडोहलिश्च सुमनाश्चोपावृद्धिस्तथैव च

English

' GEAPTEROL

अध्याय 150

श्लोक 39

तमालोक्य यमः श्रान्तं निहतां च स्ववाहिनीम् आजगाम समुद्यम्य दण्डं महिषवाहनः

tamālokya yamaḥ śrāntaṃ nihatāṃ ca svavāhinīm ājagāma samudyamya daṇḍaṃ mahiṣavāhanaḥ

हिन्दी अर्थ

पौडवो याज्ञवल्क्यश्च एकार्षेया महर्षयः शैलालयो महाकर्णः कौरव्यः क्रोधिनस्तथा कौलायनः कालशिखः कोरकृष्णाः सुरायणाः

English

' ' • ' -'V, " *

अध्याय 150

श्लोक 40

ग्रसनस्तु समायान्तम् आजघ्ने गदयोरसि अचिन्तयित्वा तत्कर्म ग्रसनस्यान्तको ऽरिहा

grasanastu samāyāntam ājaghne gadayorasi acintayitvā tatkarma grasanasyāntako 'rihā

हिन्दी अर्थ

शाकाहार्याः शाकधियः काण्वा उपलपाश्च ये। शाकायना उहाकाश्च अथ माषशरावयः दाकायना बालवयो वाकयो गोरथास्तथा। लम्बायनाः श्यामवयो ये च क्रोडोदरायणाः

English

One who "jfiVes up flowers and salt during VaisSkha, and gives away a cow, goes W the kingdom of Visnu where he resides for a kalpa, and then is born a king. Tliis is ('20) Kdnti-Vrata, the giver of lustre and fame. — 45.

अध्याय 150

श्लोक 41

जघ्ने रथस्य मूर्धन्यान् व्याघ्रान्दण्डेन कोपनः स रथो दण्डमथितैर् व्याघ्रैरर्धैर् विकृष्यते

jaghne rathasya mūrdhanyān vyāghrāndaṇḍena kopanaḥ sa ratho daṇḍamathitair vyāghrairardhair vikṛṣyate

हिन्दी अर्थ

मत्स्यभगवानूने कहा-राजन्! इसके बाद अब मैं बसिष्ठगोत्रमें उत्पन्न हुए ब्राह्मणोंका वर्णन कर रहा हूँ, सुनिये। वसिष्ठगोत्रियोंका प्रवर एकमात्र वसिष्ठ ही है। इनका परस्पर विवाह नहीं होता। व्याप्रपाद, ब्राह्मपुरेयक, लोभायन, स्वस्तिकर, शाण्डिलि, गौडिनि, वाडोहलि, सुमना, उपावृद्धि, चौल, बौलि, ब्रह्मबल, एक प्रवरवाले हैं। महर्षि वसिष्ठ इनके प्रवर हैं और इनमें परस्पर विवाह नहीं होता। शैलालय, महाकर्ण, कौख्य,

English

One who makes a golden globe of the universe weighing more than 12 tolas, (3 palas), according to his means, places it on a mound of sesa- mum, and offera the latter to the Brahinanas for tlirce days, and libation to lire, honours the Brahnianii couple with clothes, garlands, ornaments; etc., after reciting, ' 0 Lord of the Universe, be pleased ' (VirfvatmA priya- tam), liberates himself from the cycle of birth and becomes unified with Brahma. This is (27) Brahma-Vrata, the giver of Nirvana. — 46-48.

अध्याय 150

श्लोक 42

संशयः पुरुषस्येव चित्तं दैत्यस्य तद्रथम् समुत्सृज्य रथं दैत्यः पदातिर्धरणीं गतः

saṃśayaḥ puruṣasyeva cittaṃ daityasya tadratham samutsṛjya rathaṃ daityaḥ padātirdharaṇīṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

कालशिख, कोरकृष्ण, सुरायण, शाकाहार्य, शाकधी, काण्व, उपलप, शाकायन, उहाक, माषशरावय, दाकायन, सांख्यायनाश्च ऋषयस्तथा वै वेदशेरकाः

English

One who lives on milk in course of the day, and gives away a two- faced (flbhainiukhi) cow (z.e., half delivered of horcalf* made of a big lump of gold, attains the highest bliss. This is '2S) Dhemi-Vrata, which makes re-birth almost impossible. — 49.

अध्याय 150

श्लोक 43

यमं भुजाभ्यामादाय योधयामास दानवः यमो ऽपि शस्त्राण्युत्सृज्य बाहुयुद्धेष्ववर्तत

yamaṃ bhujābhyāmādāya yodhayāmāsa dānavaḥ yamo 'pi śastrāṇyutsṛjya bāhuyuddheṣvavartata

हिन्दी अर्थ

पालंकायन उद्गाहा ऋषयश्च बलेक्षवः। मातेया ब्रह्मामलिनः पन्नागारिस्तथैव च परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः। औपस्थलास्वस्थलयो बालो हालो हलाश्च ये

English

One who lives on milk for three days and then gets a kalpa tree of gold made, weighing more than 4 tolas (one pala), according to his means, and then gives it away witli a heap of rice, becomes unified with Brahma. 1'his is (29) KaJpa-Vrala.'—iiO.

अध्याय 150

श्लोक 44

ग्रसनः कटिवस्त्रैस्तु यमं गुह्य बलोद्धतः भ्रामयामास वेगेन प्रचित्तमिव सम्भ्रमः

grasanaḥ kaṭivastraistu yamaṃ guhya baloddhataḥ bhrāmayāmāsa vegena pracittamiva sambhramaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रैशृङ्खायणसैबल्काः कुण्डिनश्च नरोत्तम दानकाया महावीर्या नागेयाः परमास्तथा। आलम्बा वायनश्चापि ये चक्रोडादयो नरा:

English

(ne who fasts for a month, gives away a beautiful cow to a Rrah- maua, goes to the realm of Visnu. This is (36) Bhilmi-Vvata. — 51.

अध्याय 150

श्लोक 45

यमो ऽपि कण्ठे ऽवष्टभ्य दैत्यं बाहुयुगेन तु वेगेन भ्रामयामास समुत्कृष्य महीतलात्

yamo 'pi kaṇṭhe 'vaṣṭabhya daityaṃ bāhuyugena tu vegena bhrāmayāmāsa samutkṛṣya mahītalāt

हिन्दी अर्थ

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः। शिवकर्णो वयश्चैव पादपश्च तथैव च जातूकर्ण्यो वसिष्ठश्च तथैवात्रिश्च पार्थिव। परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः ऋषिप्रधानाः सततं द्विजेन्द्राः

English

One who, after living on milk on the day, gives away an image of earth made of gold, weighing more than 20 palas, resides respected in the domain of tiva for 700 kalpas. This is (31) Dham-V rata. — 52.

अध्याय 150

श्लोक 46

ततो मुष्टिभिरन्योन्यं निर्दयौ तौ निजघ्नतुः दैत्येन्द्रस्यातिकायत्वात् ततः श्रान्तभुजो यमः

tato muṣṭibhiranyonyaṃ nirdayau tau nijaghnatuḥ daityendrasyātikāyatvāt tataḥ śrāntabhujo yamaḥ

हिन्दी अर्थ

तु नाम्नां परिकीर्त्तितेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति

English

One who gives away a cow, made of molasses, on the third day of JiAgha or Chaitra, having observed the Guda-Vrata on that day, goes to the realm of Gaiiri. This is (32) Maha-Vrata. — 53.

अध्याय 150

श्लोक 47

स्कन्धे निधाय दैत्यस्य मुखं विश्रान्तिमैच्छत तमालक्ष्य ततो दैत्यः श्रान्तमन्तकमोजसा

skandhe nidhāya daityasya mukhaṃ viśrāntimaicchata tamālakṣya tato daityaḥ śrāntamantakamojasā

हिन्दी अर्थ

प्रलम्बायन, औपमन्यु, सांख्यायन, वेदशेरक, पालंकायन, उद्गाह, बलेक्षु, मातेय, ब्रह्ममली तथा पन्नगारि-इन सभी ऋषियोंके भगीवसु, वसिष्ठ तथा इन्द्रप्रमदि-ये तीन ऋषि प्रवर कहे गये हैं। इनमें परस्पर विवाह सैबल्क तथा कुण्डिन-इन सभी ऋषियोंके वसिष्ठ, गये हैं। दानकाय, महावीर्य, नागेय, परम, आलम्ब, वायन तथा चक्रोड आदि-इनमें परस्पर विवाह-सम्बन्ध नहीं होता। राजन्! शिवकर्ण, वय तथा पादप-इन सभीके जातूकर्ण्य, वसिष्ठ तथा अत्रि-ये तीन प्रवर कहे

English

Gne who gives a pair of tawny colour cows (kapilA) to a Brahmana, after fasting for a fortnight, goes to the Brahmaloka honoured by Devas and Asuras, and at the end of the ''kalpa becomes the monarch of kings. This is (33) Vrahha-Vvfta, — 54..

अध्याय 150

श्लोक 48

निष्पिपेष महीपृष्ठे बहुशः पार्ष्णिपाणिभिः यावद्यमस्य वदनात् सुस्राव रुधिरं बहु

niṣpipeṣa mahīpṛṣṭhe bahuśaḥ pārṣṇipāṇibhiḥ yāvadyamasya vadanāt susrāva rudhiraṃ bahu

हिन्दी अर्थ

गये हैं। इनमें परस्पर विवाह नहीं होता। इस प्रकार महर्षि बसिष्ठके गोत्रमें उत्पन्न हुए ऋषियोंको नामावलि मैं आपसे बता चुका। इनके नामोंके संकीर्तनसे मनुष्य सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है॥ १४--२०॥

English

One who lives upon only one meal a day for a jear, and then gives away a pitcher of water, along with various kinds of eatables, resides in the dominion of Siva for a kalpa. This is (34) Prapti-Vrata, — 55.

अध्याय 150

श्लोक 49

निर्जीवितं यमं दृष्ट्वा ततः संत्यज्य दानवः जयं प्राप्योद्धतं दैत्यो नादं मुक्त्वा महास्वनः

nirjīvitaṃ yamaṃ dṛṣṭvā tataḥ saṃtyajya dānavaḥ jayaṃ prāpyoddhataṃ daityo nādaṃ muktvā mahāsvanaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे प्रवरानुकीर्तने बसिष्ठगोत्रानुवर्णनं नाम द्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके प्रवरानुकीर्तन-प्रसङ्गमें बसिष्ठगोत्रानुवर्णन नामक दो सौवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ प्रवरानुकीर्तनमें महर्षि पराशरके वंशका वर्णन

English

One who has only one meal in the evening, on the 8th day of a month, for one year, and then gives away cows in charity, goes to the region of Indra. 'Phis is (35) Sugati-Vrata. --56.

अध्याय 150

श्लोक 50

स्वयं सैन्यं समासाद्य तस्थौ गिरिरिवाचलः धनाधिपस्य जम्भेन सायकैर्मर्मभेदिभिः

svayaṃ sainyaṃ samāsādya tasthau giririvācalaḥ dhanādhipasya jambhena sāyakairmarmabhedibhiḥ

हिन्दी अर्थ

बभूवुः पार्थिवश्रेष्ठ यज्ञास्तस्य समंततः कञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व तव यज्ञैः सुसत्तमैः। श्रान्तोस्मि राजन् विश्रम्य याजयिष्यामि ते नृप

English

One who gives fuel to the Brahmanas during the rainy season and

अध्याय 150

श्लोक 51

दिशो ऽवरुद्धाः क्रुद्धेन सैन्यं चास्य निकृन्तितम् ततः क्रोधपरीतस्तु धनेशो जम्भदानवम्

diśo 'varuddhāḥ kruddhena sainyaṃ cāsya nikṛntitam tataḥ krodhaparītastu dhaneśo jambhadānavam

हिन्दी अर्थ

पारलौकिककार्ये तु कः प्रतीक्षितुमुत्सहेत् न च मे सौहृदं ब्रह्मन् कृतान्तेन बलीयसा। धर्मकार्ये त्वरा कार्या चलं यस्माद्धि जीवितम् धर्मपथ्यौदनो जन्तुर्मृतोऽपि सुखमश्नुते श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्रिकम्

English

TUB MAT8YA PURANAM.

अध्याय 150

श्लोक 52

हृदि विव्याध बाणानां सहस्रेणाग्निवर्चसाम् सारथिं च शतेनाजौ ध्वजं दशभिरेव च

hṛdi vivyādha bāṇānāṃ sahasreṇāgnivarcasām sārathiṃ ca śatenājau dhvajaṃ daśabhireva ca

हिन्दी अर्थ

वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति। न कालस्य प्रियः कश्चिद द्वेष्यश्चास्य न विद्यते आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरते जनम्। प्राणवायोश्चलत्वं च त्वया विदितमेव च

English

at the end of the year gives away a cow of clarified butter, becomes unified with the supreme Hrahma. This is f36) the

अध्याय 150

श्लोक 53

हस्तौ च पञ्चसप्तत्या मार्गणैर्दशभिर्धनुः मार्गणैर् बर्हिपत्त्राङ्गैस् तैलधौतैरजिह्मगैः

hastau ca pañcasaptatyā mārgaṇairdaśabhirdhanuḥ mārgaṇair barhipattrāṅgais tailadhautairajihmagaiḥ

हिन्दी अर्थ

यदत्र जीव्यते ब्रह्मन् क्षणमात्रं तदद्धुतम्। शरीरं शाश्वतं मन्ये विद्याभ्यासे धनार्जने अशाश्वतं धर्मकार्ये ऋणवानस्मि संकटे। सोऽहं सम्भृतसम्भारो भवन्मूलमुपागतः न चेद् याजयसे मां त्वमन्यं यास्यामि याजकम्।

English

destroyer of all ills. ~57.

अध्याय 150

श्लोक 54

सिंहमेकेन तं तीक्ष्णैर् विव्याध दशभिः शरैः जम्भस्तु कर्म तद्दृष्ट्वा धनेशस्यातिदुष्करम्

siṃhamekena taṃ tīkṣṇair vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ jambhastu karma taddṛṣṭvā dhaneśasyātiduṣkaram

हिन्दी अर्थ

मत्स्यभगवानूने कहा--राजसत्तम! महातेजस्वी वसिष्ठजी निमिके पूर्व पुरोहित थे। उनके सदा चारों ओर यज्ञ होते रहते थे। पार्थिवश्रेष्ठ! किसी समय यज्ञोंका सम्पादन करानेसे श्रान्त हुए गुरु वसिष्ठ विश्राम कर रहे थे, उसी समय राजाओंमें श्रेष्ठ निमिने उनके पास जाकर इस प्रकार कहा--' भगवन्! मैं यज्ञ करना चाहता हूँ, अतः मेरा यज्ञ कराइये, देर मत कोजिये।' यह सुनकर महातेजस्वी वसिष्ठजीने राजश्रेष्ठ निमिसे कहा-- राजन्!

English

The devotee wlio, on the lltli day of each month, has his meal in the night and then gives to the Vaisnava a qiioil made of gold, goes and resides in the realm of Visuu for one halpa, at the end of whioli ho is horn a great king, 'fhis is (37) /{rirjft-yra/'t. -oS.

अध्याय 150

श्लोक 55

हृदि धैर्यं समालम्ब्य किंचित्संत्रस्तमानसः जग्राह निशितान्बाणाञ् छत्रुमर्मविभेदिनः

hṛdi dhairyaṃ samālambya kiṃcitsaṃtrastamānasaḥ jagrāha niśitānbāṇāñ chatrumarmavibhedinaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं आपके श्रेष्ठ यज्ञोंका अनुष्ठान करानेसे थक गया हूँ, अतः कुछ कालतक प्रतीक्षा कोजिये। नरेश! विश्राम कर लेनेके बाद मैं पुनः आपका यज्ञ कराऊँगा।' ऐसा कहे जानेपर राजश्रेष्ठ निमिने वसिष्ठजीको इस प्रकार उत्तर दिया-- ब्रह्मन्! परलोक-सम्बन्धी कार्यमें कौन मनुष्य प्रतीक्षा करना चाहेगा ? बलवान् यमराजसे मेरी कोई मित्रता तो है नहीं, अत: धर्मकार्यमें शीघ्रता ही करनी चाहिए; क्योंकि जीवन क्षणभङ्गुर है। धर्मरूप ओदनको पथ्य बनानेवाला प्राणी मरनेपर भी सुखका उपभोग करता है। इसलिये कल होनेवाले कार्यको आज ही एवं दूसरे प्रहरमें सम्पादित होनेवाले कार्यको पूर्वप्रहरमें ही सम्पन्न कर लेना चाहिए; क्योंकि मृत्यु इस

English

One who gives away n pair of eoivs after living on milk for a year, "goes to the kingdon of Laksmi. This is (3S» /Wi-Fnfa.'-illl.

अध्याय 150

श्लोक 56

आकर्णाकृष्टचापस्तु जम्भः क्रोधपरिप्लुतः विव्याध धनदं तीक्ष्णैः शरैर्वक्षसि दानवः

ākarṇākṛṣṭacāpastu jambhaḥ krodhapariplutaḥ vivyādha dhanadaṃ tīkṣṇaiḥ śarairvakṣasi dānavaḥ

हिन्दी अर्थ

बातकी प्रतीक्षा नहीं करती कि इसने अपना कार्य कर लिया है अथवा नहीं। अतः मृत्यु खेत, बाजार और गृहमें आसक्त या अन्यत्र कहीं आसक्त मनवाले मनुष्यको उसी प्रकार लेकर चल देती है, जैसे भेड़िया मृगके बच्चेको लेकर चला जाता है। कालका न तो कोई प्रिय है और न कोई द्वेष्य ही है। आयुके साधक कर्मके क्षीण होते ही वह बलपूर्वक मनुष्यका अपहरण कर लेता है। प्राणवायुकी चञ्चलता तो आप भी जानते ही हैं। ब्रह्मन्! ऐसी दशामें जो

English

One who gives away a milcli cow at the end of a year, after living only on milk, on the iiiglit of every seventh day of each month, goes to liie domain of the Sun. This is '30 S/nun-Fni/'f. - 1*'-

अध्याय 150

श्लोक 57

सारथिं चास्य बाणेन दृढेनाभ्यहनद्धृदि चिछेद ज्यामथैकेन तैलधौतेन दानवः

sārathiṃ cāsya bāṇena dṛḍhenābhyahanaddhṛdi cicheda jyāmathaikena tailadhautena dānavaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षणभर भी जीवित रहता है, यही आश्चर्य है। विद्याके अभ्यास और धनके उपार्जनमें शरीरको चिरस्थायी समझना चाहिए, किंतु धर्म-कार्यमें उसे क्षणभ्गुर मानना चाहिए। ऐसे संकटके समय मैं ऋणी बन गया हूँ, अत: मैं सभी आयोजन कर आपके चरणोंके निकट आया हूँ। यदि इस समय आप मेरा यज्ञ नहीं करायेंगे तो मैं किसी अन्य याजकके पास जाऊँगा' धर्मज्ञस्तु नरेन्द्र त्वं याजकं कर्तुमिच्छसि। निमिस्तं प्रत्युवाचाथ धर्मकार्यरतस्य मे

English

(hie who has his meals at night of the ith day uf each mcntli, and at the end of the year gives away an elephant, made of gedd, goes to the realm ot iSiva. This is 'lOj T'a?7/ */;/n/M-rrn/a.-~'r)l.

अध्याय 150

श्लोक 58

ततस्तु निशितैर्बाणैर् दारुणैर् मर्मभेदिभिः विव्याधोरसि वित्तेशं दशभिः क्रूरकर्मकृत्

tatastu niśitairbāṇair dāruṇair marmabhedibhiḥ vivyādhorasi vitteśaṃ daśabhiḥ krūrakarmakṛt

हिन्दी अर्थ

विघ्नं करोषि नान्येन याजनं च तथेच्छसि। शापं ददामि तस्मात् त्वं विदेहोऽथ भविष्यसि देहहीनौ तयोर्जीवौ ब्रह्माणमुपजग्मतुः

English

One wlio abstains from larger fruits > MaiiA-plmla during the (fiiatnr- inasa, and gives away tlic same fruits made of goltl, along with a pair of COAVstoa Bnihrnana, goes to the realm nf Vi: en. ITis is ' 1 1 Phila-Vrnta} -02.

अध्याय 150

श्लोक 59

मोहं परमतो गच्छन् दृढविद्धो हि वित्तपः स क्षणाद्धैर्यमालम्ब्य धनुराकृष्य भैरवम्

mohaṃ paramato gacchan dṛḍhaviddho hi vittapaḥ sa kṣaṇāddhairyamālambya dhanurākṛṣya bhairavam

हिन्दी अर्थ

तावागतौ समीक्ष्याथ ब्रह्मा वचनमब्रवीत्। अद्यप्रभूति ते स्थानं निमिजीव ददाम्यहम् एवमुक्तो मनुष्याणां नेत्रपक्ष्मसु सर्वशः वसिष्ठजीवो भगवान् ब्रह्मा वचनमत्रवीत्

English

[iVotc.— Chatiirma.sa'=A pon'»Hl of louv nn*ni!is rockoued from tho clovontii day in the bright half of As&dha to tho llth day in in'ight half of KArtika.]

अध्याय 150

श्लोक 60

किरन्बाणसहस्राणि निशितानि धनाधिपः दिशः खं विदिशो भूमीर् अनीकान्यसुरस्य च

kiranbāṇasahasrāṇi niśitāni dhanādhipaḥ diśaḥ khaṃ vidiśo bhūmīr anīkānyasurasya ca

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नेव काले तु मित्रश्च वरुणस्तथा उभौ चुक्षुभतुर्देवौ ततद्रूपपरिमोहितौ। तपस्यतोस्तयोर्वीर्यमस्खलच्च मृगासने

English

One who keeps a »tu(id fa-i on the sownlh day of each month for a year, and theti gives away a;t goMen v.ise, full of grain,

अध्याय 150

श्लोक 61

पूरयामास वेगेन संछाद्य रविमण्डलम् जम्भो ऽपि परमेकैकं शरैर्बहुभिराहवे

pūrayāmāsa vegena saṃchādya ravimaṇḍalam jambho 'pi paramekaikaṃ śarairbahubhirāhave

हिन्दी अर्थ

चकार कलशे शुक्रं तोयपूर्णे मनोरमे तब उन निमिद्दारा इस प्रकार कहे जानेपर ब्राह्मणश्रेष्ठ वसिष्ठने क्रोधपूर्वक निमिको शाप देते हुए कहा--' नरेन्द्र! यदि तुम धर्मके ज्ञाता होकर भी मुझ थके हुए पुरोहितका परित्याग कर किसी अन्य ब्राह्मणश्रेष्ठको याजक बनाना उत्तर दिया--'मैं धार्मिक कार्यके लिये उद्यत हूँ, किंतु आप इसमें विघ्न डाल रहे हैं तथा दूसरेके द्वारा यज्ञ सम्पन्न होने देना भी नहीं चाहते, अतः मैं भी आपको

English

and cows, according Ui liis nutans, to the i|-'mai)i of llie Sun. 'I'liis

अध्याय 150

श्लोक 62

चिछेद लघुसंधानो धनेशस्यातिपौरुषात् ततो धनेशः संक्रुद्धो दानवेन्द्रस्य कर्मणा

cicheda laghusaṃdhāno dhaneśasyātipauruṣāt tato dhaneśaḥ saṃkruddho dānavendrasya karmaṇā

हिन्दी अर्थ

कहते ही वे दोनों ब्राह्मण और राजा शरीररहित हो गये। तब उन दोनोंके देहहीन जीव ब्रह्माके पास गये। उन दोनोंको आया हुआ देखकर ब्रह्मा इस प्रकार बोले- “निमिरूप जीव! आजसे मैं तुम्हारे लिये एक स्थान दे रहा हूँ। राजन्! तुम सभी प्राणियोंके नेत्रोंके पलकोंमें निवास करोगे। तुम्हारे संयोगसे ही उनके निमेष-उन्मेष (आँखका खुलना और बंद होना) होंगे। तब सभी मानव नेत्रोंके पलकोंको चलाते रहेंगे।' इस प्रकार कहे

English

is (42/ iuryd-Vrain.— ii'}.

अध्याय 150

श्लोक 63

व्यधमत्तस्य सैन्यानि नानासायकवृष्टिभिः तद्दृष्ट्वा दुष्कृतं कर्म धनाध्यक्षस्य दानवः

vyadhamattasya sainyāni nānāsāyakavṛṣṭibhiḥ taddṛṣṭvā duṣkṛtaṃ karma dhanādhyakṣasya dānavaḥ

हिन्दी अर्थ

जानेपर निमिका जीव ब्रह्माके वरदानसे सभी मनुष्योंके नेत्र-पलकोपर स्थित हो गया तदनन्तर भगवान् ब्रह्माने वसिष्ठके जीवसे कहा- “वसिष्ठ! तुम मित्रावरुणके पुत्र होओगे। वहाँ भी तुम्हारा नाम वसिष्ठ ही होगा और तुम्हें बीते हुए दो जन्मोंका स्मरण बना रहेगा। इसी समय मित्र और वरुण--दोनों बदरिकाश्रममें आकर दुष्कर तपस्यामें तत्पर थे। इस प्रकार उन दोनोंके तपस्यामें रत रहनेपर किसी समय वसन्त-ऋतुमें जब

English

One who keep/' a (total) fa'll <»n tin' I2i!: day -d' earli mont.h, and tlien at the endtjf the year give. away to the lir.'d/nim.as, accoiding to his means cows, cloths and gold, attains l/eatinide. This is (43] F/;fan-l''7-ata.--64.

अध्याय 150

श्लोक 64

गृहीत्वा मुद्गरं भीमम् आयसं हेमभूषितम् धनदानुचरान्यक्षान् निष्पिपेष सहस्रशः

gṛhītvā mudgaraṃ bhīmam āyasaṃ hemabhūṣitam dhanadānucarānyakṣān niṣpipeṣa sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

पवन प्रवाहित हो रहा था, सुन्दरी उर्वशी पुष्पोंको चुनती हुई वहाँ आयी। वह महीन लाल वस्त्र धारण किये हुए थी । संयोगवश वह उन दोनों तपस्वियोंकी आँखोंके सामने आ गयी। उसके नेत्र नील कमलके समान थे तथा मुख चन्द्रमाके समान सुन्दर था। उस सुन्दर भौंहोंवाली उर्वशीको देखकर उसके रूपपर मोहित हो उन दोनों तपस्वियोंका मन क्षुब्ध हो उठा। तब तपस्या करते हुए ही उन दोनोंका वीर्य मृगासनपर स्खलित हो गया। तब शापसे भयभीत

English

One who, after performing Vrisotsarga in the month of Kaitika, lives

अध्याय 150

श्लोक 65

ते वध्यमाना दैत्येन मुञ्चन्तो भैरवान्रवान् रथं धनपतेः सर्वे परिवार्य व्यवस्थिताः

te vadhyamānā daityena muñcanto bhairavānravān rathaṃ dhanapateḥ sarve parivārya vyavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

हुई सुन्दरी उर्वशीने उस वीर्यको जलपूर्ण मनोरम कलशमें रख दिया। उस कलशसे वसिष्ठ और अगस्त्य नामक दो ऋषिश्रेष्ठ उत्पन्न हुए, जो भूतलपर अनृपम तेजस्वी थे। वे मित्र और वरुणके पुत्र कहलाये। तदनन्तर वसिष्ठने यस्य द्वैपायनः पुत्रः स्वयं विष्णुरजायत प्रकाशो जनितो लोके येन भारतचन्द्रमाः। येनाज्ञानमोऽन्धस्य लोकस्योतन्मीलनं कृतम्। पराशरस्य तस्य त्वं शृणु वंशमनुत्तमम्

English

on only one meal a day and tiiat at night, fur:i full year, gces to tho realm

अध्याय 150

श्लोक 66

दृष्ट्वा तानर्दितान्देवः शूलं जग्राह दारुणम् तेन दैत्यसहस्राणि सूदयामास सत्वरः

dṛṣṭvā tānarditāndevaḥ śūlaṃ jagrāha dāruṇam tena daityasahasrāṇi sūdayāmāsa satvaraḥ

हिन्दी अर्थ

काण्डशयो वाहनपो जैह्यपो भौमतापनः। गोपालिरेषां पञ्चम एते गौराः पराशराः कार्ष्णायना: कपिमुखाः काकेयस्था जपातयः। पुष्करः .पञ्चमश्चैषां कृष्णा ज्ञेयाः पराशराः

English

of Siva. This is (d4) — Oo.

अध्याय 150

श्लोक 67

क्षीयमाणेषु दैत्येषु दानवः क्रोधमूर्छितः जग्राह परशुं दैत्यो मर्दनं दैत्यविद्विषाम्

kṣīyamāṇeṣu daityeṣu dānavaḥ krodhamūrchitaḥ jagrāha paraśuṃ daityo mardanaṃ daityavidviṣām

हिन्दी अर्थ

वाटिको बादरिश्चैव स्तम्बा वै क्रोधनायनाः। क्षैमिरेषां पञ्चमस्तु एते श्यामाः पराशराः येषां तु नाम्नां परिकीर्तितेन पापं समग्रं पुरुषो जहाति

English

[Not*?,— Vi'isotsarga=Settii){? free a bull on the occaHioii of a funeral rito, or as a religious act generally.]

अध्याय 150

श्लोक 68

स तेन शितधारेण धनभर्तुर् महारथम् चिछेद शतशो दैत्यो ह्य् आखुः स्निग्धमिवाम्बरम्

sa tena śitadhāreṇa dhanabhartur mahāratham cicheda śataśo daityo hy ākhuḥ snigdhamivāmbaram

हिन्दी अर्थ

देवर्षि नारदकी बहन सुन्दरी अरुन्धतीसे विवाह किया और उसके गर्भसे शक्ति नामक पुत्रको उत्पन्न किया। शक्तिके पुत्र पराशर हुए। अब मुझसे उनके वंशका वर्णन सुनिये । स्वयं भगवान् विष्णु पराशरके पुत्र-रूपमें द्वैपायन नामसे उत्पन्न हुए, जिन्होंने इस लोकमें भारतरूपी चन्द्रमाको प्रकाशित किया, जिससे आज्ञानान्धकारसे अन्धे हुए लोगोंके नेत्र खुल गये। अब उन पराशरके श्रेष्ठ वंशकी परम्परा सुनिये

English

One who, on the eonclnsiou of Chaiidrayana for Krichhra) observance gives away a c(»w and feeds tlio Brnhnianas, according to hivS means goes to the realm of Jiva. This is 45) Vrajilpalya-Vrata. — OO.

अध्याय 150

श्लोक 69

पदातिरथ वित्तेशो गदामादाय भैरवीम् महाहवविमर्देषु दृप्तशत्रुविनाशिनीम्

padātiratha vitteśo gadāmādāya bhairavīm mahāhavavimardeṣu dṛptaśatruvināśinīm

हिन्दी अर्थ

काण्डशय, वाहनप, जैह्ाप, भौमतापन और पाँचवें गोपालि-ये गौर पराशर नामसे प्रसिद्ध हैं। प्रपोहय, नील पराशर जानना चाहिए। कार्ष्णायन, कपिमुख, काकेयस्थ, जपाति और पाँचवें पुष्कर-इन्हें कृष्ण पराशर समझना चाहिए। आविष्ठायन, बालेय, स्वायष्ट, उपय और इषीकहस्त-ये पाँच श्वेत पराशर हैं। वाटिक, पराशर हैं। खल्यायन, वार्ष्णायन, तैलेय, यूथप और पाँचवें तन्ति-ये धूम्र पराशर हैं। इन सभी पराशरोंके पराशर, शक्ति और महातपस्वी वसिष्ठ-ये तीन ऋषि प्रवर माने गये हैं। इन सभी पराशरोंका परस्पर विवाह-

English

Ono who lives only on the nightly meal, on the 14th day of each month, for a year, and tlien gives away cows, goes to the region of iSiva. This is (46) lrayamhaka-Vrata.- 07.

अध्याय 150

श्लोक 70

अधृष्यां सर्वभूतानां बहुवर्षगणार्चिताम् नानाचन्दनदिग्धाङ्गां दिव्यपुष्पविवासिताम्

adhṛṣyāṃ sarvabhūtānāṃ bahuvarṣagaṇārcitām nānācandanadigdhāṅgāṃ divyapuṣpavivāsitām

हिन्दी अर्थ

सम्बन्ध निषिद्ध है। राजन्! मैंने आपसे सूर्यके समान प्रभावशाली पराशरवंशी गोत्रप्रवर्तक ऋषियोंका वर्णन कर दिया। इनके नामोंके परिकीर्तनसे मनुष्य सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है इति श्रीमत्स्ये महापुराणे प्रवरानुकीर्तने पराशरबंशवर्णनं नामैकाधिकद्विशततमोऽध्यायः

English

on AFTER 01,

अध्याय 150

श्लोक 71

निर्मलायोमयीं गुर्वीम् अमोघां हेमभूषणाम् चिक्षेप मूर्ध्नि संक्रुद्धो जम्भस्य तु धनाधिपः

nirmalāyomayīṃ gurvīm amoghāṃ hemabhūṣaṇām cikṣepa mūrdhni saṃkruddho jambhasya tu dhanādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके प्रवरानुकीर्तनमें पराशर-वंश-वर्णन नामक दो सौ एकवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ गोत्रप्रवरकीर्तनमें महर्षि अगस्त्य, पुलह, पुलस्त्य और क्रतुकी शाखाओंका वर्णन अगस्त्यश्च: करम्भश्चः कौसल्या: शकटास्तथा

English

Ono who keeps a contiiious fast for seven nights, and then gives a pot of clarified butter to a Rrahinana, goes to the region of Brahma. This is (47) Ohrita-Vrata.—GS.

अध्याय 150

श्लोक 72

आयान्तीं तां समालोक्य तडित्संघातमण्डिताम् दैत्यो गदाभिघातार्थं शस्त्रवृष्टिं मुमोच ह

āyāntīṃ tāṃ samālokya taḍitsaṃghātamaṇḍitām daityo gadābhighātārthaṃ śastravṛṣṭiṃ mumoca ha

हिन्दी अर्थ

सुमेधसो मयोभुवस्तथा गान्धारकायणाः। पौलस्त्याः पौलहाश्चैव क्रतुवंशभवास्तथा अगस्त्यश्च महेन्द्रश्च ऋषिश्चैव मयोभुवः

English

Ono who sleeps in karfa during the rainy season, and then gives away a milch cow, goes to tlio region of Indra. This is f48' Indra-Vraia, -09.

अध्याय 150

श्लोक 73

चक्राणि कुणपान्प्रासान् भुशुण्डीः पट्टिशानपि हेमकेयूरनद्धाभ्यां बाहुभ्यां चण्डविक्रमः

cakrāṇi kuṇapānprāsān bhuśuṇḍīḥ paṭṭiśānapi hemakeyūranaddhābhyāṃ bāhubhyāṃ caṇḍavikramaḥ

हिन्दी अर्थ

परस्परमवैवाह्या ऋषयः परिकीर्तिताः। पौर्णमासाः पारणाश्च त्र्यार्षेया: परिकीर्तिताः इध्मवाहं स पुत्रत्वे जग्राह ऋषिसत्तमः ८ अगस्त्यपुत्रं धर्मज्ञमागस्त्याः क्रतवस्ततः। पुलहस्य तथा पुत्रास्त्रयश्च पृथिवीपते पुलहस्तु प्रजां दृष्ट्रा नातिप्रीतमनाः स्वकाम्

English

Akdsa.Etlior, V'acaity, Place in general,' Lighti Hole, in the air, etc.]

अध्याय 150

श्लोक 74

व्यर्थीकृत्य तु तान्सर्वान् आयुधान्दैत्यवक्षसि प्रस्फुरन्ती पपातोग्रा महोल्केवाद्रिकन्दरे

vyarthīkṛtya tu tānsarvān āyudhāndaityavakṣasi prasphurantī papātogrā maholkevādrikandare

हिन्दी अर्थ

पौलहाश्च तथा राजन्नागस्त्याः परिकीर्तिताः पौलस्त्याश्च तथा राजन्नागस्त्याः परिकीर्तिताः ।

English

One who takes tlie uncooked eatables on the third day of each month, and then gives away cows, goes to the realm of iva, after being liberated from the cycle of birth. 'I'lii- is <40; Kaljfdtja (or rcyo) Vjv/M, the giver of happiness.— 70.

अध्याय 150

श्लोक 75

स तयाभिहतो गाढं पपात रथकूबरे स्रोतोभिश्चास्य रुधिरं सुस्राव गतचेतसः

sa tayābhihato gāḍhaṃ papāta rathakūbare srotobhiścāsya rudhiraṃ susrāva gatacetasaḥ

हिन्दी अर्थ

मत्स्यभगवानूने कहा-राजन्! इसके बाद अब मैं आगस्त्यके वंशमें उत्पन्न हुए द्विजोंका वर्णन कर रहा हूँ। अगस्त्य, करम्भ, कौसल्य, शकट, सुमेधा, मयोभुव, गान्धारकायण, पौलस्त्य, पौलह तथा क्रतु- वंशोत्पन्न--इनके अगस्त्य, महेन्द्र और महर्षि मयोभुव ये तीन शुभ प्रवर माने गये हैं। इनमें परस्पर विवाह नहीं होता। पौर्णमास और पारण--इन ऋषियोंके प्रवर हैं। पौर्णमासोंका पारणोंके साथ विवाह निषिद्ध है। राजन्! इस प्रकार मैंने ऋषियोंके उत्तम पुरुषॉंसे परिपूर्ण वंशका वर्णन कर दिया। इसके बाद अब मैं किसका वर्णन करूँ, यह अब आप बतलाइये

English

Oue who gives away a chariot with the liorses made of gold weigh- ing more tlian 8 tolas (2 palas), after fasting in course of the day, resides in the heaven for a linndred kalpas, and tlion becomes the King of Kings. Tliis is (oO) Aira-V'rafa, — 71.

अध्याय 150

श्लोक 76

जम्भं तु निहतं मत्वा कुजम्भो भैरवस्वनः धनाधिपस्य संक्रुद्धो वाक्येनातीव कोपितः

jambhaṃ tu nihataṃ matvā kujambho bhairavasvanaḥ dhanādhipasya saṃkruddho vākyenātīva kopitaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुजीने पूछा--भगवन्! पुलह, पुलस्त्य, महात्मा क्रतु और अगस्त्यका वंश कैसा था, इसे बतलाइये मत्स्यभगवान् बोले-राजन्! वैवस्वत-मन्वन्तरमें क्रतु जब संतानहीन हो गये, तब उन ऋषिश्रेष्ठने अगस्त्यके धर्मज्ञ पुत्र इध्मवाहको पुत्ररूपमें स्वीकार कर लिया। तभीसे आगस्त्यवंशी क्रतुबंशी कहलाने लगे। भूपाल!

English

And one who, similarly, observes the fast and gives away a chairot, willi a pair of elephants made of gold, resides in the Satyaloka for a thousand kalpas, and is then born as a King. This is i oil Uasti-Vrata, — 72.

अध्याय 150

श्लोक 77

चक्रे बाणमयं जालं दिक्षु यक्षाधिपस्य तु चिछेद बाणजालं तद् अर्धचन्द्रैः शितैस्ततः

cakre bāṇamayaṃ jālaṃ dikṣu yakṣādhipasya tu cicheda bāṇajālaṃ tad ardhacandraiḥ śitaistataḥ

हिन्दी अर्थ

पुलहके तीन पुत्र थे, उनका जन्म-वृत्तान्त मैं आगे विधिपूर्वक वर्णन करूँगा। पुलहका मन अपनी संतानको देखकर प्रसन्न नहीं रहता था, अतः उन्होंने अगस्त्यके पुत्र दूढास्यको पुत्ररूपमें वरण कर लिया । राजन्! इसीलिये पुलहवंशी अगस्त्यवंशीके नामसे कहे जाते हैं । पुलस्त्य ऋषि अपनी संततिको राक्षसोंसे उत्पन्न होते देखकर अत्यन्त दुःखी हुए। तब उन बुद्धिमानूने अगस्त्यके पुत्रको पुत्ररूपमें वरण कर लिया। राजन्! तभीसे पुलस्त्यवंशी भी अगस्त्यवंशी कहलाने लगे। सगोत्र होनेके

English

( )ne who gives away a cow at the end of his yearly fast, becomes the Lord of Yaksas. I'liis is (52) Siikha-Vratn,-~lo.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।