Matsya Purana
150
अध्याय 150 / 176

Adhyaya 150

242 श्लोकभाग 4/4 · श्लोक 221–242

पूर्ण अध्याय पाठ22 श्लोक

अध्याय 150

श्लोक 221

इत्युक्त्वा दानवाः सर्वे परिवार्य समन्ततः निजघ्नुर्विविधैरस्त्रैस् ते तम् आयान्तम् आहवे

ityuktvā dānavāḥ sarve parivārya samantataḥ nijaghnurvividhairastrais te tam āyāntam āhave

हिन्दी अर्थ

जो गृहस्थ इन तीनों गुरुजनोंकी सेवामें कभी असावधानी नहीं करता, वह तीनों लोकोंको जीत लेता है और अपने शरीरसे देवताओंके समान देदीप्यमान होते हुए स्वर्गमें आनन्दका अनुभव करता है भद्रे! तुम्हारा काम पूरा हो बातें पूर्ण होंगी । इस प्रकार हमारे पीछे आनेसे मेरे कार्यमें विघ्न पड़ता है और तुम्हें भी कष्ट हो रहा है, इसीलिये ्तथाधुना तेन तव ब्रवीमि॥ २८ मैं इस समय तुमसे ऐसा कह रहा हूँ ॥१३--२८॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे सावित्र्युपाख्याने द्वितीयवरलाभो नामैकादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 222

कालनेमिप्रभृतयो दश दैत्या महारथाः षष्ट्या विव्याध बाणानां कालनेमिर्जनार्दनम्

kālanemiprabhṛtayo daśa daityā mahārathāḥ ṣaṣṭyā vivyādha bāṇānāṃ kālanemirjanārdanam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके सावित्री-उपाख्यानमें द्वितीय वरका लाभ नामक दो सो ग्यारहवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ यमराज-सावित्री-संवाद तथा समराजद्वारा सावित्रीको तृतीय वरदानकी प्राप्ति

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 223

निमिः शतेन बाणानां मथनो ऽशीतिभिः शरैः जम्भकश्चैव सप्तत्या शुम्भो दशभिरेव च

nimiḥ śatena bāṇānāṃ mathano 'śītibhiḥ śaraiḥ jambhakaścaiva saptatyā śumbho daśabhireva ca

हिन्दी अर्थ

धर्मार्जने सुरश्रेष्ठ कुतो ग्लानिः क्लमस्तथा। त्वत्पादमूलसेवा च परमं धर्मकारणम् धर्मार्जनं तथा कार्य पुरुषेण विजानता। तल्लाभः सर्वलाभेभ्यो यदा देव विशिष्यते धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रिवर्गो जन्मनः फलम्। धर्महीनस्य कामार्थौ वन्ध्यासुतसमौ प्रभौ

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 224

शेषा दैत्येश्वराः सर्वे विष्णुमेकैकशः शरैः दशभिश्चैव यत्तास्ते जघ्नुः सगरुडं रणे

śeṣā daityeśvarāḥ sarve viṣṇumekaikaśaḥ śaraiḥ daśabhiścaiva yattāste jaghnuḥ sagaruḍaṃ raṇe

हिन्दी अर्थ

धर्मादर्थस्तथा कामो धर्माल्लोकद्वयं तथा। धर्म एकोऽनुयात्येनं यत्र क्कचनगामिनम्

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 225

तेषाम् अमृष्य तत्कर्म विष्णुर्दानवसूदनः एकैकं दानवं जघ्ने षड्भिः षड्भिरजिह्मगैः

teṣām amṛṣya tatkarma viṣṇurdānavasūdanaḥ ekaikaṃ dānavaṃ jaghne ṣaḍbhiḥ ṣaḍbhirajihmagaiḥ

हिन्दी अर्थ

एको हि जायते जन्तुरेक एव विपद्यते धर्मस्तमनुयात्येको न सुहुन्न च बान्धवाः। क्रिया सौभाग्यलावण्यं सर्वं धर्मेण लभ्यते

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 226

आकर्णकृष्टैर्भूयश्च कालनेमिस् त्रिभिः शरैः विष्णुं विव्याध हृदये क्रोधाद्रक्तविलोचनः

ākarṇakṛṣṭairbhūyaśca kālanemis tribhiḥ śaraiḥ viṣṇuṃ vivyādha hṛdaye krodhādraktavilocanaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रहमनद्रोपेनद्रसर्वेन्दुयमार्काग्न्यनिलाम्भसाम् । वस्वश्चिधनदाद्यानां ये लोकाः सर्वकामदाः

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 227

तस्याशोभन्त ते बाणा हृदये तप्तकाञ्चनाः मयूखानीव दीप्तानि कौस्तुभस्य स्फुटत्विषः

tasyāśobhanta te bāṇā hṛdaye taptakāñcanāḥ mayūkhānīva dīptāni kaustubhasya sphuṭatviṣaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मेण तानवाप्नोति पुरुषः पुरुषान्तक। प्रयान्ति धर्मेण नरास्तथैव नरगण्डिकाः। नन्दनादीनि मुख्यानि देवोद्यानानि यानि च

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 228

तैर्बाणैः किंचिदायस्तो हरिर्जग्राह मुद्गरम् सततं भ्राम्य वेगेन दानवाय व्यसर्जयत्

tairbāṇaiḥ kiṃcidāyasto harirjagrāha mudgaram satataṃ bhrāmya vegena dānavāya vyasarjayat

हिन्दी अर्थ

सावित्रीने कहा-देवश्रेष्ठ ! धर्मोपार्जनके कार्यमें कैसी ग्लानि और कैसा कष्ट? आपके चरणमूलकी सेवा ही परम धर्मका कारण है। देव! ज्ञानी पुरुषको सर्वदा धर्मोपार्जन करना चाहिए; क्योंकि उसका लाभ सभी लाभोंसे विशेष महत्त्वपूर्ण है। प्रभो! धर्म, अर्थ और कामये तीनों एक साथ संसारमें जन्म लेनेके फल हैं; क्योंकि धर्महीन पुरुषके अर्थ और काम वन्ध्याके पुत्रकी भाँति निष्फल हैं। धर्मसे अर्थ और

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 229

दानवेन्द्रस्तमप्राप्तं वियत्येव शतैः शरैः चिछेद तिलशः क्रुद्धो दर्शयन्पाणिलाघवम्

dānavendrastamaprāptaṃ viyatyeva śataiḥ śaraiḥ cicheda tilaśaḥ kruddho darśayanpāṇilāghavam

हिन्दी अर्थ

कामको प्राप्ति होती है तथा धर्मसे ही दोनों लोक सिद्ध होते हैं। जहाँ-कहीं भी जानेवाले प्राणीके पीछे अकेले धर्म ही जाता है। अन्य सभी वस्तुएँ शरीरके साथ ही नष्ट हो जाती हैं। प्राणी अकेला ही पैदा होता है और अकेला ही मरकर जाता है। एक धर्म ही उसके पीछे- पीछे जाता है, मित्र एवं भाई-बन्धु कोई भी साथ नहीं देता। कार्योमें सफलता, सौभाग्य और सौन्दर्य आदि सब कुछ धर्मसे ही प्राप्त होते हैं। पुरुषान्तक! ब्रह्मा, इन्द्र, विष्णु, शिव, चन्द्रमा, यम, सूर्य, अग्नि, वायु, वरुण, वसुगण, अश्विनीकुमार एवं कुबेर आदि देवताओंके जो सभी मनोरथोंको पूर्ण करनेवाले लोक हैं, उन सबको मनुष्य धर्मके द्वारा ही प्राप्त करता है। मनुष्य मनोहर द्वीपों

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 230

ततो विष्णुः प्रकुपितः प्रासं जग्राह भैरवम् तेन दैत्यस्य हृदयं ताडयामास गाढतः

tato viṣṇuḥ prakupitaḥ prāsaṃ jagrāha bhairavam tena daityasya hṛdayaṃ tāḍayāmāsa gāḍhataḥ

हिन्दी अर्थ

एवं सुखदायी वर्षाको धर्मके द्वारा ही प्राप्त करते हैं। पुण्यसे ही प्राप्त होते हैं। इसी प्रकार स्वर्ग, विचित्र विमान

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 231

क्षणेन लब्धसंज्ञस्तु कालनेमिर्महासुरः शक्तिं जग्राह तीक्ष्णाग्रां हेमघण्टाट्टहासिनीम्

kṣaṇena labdhasaṃjñastu kālanemirmahāsuraḥ śaktiṃ jagrāha tīkṣṇāgrāṃ hemaghaṇṭāṭṭahāsinīm

हिन्दी अर्थ

विमानानि विचित्राणि तथैवाप्सरसः शुभाः ॥ १० और सुन्दर अप्सराएँ पुण्यसे ही प्राप्त होती हैं ॥१--१०॥ राज्यं नृपतिपूजा च कामसिद्द्विस्तथेप्सिता संस्काराणि च मुख्यानि फलं पुण्यस्य दृश्यते । रुक्मवैदूर्यदण्डानि चण्डांशुसदूशानि च

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 232

तया वामभुजं विष्णोर् बिभेद दितिनन्दनः भिन्नः शक्त्या भुजस्तस्य स्रुतशोणित आबभौ

tayā vāmabhujaṃ viṣṇor bibheda ditinandanaḥ bhinnaḥ śaktyā bhujastasya srutaśoṇita ābabhau

हिन्दी अर्थ

चामराणि सुराध्यक्ष भवन्ति शुभकर्मणाम्। पूर्णेन्दुमण्डलाभेन रत्नांशुकविकासिना धार्यतां याति च्छत्रेण नरः पुण्येन कर्मणा। जयशङ्खस्वरौघेण सूतमागधनिःस्वनैः

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 233

पद्मरागमयेनेव केयूरेण विभूषितः ततो विष्णुः प्रकुपितो जग्राह विपुलं धनुः

padmarāgamayeneva keyūreṇa vibhūṣitaḥ tato viṣṇuḥ prakupito jagrāha vipulaṃ dhanuḥ

हिन्दी अर्थ

वरासनं सभृङ्गारं फलं पुण्यस्य कर्मणः। वरान्नपानं गीतं च भृत्यमाल्यानुलेपनम् रत्नवस्त्राणि मुख्यानि फलं पुण्यस्य कर्मणः। रूपौदार्यगुणोपेताः स््त्रयश्चातिमनोहराः वासाः प्रासादपृष्ठेषु भवन्ति शुभकर्मिणाम्। सुवर्णकि ङ्किणीमिश्रचामरापीडधारिणः

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 234

सप्तदश च नाराचांस् तीक्ष्णान्मर्मविभेदिनः दैत्यस्य हृदयं षड्भिर् विव्याध च त्रिभिः शरैः

saptadaśa ca nārācāṃs tīkṣṇānmarmavibhedinaḥ daityasya hṛdayaṃ ṣaḍbhir vivyādha ca tribhiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

वहन्ति तुरगा देव नरं पुण्येन कर्मणा। हेमकक्षेश्च मातड्लैश्वलत्पर्वतसंनिभे: खेलद्धि: पादविन्यासैर्यान्ति पुण्येन कर्मणा। सर्वकामप्रदे देव सर्वाघदुरितापहे

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 235

चतुर्भिः सारथिं चास्य ध्वजं चैकेन पत्त्रिणा द्वाभ्यां ज्याधनुषी चापि भुजं सव्यं च पत्त्रिणा

caturbhiḥ sārathiṃ cāsya dhvajaṃ caikena pattriṇā dvābhyāṃ jyādhanuṣī cāpi bhujaṃ savyaṃ ca pattriṇā

हिन्दी अर्थ

वहन्ति भक्तिं पुरुषः सदा पुण्येन कर्मणा। तस्य द्वाराणि यजनं तपो दानं दमः क्षमा ब्रह्मचर्य तथा सत्यं तीर्थानुसरणं शुभम्। स्वाध्यायसेवा साधूनां सहवासः सुरार्चनम् इन्द्रियाणां जयश्चैव ब्रह्मचर्यममत्सरम्

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 236

स विद्धो हृदये गाढं दैत्यो हरिशिलीमुखैः स्रुतरक्तारुणप्रांशुः पीडाकुलितमानसः

sa viddho hṛdaye gāḍhaṃ daityo hariśilīmukhaiḥ srutaraktāruṇaprāṃśuḥ pīḍākulitamānasaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्माद् धर्मः सदा कार्यो नित्यमेव विजानता। न हि प्रतीक्षते मृत्युः कृतमस्य न वाकृतम् बाल एव चरेद् धर्मनित्यं देव जीवितम्। को हि जानाति कस्याद्य मृत्युरेवा पतिष्यति

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 237

चकम्पे मारुतेनेव नोदितः किंशुकद्रुमः तमाकम्पितमालक्ष्य गदां जग्राह केशवः

cakampe māruteneva noditaḥ kiṃśukadrumaḥ tamākampitamālakṣya gadāṃ jagrāha keśavaḥ

हिन्दी अर्थ

पश्यतोऽप्यस्य लोकस्य मरणं पुरतः स्थितम्। अमरस्येब चरितमत्याश्चर्य॑ सुरोत्तम पुण्यशाली मनुष्योंके तेजस्वी शरीर पुण्यके ही फल हैं। राज्यकी प्राप्ति, राजाओंद्वारा सम्मान, अभीष्ट मनोरथोंको सिद्धि तथा मुख्य संस्कारये सभी पुण्यके ही फल देखे जाते हैं। देवाध्यक्ष! पुण्यवान् पुरुषोंके चँवर सुवर्ण तथा वैदूर्यके बने हुए डंडेवाले तथा सूर्यके समान तेजोमय होते हैं। पूर्णिमाके चन्द्रमण्डलके समान कान्तिमान् एवं रत्नजटित वस्त्रसे सुशोभित छत्र मनुष्यको पुण्य कर्मसे ही प्राप्त होता है। विजयकी सूचना देनेवाले

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 238

तां च वेगेन चिक्षेप कालनेमिरथं प्रति सा पपात शिरस्युग्रा विपुला कालनेमिनः

tāṃ ca vegena cikṣepa kālanemirathaṃ prati sā papāta śirasyugrā vipulā kālaneminaḥ

हिन्दी अर्थ

शङ्खु-स्वरों तथा मागध-बन्दियोंकी माङ्गलिक ध्वनियोंके साथ अभिषेक-पात्रसहित श्रेष्ठ सिंहासनका प्राप्त होना पुण्यकर्मका ही फल है। उत्तम अन्न, जल, गीत, अनुचर, पुण्यकर्मोके फल हैं। सुन्दरता और औदार्य गुणोंसे युक्त

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 239

संचूर्णितोत्तमाङ्गस्तु निष्पिष्टमुकुटो ऽसुरः स्रुतरक्तौघरन्ध्रस्तु स्रुतधातुरिवाचलः

saṃcūrṇitottamāṅgastu niṣpiṣṭamukuṭo 'suraḥ srutaraktaugharandhrastu srutadhāturivācalaḥ

हिन्दी अर्थ

शुभ कर्मियोंको प्राप्त होते हैं। देव! मस्तकपर स्वर्णकी घंटियोंसे युक्त चमर धारण करनेवाले घोड़े पुण्यकर्मसे ही मनुष्यको वहन करते हैं। चलते हुए पर्वतोंके समान, सुवर्णनिर्मित अम्बारीसे सुशोभित तथा चञ्चल पादविन्याससे युक्त हाथियोंकी सवारी पुण्यकर्मके प्रभावसे ही प्राप्त होती हे। देव! सभी मनोरथोंको पूर्ण करनेवाले एवं सभी पापोंको दूर करनेवाले स्वर्गमें पुरुष सदा पुण्यकर्मोके प्रभावसे ही भक्ति प्राप्त करते हें । उसकी प्रापिके उपाय हैं-यज्ञ, तप, दान, इन्द्रियनिग्रह, क्षमाशीलता, ब्रह्मचर्य, सत्य, शुभदायक तीर्थोकी यात्रा, स्वाध्याय, सेवा, सत्पुरुषोंकी संगति, देवार्चन, गुरुजनोंकी शुश्रुषा, ब्राह्मणोंकी पूजा, इन्द्रियोंको वशमें रखना तथा मत्सररहित ब्रह्मचर्य ।

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 240

प्रापतत्स्वे रथे भग्ने विसंज्ञः शिष्टजीवितः पतितस्य रथोपस्थे दानवस्याच्युतो ऽरिहा

prāpatatsve rathe bhagne visaṃjñaḥ śiṣṭajīvitaḥ patitasya rathopasthe dānavasyācyuto 'rihā

हिन्दी अर्थ

इसलिये विद्वान् पुरुषको सर्वदा धर्माचरण करना चाहिए; क्योंकि मृत्यु इसकी प्रतीक्षा नहीं करती कि इसने अपना कार्य पूरा किया अथवा नहीं। देव! मनुष्यको बाल्यावस्थासे ही धर्माचरण करना चाहिए; क्योंकि यह जीवन नश्वर है। यह कौन जानता है कि आज किसकी मृत्यु हो जायगी। सुरोत्तम! इस जीवके देखते हुए भी मृत्यु सामने खड़ी रहती है, फिर भी वह मृत्युरहितकी भाँति आचरण करता है-यह महान्

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 241

स्मितपूर्वमुवाचेदं वाक्यं चक्रायुधः प्रभुः गच्छासुर विमुक्तो ऽसि साम्प्रतं जीव निर्भयः

smitapūrvamuvācedaṃ vākyaṃ cakrāyudhaḥ prabhuḥ gacchāsura vimukto 'si sāmprataṃ jīva nirbhayaḥ

हिन्दी अर्थ

आश्चर्य है। युवककी अपेक्षा बालक और वृद्धकी अपेक्षा युवक अपनेको मृत्युसे दूर मानता है, किंतु मृत्युकी गोदमें बैठा हुआ वृद्ध किसकी अपेक्षा करता है। तत्रापि विन्दतस्त्राणं मृत्युना तस्य का गति: । तत्रापि निर्भयाः सन्तः सदा सुकृतकारिणः

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

अध्याय 150

श्लोक 242

ततः स्वल्पेन कालेन अहमेव तवान्तकः एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य सारथिः कालनेमिनः अपवाह्य रथं दूरम् अनयत्कालनेमिनः

tataḥ svalpena kālena ahameva tavāntakaḥ etacchrutvā vacastasya sārathiḥ kālaneminaḥ apavāhya rathaṃ dūram anayatkālaneminaḥ

हिन्दी अर्थ

तुष्टोऽस्मि ते विशालाक्षि वचनैर्धर्मसंगतैः। अनपत्यस्य लोकेषु गतिः किल न विद्यते

English

Here ends lluhnndrcd and third eliapler describing the greatness of Pray&ga,

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।