Matsya Purana
47
अध्याय 47 / 176

Adhyaya 47

263 श्लोकभाग 1/4 · श्लोक 1–70

पूर्ण अध्याय पाठ70 श्लोक

अध्याय 47

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ४७ अथ देवो महादेवः पूर्वं कृष्णः प्रजापतिः विहारार्थं स देवेशो मानुषेष्विह जयते

matsya-purāṇa 47 atha devo mahādevaḥ pūrvaṃ kṛṣṇaḥ prajāpatiḥ vihārārthaṃ sa deveśo mānuṣeṣviha jayate

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा ब्रह्माण्डमाहात्म्यमधिकृत्याब्रवीत् पुनः । तच्च द्वादशसाहस्रं ब्रह्माण्डं द्विशताधिकम् तद् ब्रह्माण्डपुराणं च ब्रह्मणा समुदाहृतम् हेमधेन्वा युतं तच्च ब्रह्मलोकफलप्रदम्

English

Sflta said: — Tiie Lord of all, the Protector of the universe, mani- fested Himself as iSrlkrina for the purpose of His pastime. Through the asceticism of Vasudeva, Srikfina was born iti tlie womb of Devaki. His eyes were like lotus. He had four arms, and His Divine form was of unsurpassing splendour. When He was born like that in His glory, wearing the Srivatsa jewel, Vasudeva besought Him with folded hands, saying "Hide that form. 0 Lord, I make this request to you, on account of my fear of Kaipsa, who has killed my powerful sons, thy elder brothers." — 1-4.

अध्याय 47

श्लोक 2

देवक्यां वसुदेवस्य तपसा पुष्करेक्षणः चतुर्बाहुस्तदा जातो दिव्यरूपो ज्वलञ्श्रिया

devakyāṃ vasudevasya tapasā puṣkarekṣaṇaḥ caturbāhustadā jāto divyarūpo jvalañśriyā

हिन्दी अर्थ

चतुर्लक्षमिदं प्रोक्तं व्यासेनाद्भुतकर्मणा। मत्तितुर्मम पित्रा च मया तुभ्यं निवेदितम् इह लोकहितार्थाय संक्षिप्तं परमर्षिणा। इदमद्यापि देवेषु शतकोटिप्रविस्तरम्

English

In compliance with those words of Vasudeva, Lord Kfina hid His form of Divine glory and asked Him to send him to t!ie house of Nanda. Accordingly, Vasudeva took him to the house of Nanda, and requested the latter to look afler the Divine bahe, like his own child, and added that the celestial infant would bring prosperity to the Yadavas; and this child, born of the womb of Devaki, will kill Karpsa -5-6.

अध्याय 47

श्लोक 3

श्रीवत्सलक्षणं देवं दृष्ट्वा दिव्यैश्च लक्षणैः उवाच वसुदेवस्तं रूपं संहर वै प्रभो

śrīvatsalakṣaṇaṃ devaṃ dṛṣṭvā divyaiśca lakṣaṇaiḥ uvāca vasudevastaṃ rūpaṃ saṃhara vai prabho

हिन्दी अर्थ

उपभेदान् प्रवक्ष्यामि लोके ये सम्प्रतिष्ठिताः । पाद्मे पुराणे यत्रोक्तं नरसिंहोपवर्णनम्। तच्चाष्टादशसाहस्त्रं नारसिंहमिहोच्यते नन्दाया यत्र माहात्म्यं कार्तिकेयेन वर्ण्यते। नन्दीपुराणं तल्लोकैराख्यातमिति कीर्त्यते

English

The Sages said Sflta! Who were Vasudeva and Devaki, to whom the manifestation of T>ord Visnu was born as a son and called them His parents; and who were Nanda and YaisodA, who saw the childish freaks of that Divine babe?— 7-8.

अध्याय 47

श्लोक 4

भीतो ऽहं देव कंसस्य ततस्त्वेतद्ब्रवीमि ते मम पुत्रा हतास्तेन ज्येष्ठास्ते भीमविक्रमाः

bhīto 'haṃ deva kaṃsasya tatastvetadbravīmi te mama putrā hatāstena jyeṣṭhāste bhīmavikramāḥ

हिन्दी अर्थ

जो मनुष्य विषुवयोग (मेष अथवा तुलाकी संक्रान्ति)- में स्वर्णनिर्मित मत्स्य और दुधारू गौके साथ इस पुराणका दान करता है, उसके द्वारा समग्र पृथ्वीका दान सम्पन्न हो जाता है अर्थात् उसे सम्पूर्ण पृथ्वीके दानका फल प्राप्त होता है। जिसमें भगवान् श्रीकृष्णने गरुड- कल्पके समय विश्वाण्ड (ब्रह्माण्ड)-से गरुडकी उत्पत्तिके वृत्तान्तका आश्रय लेकर उपदेश दिया है, उसे इस लोकमें सप्तदश गारुड (गरुडपुराण) कहते हैं। उसे

English

Sflta said: — Kailaypa became man and had.Aditi for his wife. The former was born by the glory of the Creator and the latter was created from a particle of the Earth. — 9.

अध्याय 47

श्लोक 5

वसुदेववचः श्रुत्वा रूपं संहरते ऽच्युतः अनुज्ञाप्य ततः शौरिं नन्दगोपगृहे ऽनयत्

vasudevavacaḥ śrutvā rūpaṃ saṃharate 'cyutaḥ anujñāpya tataḥ śauriṃ nandagopagṛhe 'nayat

हिन्दी अर्थ

भूतलपर उन्नीस हजार श्लोकोंका कहा जाता है। जो पुरुष स्वर्णनिर्मित हंसके साथ इस पुराणका दान करता है, उसे मुख्य सिद्धि प्राप्त होती है और वह शिवलोकमें निवास करता है। जिसमें ब्रह्माने पुनः ब्रह्माण्डके माहात्म्यका आश्रय लेकर वृत्तान्तोंका वर्णन किया है तथा जिसमें भविष्यकल्पोंका भी विस्तारपूर्वक वर्णन सुना जाता है, उसे ब्रह्माने (अन्तिम--अष्टादश) ब्रह्माण्डपुराण बतलाया है. । वह ब्रह्माण्डपुराण बारह हजार दो सौ श्लोकोंवाला है। जो मानव व्यतीपात नामक योगमें पीले रंगके दो ऊनी वस्त्रोके साथ इस पुराणका दान करता है, उसे एक हजार राजसूय-यज्ञके फलकी प्राप्ति होती है। उसी (ब्रह्माण्डपुराण)-को यदि स्वर्णनिर्मित गौके

English

wife, Aditi, was that of the goddess of earth.

अध्याय 47

श्लोक 6

दत्त्वैनं नन्दगोपस्य रक्ष्यतामिति चाब्रवीत् अतस्तु सर्वकल्याणं यादवानां भविष्यति अयं तु गर्भो देवक्यां जातः कंसं हनिष्यति

dattvainaṃ nandagopasya rakṣyatāmiti cābravīt atastu sarvakalyāṇaṃ yādavānāṃ bhaviṣyati ayaṃ tu garbho devakyāṃ jātaḥ kaṃsaṃ haniṣyati

हिन्दी अर्थ

साथ दान किया जाय तो वह ब्रह्मलोक-प्रा्िरूपी फलका प्रदाता बन जाता है। अद्धुतकर्मा महर्षि वेदव्यासने मेरे पिता रोमहर्षणके प्रति इन चार लाख श्लोकोंका वर्णन किया था। उसीको मेरे पिताने मुझे बतलाया और मैंने आपलोगोंके प्रति निवेदन कर दिया। परमर्षि व्यासजीने मृत्युलोकमें लोकहितके लिये इसका संक्षेप कर दिया है, किंतु देवलोकमें तो यह आज भी सौ करोड़ श्लोकोंसे युक्त ही है

English

Afterwards Devaki. in the form of Aditi, was granted all the fulfil- ment of her desires by Visnu. —10.

अध्याय 47

श्लोक 7

क एष वसुदेवस्तु देवकी च यशस्विनी नन्दगोपश्च कस्त्वेष यशोदा च महाव्रता

ka eṣa vasudevastu devakī ca yaśasvinī nandagopaśca kastveṣa yaśodā ca mahāvratā

हिन्दी अर्थ

ऋषियो! अब मैं उन उपपुराणोंका वर्णन कर रहा हूँ, जो लोकमें प्रचलित हैं। पद्मपुराणमें जहाँ नृसिंहावतारके वृत्तान्तका वर्णन किया गया है, उसे नारसिंह (नरसिंहपुराणरै) कहते हैं। उसमें अठारह हजार श्लोक हैं। जिसमें स्वामिकार्तिकने नन्दाके माहात्म्यका वर्णन किया है, उसे लोग नन्दीपुराणके नामसे पुकारते हैं। १. यह पुराण प्रायः सर्वांशमें वायुपुराणसे (और अत्यधिक अंशोंमें मत्स्यपुराणसे भी) मिल जाता है, यह एक विचित्र बात है। केवल अन्तमें उसके गयामाहात्म्यकी जगह इसमें ललितोपाख्यान है।

English

transmigration of the soul, in which life her desires were fulfllled by the pleasure of Vifpn.

अध्याय 47

श्लोक 8

यो विष्णुं जनयामास यं च तातेत्यभाषत या गर्भं जनयामास या चैनं त्व् अभ्यवर्धयत्

yo viṣṇuṃ janayāmāsa yaṃ ca tātetyabhāṣata yā garbhaṃ janayāmāsa yā cainaṃ tv abhyavardhayat

हिन्दी अर्थ

२. यह भी अश्वमेधवत् प्रसिद्ध तथा श्रौतसूत्रमें प्रायः उन्हीं स्थलोंपर चर्चित है। ३. कल्याण वर्ष ४५ में यह मूलसहित और सानुवाद प्रकाशित है और अब ग्रन्थरूपमें पुनर्मुद्रित हो चुका है।

English

Lord Vipu manifested Himself in the human form and deluded the world by His Yogic powers. Its history is that, when the earth became deprived of righteousness and the Asuras swelled the worhl, liOi-d Vigpu, in order to re-establish righteousness, incarnated Himself in the human form in the Vfigni family.— 11-12.

अध्याय 47

श्लोक 9

पुरुषः कश्यपस्त्वासीद् अदितिस्तु प्रिया स्मृता ब्रह्मणः कश्यपस्त्वंशः पृथिव्यास्त्वदितिस्तथा

puruṣaḥ kaśyapastvāsīd aditistu priyā smṛtā brahmaṇaḥ kaśyapastvaṃśaḥ pṛthivyāstvaditistathā

हिन्दी अर्थ

प्रोच्यते तत् पुनर्लोके साम्बमेतन्मुनिब्रताः अष्टादशभ्यस्तु पृथक् पुराणं यत् प्रदिश्यते पञ्चाङ्गानि पुराणेषु आख्यानकमतः स्मृतम्

English

Irl Erifpa had sixteen thousand wives, of whom Rukminl, Satya- bh&m&, Satyfl, Nflgiinjiti, Subhflmfl, 3aivyfl, Gandhflrl, Lakmapfl, Mitravindtli, Kflliudl, Jflmba-Vati, Suilfl, Mfldrt, Kautfalyfl, Vijayfl were the principal ones.— 13-14.

अध्याय 47

श्लोक 10

अथ कामान्महाबाहुर् देवक्याः समपूरयत् ये तया काङ्क्षिता नित्यम् अजातस्य महात्मनः

atha kāmānmahābāhur devakyāḥ samapūrayat ye tayā kāṅkṣitā nityam ajātasya mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

वंश्यानुचरितं चैव पुराणं पञ्जलक्षणम् ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां माहात्म्यं भुवनस्य च। ससंहारप्रदानां च पुराणे पञ्चवर्णके

English

OaAPTEB XLVII.

अध्याय 47

श्लोक 11

सो ऽवतीर्णो महीं देवः प्रविष्टो मानुषीं तनुम् मोहयन्सर्वभूतानि योगात्मा योगमायया

so 'vatīrṇo mahīṃ devaḥ praviṣṭo mānuṣīṃ tanum mohayansarvabhūtāni yogātmā yogamāyayā

हिन्दी अर्थ

धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्चैवात्र कीर्त्यते। सर्वेष्वपि पुराणेषु तद्विरुद्धं च यत् फलम् सात्त्विकेषु पुराणेषु माहात्म्यमधिकं हरेः। राजसेषु च माहात्म्यमधिकं ब्रह्मणो विदुः तद्वदग्नेश्च माहात्म्यं तामसेषु शिवस्य च। संकीर्णेषु सरस्वत्याः पितृणां च निगद्यते

English

Rukmint gave birth to the following eons, proficient in the art of war, viz., Ch&ruclea, Pradyumna, Suchdru, Bhadrachftru, SudeQa, Bliadra, Paraiin, Ciifirugupta, Ch&rubhadra, Sucbfirtika, ChAruh&sa, and a girl named Chfirumatl. — 15-16.

अध्याय 47

श्लोक 12

नष्टे धर्मे तथा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले प्रभुः कर्तुं धर्मस्य संस्थानम् असुराणां प्रणाशनम्

naṣṭe dharme tathā jajñe viṣṇurvṛṣṇikule prabhuḥ kartuṃ dharmasya saṃsthānam asurāṇāṃ praṇāśanam

हिन्दी अर्थ

अष्टादश पुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः। लक्षेणैकेन यत् प्रोक्तं वेदार्थपरिबृंहितम्

English

Sfl Kfisjia, the beautiful-eyed, begot from Satyabhfimfi four eons, named Rohita, Diptamana, Tilrnra Chakra, and Jalandhama, who had four younger eiuterH also. — 17-18.

अध्याय 47

श्लोक 13

रुक्मिणी सत्यभामा च सत्या नाग्नजिती तथा सुभामा च तथा शैब्या गान्धारी लक्ष्मणा तथा

rukmiṇī satyabhāmā ca satyā nāgnajitī tathā subhāmā ca tathā śaibyā gāndhārī lakṣmaṇā tathā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणाभिहितं यच्च शतकोटिप्रविस्तरम् वाल्मीकिना च लोकेषु धर्मकामार्थसाधनम्। मुनिवरो! जहाँ भविष्यकी चर्चासहित साम्बका प्रसङ्ग लेकर कथानकका वर्णन किया गया है, उसे लोकमें साम्बपुराण कहते हैं। इस प्रकार सूर्य-महिमाके प्रसङ्गमें होनेसे उसे आदित्यपुराण भी कहा जाता है। द्विजवरो!

English

J&mbavati gave birth to Samba, who was an ornament to all assem- blages. MitravindA, became the mother of MitravAna and Mitravinda. Sunltha and Mitra BAhu were born from NAgnajiti. — 18-19.

अध्याय 47

श्लोक 14

मित्रविन्दा च कालिन्दी देवी जाम्बवती तथा सुशीला च तथा माद्री कौशल्या विजया तथा एवमादीनि देवीनां सहस्राणि च षोडश

mitravindā ca kālindī devī jāmbavatī tathā suśīlā ca tathā mādrī kauśalyā vijayā tathā evamādīni devīnāṃ sahasrāṇi ca ṣoḍaśa

हिन्दी अर्थ

उपर्युक्त अठारह पुराणोंसे पृथक् जो पुराण बतलाये गये हैं, उन्हें इन्हींसे निकला हुआ समझना चाहिए। पुराणोंमें गये हैं। उनमें-सर्ग (ब्रह्माद्वारा की गयी सृष्टिरचना), प्रतिसर्ग (ब्रह्माके मानस पुत्रोंद्वारा की गयी सृष्टि-

English

Beginning with these, there were thousands and, according to some, hundreds of thousands, and according to others eighty thousand sons born to VAsndeva. While others say that he had a hundred thousand sons.— 20-21.

अध्याय 47

श्लोक 15

रुक्मिणी जनयामास पुत्रान्रणविशारदान् चारुदेष्णं रणे शूरं प्रद्युम्नं च महाबलम्

rukmiṇī janayāmāsa putrānraṇaviśāradān cārudeṣṇaṃ raṇe śūraṃ pradyumnaṃ ca mahābalam

हिन्दी अर्थ

(स्वायम्भुव आदि मनुओंका कार्यकाल) और वंश्यानुचरित (पूर्वोक्त वंशोंमें उत्पन्न हुए नरेशोंका जीवन-चरित्र)- ये पाँच पुराणोंके लक्षण बतलाये गये हैं। इन पाँच लक्षणोंवाले सभी पुराणोंमें सृष्टि और संहार करनेवाले ब्रह्मा, विष्णु, सूर्य और रुद्रके तथा भुवनके माहात्म्यका वर्णन किया गया है धर्म, अर्थ, काम और मोक्षका भी इनमें विस्तृत विवेचन किया गया है। इनके विरुद्ध आचरण करनेसे जो फल प्राप्त होता है, उसका भी निरूपण किया गया है

English

UpAsan had two sons, named Vajra and Saftksipta, and Bhfirindra- sena and BhQri were the two sons of G-aveaa. — 22.

अध्याय 47

श्लोक 16

सुचारुं भद्रचारुं च सुदेष्णं भद्रमेव च परशुं चारुगुप्तं च चारुभद्रं सुचारुकम् चारुहासं कनिष्ठं च कन्यां चारुमतीं तथा

sucāruṃ bhadracāruṃ ca sudeṣṇaṃ bhadrameva ca paraśuṃ cāruguptaṃ ca cārubhadraṃ sucārukam cāruhāsaṃ kaniṣṭhaṃ ca kanyāṃ cārumatīṃ tathā

हिन्दी अर्थ

सत्त्वगुणप्रधान पुराणोंमें भगवान् विष्णुके माहात्म्यकी तथा रजोगुणप्रधान पुराणोंमें ब्रह्माकी प्रधानता जाननी चाहिए। उसी प्रकार तमोगुणप्रधान पुराणोंमें अग्नि और शिवजीके माहात्म्यका विशेषरूपसे वर्णन किया गया है। संकीर्ण पुराणों (उपपुराणों)-में सरस्वती और पितरोंका वृत्तान्त कहा गया है। सत्यवती-नन्दन व्यासजीने इन अठारह पुराणोंको रचना कर इनके कथानकोंसे समन्वित सम्पूर्ण महाभारत नामक इतिहासकी रचना की, जो

English

Pradyumna begot from his wife, the daughter of the King of Vidarbha (Modern Berar) named, Aniruddha, who was most brave and steady in battle. That is why he came to be known as Aniruddha. He begot Mfigaketana. — 23.

अध्याय 47

श्लोक 17

जज्ञिरे सत्यभामायां भानुर्भ्रमरतेक्षणः रोहितो दीप्तिमांश्चैव ताम्रश् चक्रो जलंधमः

jajñire satyabhāmāyāṃ bhānurbhramaratekṣaṇaḥ rohito dīptimāṃścaiva tāmraś cakro jalaṃdhamaḥ

हिन्दी अर्थ

वेदोंके अर्थसे सम्पन्न है। वह एक लाख श्लोकोंमें वर्णित है। महर्षि वाल्मीकिने जिस उत्तम रामोपाख्यान- रामायणका वर्णन किया है, उसीको पहले सौ करोड़ श्लोकोंमें विस्तार करके ब्रह्माने नारदजीको बतलाया था। नारदजीने उसे लाकर वाल्मीकिजीको प्रदान किया। वाल्मीकिजीने धर्म, अर्थ और कामके साधनस्वरूप उस रामायणका लोकोंमें प्रचार किया। इस प्रकार ये सवा एवं सपादाः पञ्चैते लक्षा मर्त्ये प्रकीर्तिताः ॥ ७९ पाँच लाख श्लोक मृत्युलोकमें प्रचलित बतलाये गये हैं।

English

SAtnba begot five valiant and truthful sons from his wife, KAifyA, the daughter of King SupArilva.— 24.

अध्याय 47

श्लोक 18

चतस्रो जज्ञिरे तेषां स्वसारस्तु यवीयसीः जाम्बवत्याः सुतो जज्ञे साम्बः समितिशोभनः

catasro jajñire teṣāṃ svasārastu yavīyasīḥ jāmbavatyāḥ suto jajñe sāmbaḥ samitiśobhanaḥ

हिन्दी अर्थ

पुराणोंमें प्रायः 'प्रतिसर्ग'का दूसरा अर्थ प्रतिसंचर या प्रलय भी आया है। यहाँ केवल तीन ही उपपुराणोंका वर्णन हुआ है। पर कूर्मपुराणके आरम्भमें अठारह उपपुराणोंका रूप कथन है।

English

The valiant YAdavas multiplied themselves into a race of three crores, out of whom 60000 powerful ones were born as incarnations of Devas on this earth. The incarnations of Asuras who were killed in the war between Devas and Asuras, were born on earth as obstructors of all human progiess, and in order to destroy whom lri Kria was born in the clan of the YAdavas. — 15-27.

अध्याय 47

श्लोक 19

मित्रवान्मित्रविन्दश्च मित्रविन्दा वराङ्गना मित्रबाहुः सुनीथश्च नाग्नजित्याः प्रजा हि सा

mitravānmitravindaśca mitravindā varāṅganā mitrabāhuḥ sunīthaśca nāgnajityāḥ prajā hi sā

हिन्दी अर्थ

पुरातनस्य कल्पस्य पुराणानि विदुर्बुधा: । धन्यं यशस्यमायुष्यं पुराणानामनुक्रमम्। यः पठेच्छुणुयाद् वापि स याति परमां गतिम् इदं च देवेष्वमृतायितं च विद्वानूलोग इन पुराणोंको पुरातन कल्पकी कथाएँ मानते हैं । इन पुराणोंका अनुक्रम धन, यश और आयुकी वृद्धि करनेवाला है। जो इसे पढ़ता अथवा सुनता है, वह परम गतिको प्राप्त हो जाता है। यह परम पवित्र और यशका

English

The YAdAvas, among whom Ijord Kfispa was born, had one hundred different families, all of which wore supported by Vipu; and it was for that reason that the YAdava clan went on prospering. All the YAdavas were the companions of Lord Kpsna. — 28-29.

अध्याय 47

श्लोक 20

एवमादीनि पुत्राणां सहस्राणि निबोधत शतं शतसहस्राणां पुत्राणां तस्य धीमतः

evamādīni putrāṇāṃ sahasrāṇi nibodhata śataṃ śatasahasrāṇāṃ putrāṇāṃ tasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

खजाना है । यह पितरोंको परम प्रिय है। यह देवताओंमें अमृतके समान प्रतिष्ठित है और नित्य मनुष्योंके पापका नित्यं त्विदं पापहरं च पुंसाम्॥ ७३ हरण करनेवाला है

English

The Risis said— Rflta! How did Virm, the prime cause of the universe, come to be born on this earth, along with the seven Riis, Kuvera, Yaka, the sages MAriichars, SAlaki and NArada, Siddha, Dhanvan- tari? How many manifestations have there been of Viu, and how many of them will be in future? Why does the Lord Viifijn incarnate Himself exclusively among the tranquil BrAhmas, and the KjatryAs? 0 Rfita 1

अध्याय 47

श्लोक 21

अशीतिश्च सहस्राणि वासुदेवसुतास्तथा लक्षमेकं तथा प्रोक्तं पुत्राणां च द्विजोत्तमाः

aśītiśca sahasrāṇi vāsudevasutāstathā lakṣamekaṃ tathā proktaṃ putrāṇāṃ ca dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे पुराणानुक्रमणिकाभिधानं नाम त्रिपञ्चाशोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें पुराणानुक्रमणिकाभिधान नामक तिरपनवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ नक्षत्र-पुरुष-व्रतकी विधि और उसका माहात्म्य

English

TBtf MAT8YA PDRANAM.

अध्याय 47

श्लोक 22

उपसङ्गस्य तु सुतौ वज्रः संक्षिप्त एव च भूरीन्द्रसेनो भूरिश्च गवेषणसुताव् उभौ

upasaṅgasya tu sutau vajraḥ saṃkṣipta eva ca bhūrīndraseno bhūriśca gaveṣaṇasutāv ubhau

हिन्दी अर्थ

अतः परं प्रवक्ष्यामि दानधर्मानशेषतः। ब्रतोपवाससंयुक्तान् यथा मत्स्योदितानिह महादेवस्य संवादे नारदस्य च धीमतः। यथावृत्तं प्रवक्ष्यामि धर्मकामार्थसाधकम्

English

pray tell us the object of Vinu's incarnating Himself in the family of Vriftni, Andhaka, Ac., and also the cause of manifesting Himself again and again in human form.— 30-33.

अध्याय 47

श्लोक 23

प्रद्युम्नस्य तु दायादो वैदर्भ्यां बुद्धिसत्तमः अनिरुद्धो रणे ऽरुद्धो जज्ञे ऽस्य मृगकेतनः

pradyumnasya tu dāyādo vaidarbhyāṃ buddhisattamaḥ aniruddho raṇe 'ruddho jajñe 'sya mṛgaketanaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिनयनमनङ्गारिमनङ्काङ्गहरं हरम् भगवन् देवदेवेश ब्रह्मविष्ण्वन्द्रनायक। सूतजी कहते हैं-ऋषियो! इसके बाद अब मैं व्रत और उपवाससे समन्वित सभी दान-धर्मोका पूर्णरूपसे उसी प्रकार वर्णन कर रहा हूँ, जैसे इस मृत्युलोकमें मत्स्यभगवानूने मनुके प्रति किया था। इसी प्रकार महादेवजी

English

S&ta said:— At the end of a Yuga, and when morals of the time becomes lax, owing to the loss of righteousness in the universe, Tjord Vispu casts oH His Divine form and assumes that of a man; or, when the Devas and the Asuras combine to oppress the world, then the Lord Hari incarnates Himself. Thus he incarnated when, in the days gone by, the Daitya Hiranya Kasfyapu was ruling the tliree worlds. Similarly, He incarnated when Bali of yore ruled the three worlds. In the reigns of these two rulers there was great friendship between the Devas and the Asuras. — 34-36.

अध्याय 47

श्लोक 24

काश्या सुपार्श्वतनया साम्बाल्लेभे तरस्विनः सत्यप्रकृतयो देवाः पञ्च वीराः प्रकीर्तिताः

kāśyā supārśvatanayā sāmbāllebhe tarasvinaḥ satyaprakṛtayo devāḥ pañca vīrāḥ prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा बुद्धिमान् नारदजीके संवादमें धर्म, काम और अर्थको सिद्ध करनेवाला जैसा वृत्तान्त घटित हुआ था, उसे भी बतला रहा हूँ । पूर्वकालकी बात है, एक बार भगवान् शङ्कर, जो तीन नेत्रॉसे युक्त, कामदेवके शत्रु और कामदेवके शरीरको दग्ध कर देनेवाले हैं, कैलास पर्वतके शिखरपर सुखपूर्वक बैठे हुए थे, उसी समय देवर्षि नारदने उनके पास जाकर ऐसा प्रश्‍न किया॥ १--३॥

English

But all the same, the world \vasagitate<l by the presence of the Asuras; for it was an age of Asuras, the Devas being in minority. The Devas and the demons residing under the sway of Ifiranyakarfyapu.'nd Bali were on equal footing. In other words, the Devas and the Asuras under their sway enjoyed equal rights and privileges. At the same time, on account of the curse of Bhfigu, there was a destructive warfare between the Devas and the Asuras to cause pain to Bali, when Lord Visnu manifested Him- self in the human form to re-establish righteousness, for the sake of the Devas and the Asuraa™37-39.

अध्याय 47

श्लोक 25

तिस्रः कोट्यः प्रवीराणां यादवानां महात्मनाम् षष्टिः शतसहस्राणि वीर्यवन्तो महाबलाः

tisraḥ koṭyaḥ pravīrāṇāṃ yādavānāṃ mahātmanām ṣaṣṭiḥ śatasahasrāṇi vīryavanto mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

नारदजीने पूछा- भगवन्! आप तो देवेश्वरोंके भी देव तथा ब्रह्मा, विष्णु और इन्द्रके अधीश्वर हैं, इसलिये यह बताइये कि आपका अथवा भगवान् विष्णुका भक्त पुरुष किस प्रकार धन-सम्पत्ति, नीरोगता, सौन्दर्य, आयु, भाग्य और सौभाग्यरूपी सम्पत्तिसे सम्पन्न हो सकता है? अथवा विधवा स्त्री (जन्मान्तरमें) किस प्रकार समस्त गुणों एवं सौभाग्यसे संयुक्त हो सकती है? तथा देव! इस लोकमें कोई अन्य मुक्तिदायक व्रत हो क्रमान्मुक्तिप्रदं देव किञ्चिद् व्रतमिहोच्यताम्॥ ५ तो क्रमशः उसे भी बतलाइये

English

The Risis said;'-Suta! Why did Lord Visnu interest Himself personally in the affairs of tlie Devas and the Asuras? How did this con- flict arise of itself between the Devas and the Asuras. who were living on friendly terms before? Pray tell us all tlmt. — 40.

अध्याय 47

श्लोक 26

देवांशाः सर्व एवेह ह्य् उत्पन्नास्ते महौजसः देवासुरे हता ये च त्व् असुरा ये महाबलाः

devāṃśāḥ sarva eveha hy utpannāste mahaujasaḥ devāsure hatā ye ca tv asurā ye mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

पुराण-संख्या-निर्देश-दाननिरूपणादि प्रायः अठारह पुराणोंमें ही वर्णित है। पर यहाँ तथा नारदपुराण ९१-१०८में यह कुछ विस्तारसे निरूपित है। गीतामें ब्रहमसूत्रका, ब्रह्मसूत्रमें गीताका, पुराणोंमें महाभारतका तथा परस्पर एक-दूसरेका एवं महाभारतमें पुराणोंका ठीक-ठीक वर्णन व्यासजीके अद्भुत दिव्य ज्ञान एवं वैदुष्यका ही चमत्कार है। सम्यक् पृष्टं त्वया ब्रह्मन् सर्वलोकहितावहम्। श्रुतमप्यत्र यच्छान्त्यै तद् व्रतं शृणु नारद

English

Sflta said: — There were twelve hard fought battles between the Devas and the Asuras on account of getting their heritage, beginning from the Varaha (Boar. incarnation and ending with anda and Marka times; and there were incarnations on the occasion of each war. The flrst was that of Man-lion (Nrisitpha), the second that of VAmana, third that of VarAha, the fourth incarnation was on the occasion of the churn- ing of the ocean for the nectar, the fiftli took place fit' Tiirakftmaya W'ar, the sixth was called the Adivaka war, the seventh was the Traipura war, the eighth was the Andhaka war; the war for the destruc- tion of VfitrA.sura was the ninth, the DhAtfi war was the tenth, the H&l&hala war was the eleventh and the twelfth was the terrific war, named Kol&hala. — 41-45.

अध्याय 47

श्लोक 27

इहोत्पन्ना मनुष्येषु बाधन्ते सर्वमानवान् तेषामुत्सादनार्थाय उत्पन्नो यादवे कुले

ihotpannā manuṣyeṣu bādhante sarvamānavān teṣāmutsādanārthāya utpanno yādave kule

हिन्दी अर्थ

पादादि कुर्याद् शीर्षान्तं वरिष्णुनामानुकीर्तनम् प्रतिमां वासुदेवस्य मूलक्षादिषु चार्चयेत्। चैत्रमासं समासाद्य कृत्वा ब्राह्मणवाचनम् जङ्केऽभिपूज्ये वरदाय चैव द्वे जानुनी चाश्विकुमारऋक्षे

English

Nfisiipha killed the Daitya king, Hiranyakarfyapu, VAmana made the a captive, by measuring the three regions. VarAha killed

अध्याय 47

श्लोक 28

कुलानां शतमेकं च यादवानां महात्मनाम् सर्वमेतत्कुलं यावद् वर्तते वैष्णवे कुले

kulānāṃ śatamekaṃ ca yādavānāṃ mahātmanām sarvametatkulaṃ yāvad vartate vaiṣṇave kule

हिन्दी अर्थ

पूर्वात्तराफल्गुनियुग्मके चच सम्पूजयेन्नारद कृत्तिकासु।

English

the Daitya Hirapy&ka with His tusks and divided the ocean into two.— 4647.

अध्याय 47

श्लोक 29

विष्णुस्तेषां प्रणेता च प्रभुत्वे च व्यवस्थितः निदेशस्थायिनस्तस्य कथ्यन्ते सर्वयादवाः

viṣṇusteṣāṃ praṇetā ca prabhutve ca vyavasthitaḥ nideśasthāyinastasya kathyante sarvayādavāḥ

हिन्दी अर्थ

पार्थ नमः केशिनिषूदनाय मघौघविध्वंसकराय तच्च। ईश्वरने कहा-- ब्रह्मन्! आपने तो बड़ा उत्तम प्रश्न किया, यह तो समस्त लोकोंके लिये हितकारी है। नारद! जो सुननेमात्रसे शान्ति प्रदान करनेवाला है, वह व्रत मैं बतला रहा हूँ, सुनो । नक्षत्रपुरुष नामक एक व्रत है, जो

English

At the time of churning the ocean for nectar, Indra conqneipd FrahUda, and then He killed Virochana, the son of PrahaUda, in the T4rak&maya war; for the latter was always' after the life of Indra and never was friendly to the deeds of the Devas. — 48-49.

अध्याय 47

श्लोक 30

सप्तर्षयः कुबेरश्च यक्षो माणिचरस्तथा शालकिर् नारदश्चैव सिद्धो धन्वन्तरिस्तथा

saptarṣayaḥ kuberaśca yakṣo māṇicarastathā śālakir nāradaścaiva siddho dhanvantaristathā

हिन्दी अर्थ

भगवान् नारायणका स्वरूप ही है। इस व्रतमें चैत्रमास आनेपर भगवान् विष्णुके नामोंका कीर्तन करते हुए विधिपूर्वक चरणसे लेकर मस्तकपर्यन्तकी एक विष्णुको मूर्ति बनावे। फिर ब्राह्मणद्वारा स्वस्तिवाचन कराकर मूल आदि नक्षत्रॉमें क्रमश: भगवान् विष्णुकी उस प्रतिमाका पूजन करे। मूल-नक्षत्रमें ' विश्वधराय नमः '--' विश्वके धारकको नमस्कार है'—यों कहकर दोनों चरणोंको, रोहिणी नक्षत्रमें ' अनन्ताय नमः '--' अनन्तको प्रणाम

English

At the time of A(Jlvaka war, Jjord iva killed the Daitya Tripura, along with other D4navss, besides those that He killed in the Andhaka war.— 50.

अध्याय 47

श्लोक 31

आदिदेवस्तथा विष्णुर् एभिस्तु सह दैवतः किमर्थं संघशो भूताः स्मृताः सम्भूतयः कति

ādidevastathā viṣṇur ebhistu saha daivataḥ kimarthaṃ saṃghaśo bhūtāḥ smṛtāḥ sambhūtayaḥ kati

हिन्दी अर्थ

है'—कहकर दोनों गुल्फोंकी तथा अश्विनी नक्षत्रमें 'बरदाय नमः '--' वरदाताको अभिवादन है '--कहकर दोनों जानुओं और दोनों जङ्घाओंकी पूजा करे । पूर्वाषाढ़ और उत्तराषाढ़ नक्षत्रॉमें “शिवाय नम: '--“शिवजीको नमस्कार है'- कहकर दोनों ऊरुओंकी पूजा करे। पूर्वाफाल्गुनी और उत्तराफाल्गुनी नक्षत्रॉमें “पञ्चशराय नमः '--' पाँच बाण धारण करनेवालेको प्रणाम है '--कहकर जननेन्द्रियको पूजा करे। नारद! कृत्तिकानक्षत्रमें ' शारङ्गधराय नमः '-- 'शारङ्ग-धनुष धारण करनेवालेको अभिवादन है '--कहकर भगवान् विष्णुको कटिका पूजन करे । इसी प्रकार पूर्वभाद्रपद और उत्तरभाद्रपद नक्षत्रॉमें 'केशिनिषूदनाय नमः'- “केशी नामक असुरके संहारकको नमस्कार है '--कहकर

English

In the Vritra-n&4aka war, Indra, by the help of Vi§nu, killed Vritr4sura, who was sided with by men, Pitfis and Devas and then He also killed most fearful D&navas in the l)hiit|-i and Haluhala wars. He killed the Daitya Viprachit in the Kolahala war, which was an offshoot of the lnda Markawai-s that ensued between the Devas and the Daityas over the right of Avab'.ptlia bath; wiien Viprachit was hiding himself with the army of Diinavaa under his banner. -51-53.

अध्याय 47

श्लोक 32

भविष्याः कति चैवान्ये प्रादुर्भावा महात्मनः ब्रह्मक्षत्रेषु शान्तेषु किमर्थमिह जायते

bhaviṣyāḥ kati caivānye prādurbhāvā mahātmanaḥ brahmakṣatreṣu śānteṣu kimarthamiha jāyate

हिन्दी अर्थ

दोनों पार्श्वभागोंकी पूजा करे। नारद! रेवती नक्षत्रमें “दामोदराय नमः '---' दामोदरको प्रणाम है '--कहकर दोनों कुक्षियोंकी पूजा करनी चाहिए। अनुराधा नक्षत्रमें “माधवाय नमः '-- “माधव (लक्ष्मीके प्राणपति)-को अभिवादन है '--कहकर वक्षःस्थलकी पूजा करे। धनिष्ठा नकषत्रमें ' अघौघविध्वंसकराय नमः '--' पापसमूहके विनाशकको नमस्कार है '--कहकर पृष्ठभागकी पूजा करनी चाहिए। विशाखा नक्षत्रमें

English

In that way, there were a dozen battles between the Devas and the Asuras in which the military classes of Devas and Asurss were killed; but it was good for the general populace.— 54.

अध्याय 47

श्लोक 33

यदर्थमिह सम्भूतो विष्णुर्वृष्ण्यन्धकोत्तमः पुनः पुनर्मनुष्येषु तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्

yadarthamiha sambhūto viṣṇurvṛṣṇyandhakottamaḥ punaḥ punarmanuṣyeṣu tannaḥ prabrūhi pṛcchatām

हिन्दी अर्थ

चक्र, खड्ग और गदा धारण करनेवालेको प्रणाम है'— नमो विशाखासु भुजाश्च पूज्याः॥ १३ कहकर भुजाओंका पूजन करना चाहिए वामनपुराण अध्याय ८० के 'नक्षत्रपुरुष' त्रतमें भी प्राय: ये ही बातें स्वल्पान्तरसे आयी हैं। वहाँ पूजाके मन्त्र नहीं, पर दोहदपदार्थ-अभिलषित पदार्थ उपदिष्ट हैं। इस अर्चामें नक्षत्रक्रमसे नहीं, अङ्गक्रमसे निर्दिष्ट हैं। यह अद्भुत बात है।

English

Hirayakiiyapu ruled the land with all the mundane glory at his command, for a period of one hundred million seventy eight crores and eighty thousand years, after whom Bali ruled for 20,080,000 years and PrahlAda also ruled for a similar period with other Asuras. — 55-57.

अध्याय 47

श्लोक 34

त्यक्त्वा दिव्यां तनुं विष्णुर् मानुषेष्विह जायते युगे त्व् अथ परावृत्ते काले प्रशिथिले प्रभुः

tyaktvā divyāṃ tanuṃ viṣṇur mānuṣeṣviha jāyate yuge tv atha parāvṛtte kāle praśithile prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

सम्पूजयेन्मत्स्यशरीरभाजः । जनार्दनस्य श्रवणेन सम्यक् ।

English

All three of them were tlie most powerful Daitya Kings, and known as Indras of Daityas. This world was under the sway of the Daityas for ton yugas. After which, Indra ruled over the three regions with mar- vellous tact and statesmanship.- 58-59.

अध्याय 47

श्लोक 35

देवासुरविमर्देषु जायते हरिरीश्वरः हिरण्यकशिपौ दैत्ये त्रैलोक्यं प्राक्प्रशासति

devāsuravimardeṣu jāyate harirīśvaraḥ hiraṇyakaśipau daitye trailokyaṃ prākpraśāsati

हिन्दी अर्थ

नमो नमः कारणवामनाय आर्द्रासु केशाः पुरुषोत्तमस्य हस्तनक्षत्रमें “मधुसूदनाय नमः '' मधु नामक हैत्यके वधकर्ताको अभिवादन है'-कहकर कैटभ नामक असुरके शत्रु-- भगवान् विष्णुके (चारों) हाथोंका पूजन करे। पुनर्वसुनक्षत्रमें साग्रामधीशाय नमः '--

English

Indra ruled, since the close of the sway of PrahlAda, when the seer, iukra, deserted the Daityas and joned the Devas.— 60.

अध्याय 47

श्लोक 36

बलिनाधिष्ठिते चैव पुरा लोकत्रये क्रमात् सख्यमासीत्परमकं देवानामसुरैः सह

balinādhiṣṭhite caiva purā lokatraye kramāt sakhyamāsītparamakaṃ devānāmasuraiḥ saha

हिन्दी अर्थ

'सामवेदकी ऋचाओंके अधीश्वरको नमस्कार है'-- कहकर अङ्गुलियोंके अग्रभागको पूजा करे। आश्‍्लेषा- नक्षत्रके दिन ' मत्स्यशरीरभाजः पादौ शरणं व्रजामि’ 'मत्स्य-शरीरधारीके चरणोंके शरणागत हुँ'-कहकर नखोंको पूजा करनी चाहिए । ज्येष्ठानक्षत्रमें ' कूर्मस्य पादौ शरणं ब्रजामि '--' कूर्मरूपधारी भगवान्के चरणोंकी शरणमें जाता हूँ'--कहकर कण्ठस्थानमें भगवान् श्रीहरिकी पूजा करनी चाहिए। श्रबणनक्षत्रमें "वराहाय नमः '--

English

Once the sage ukra happened to go to the sacrifice of the Devae, when the Daityas called him and asked him how he did that daring their loss of kingdom. The Daityas said that they could ilo longer stay in that region and would repair to RasAtala— which grieved the seer, who said thfit they need not fear, he would sustaiu them by his power, for it was he alone who had spells, medicines, nectar, and the best of things, in his possession tp the full. The Devas had only one-fourth of them. He would give every thing to them, for he had preserved them with hii%|(u: thei; sah.a>~***.

अध्याय 47

श्लोक 37

युगाख्यासुरसम्पूर्णं ह्य् आसीद् अत्याकुलं जगत् निदेशस्थायिनश्चापि तयोर्देवासुराः समम्

yugākhyāsurasampūrṇaṃ hy āsīd atyākulaṃ jagat nideśasthāyinaścāpi tayordevāsurāḥ samam

हिन्दी अर्थ

“वराहरूपधारी भगवानको प्रणाम है'--कहकर भगवान् जनार्दनके दोनों कानोंका भलीभाँति पूजन करे । पुष्य- नक्षत्रमें “दानवसूदनाय नृसिंहाय नमः '-- दानवोंके विनाशक नृसिंहरूपधारी भगवानको अभिवादन है'— कहकर मुखकी अर्चना करनी चाहिए। स्वातीनक्षत्रमें “कारणवामनाय नमो नमः '--' कारणवश वामनरूपधारी भगवानूको बारम्बार नमस्कार है'-कहकर दाँतोंके अग्रभागको पूजा करनी चाहिए। द्विजवर नारद! शतभिष्- नक्षत्रमें भार्गवनन्दनाय नमः '--' भार्गवनन्दन परशुरामजीको प्रणाम है'--कहकर मुखके मध्यभागका पूजन करे। मघानक्षत्रमें “रामाय नमोऽस्तु '--' श्रीरामको अभिवादन है '--कहकर श्रीरघुनन्दनकी नासिकाकी भलीभाँति पूजा

English

THE MAfSTA PDEAiJAM.

अध्याय 47

श्लोक 38

मृधो बलिविमर्दाय सम्प्रवृद्धः सुदारुणः देवानामसुराणां च घोरः क्षयकरो महान्

mṛdho balivimardāya sampravṛddhaḥ sudāruṇaḥ devānāmasurāṇāṃ ca ghoraḥ kṣayakaro mahān

हिन्दी अर्थ

करनी चाहिए। मृगशिरानक्षत्रमें “विघूर्णिताक्ष राम! ते नमोऽस्तु ''तिरछी चितवनसे युक्त राम! आपको नमस्कार है '--कहकर उत्तमाङ्गरूप नेत्रोंकी पूजा करे। चित्रानक्षत्रमें “शान्ताय बुद्धाय नमः'' परम शान्त बुद्धभगवानूको प्रणाम है'-कहकर भगवान् मुरारिके ललारका पूजन करना चाहिए। भरणीनक्षत्रमें ' विश्वेश्वर

English

The Devas on seeing the Daityas cinstering aroun<( the sage fulcra (Kftvya), held a council of their own to devise means to acquire all lliose boons from the sage. They all discussed among themselves that the sage was forcibly usurping their dues, and so before he conferred them on the Daitysis they would all go and manage to let the Daityas go to Ptitfila by their stubbornness. With that resolution, the Devas went and caused trouble to the DAnavas. — 67-68.

अध्याय 47

श्लोक 39

कर्तुं धर्मव्यवस्थानं जायते मानुषेष्विह भृगोः शापनिमित्तं तु देवासुरकृते तदा

kartuṃ dharmavyavasthānaṃ jāyate mānuṣeṣviha bhṛgoḥ śāpanimittaṃ tu devāsurakṛte tadā

हिन्दी अर्थ

आपको अभिवादन है'-कहकर भगवान् विष्णुके सिरका पूजन करे। आद्रनिक्षत्रमें “हरये नमस्ते’ ' श्रीहरिको नमस्कार है'-कहकर पुरुषोत्तमभगवान्के बालोंकी पूजा करनी चाहिए। ब्रती मनुष्यद्दारा उपर्युक्त नक्षत्र-दिनोंमें श्रेष्ठ ब्राह्मणोंका भी भक्तिपूर्वक सम्यक् प्रकारसे पूजन करते रहना चाहिए यहाँ पुनर्वसुका सामवेदसे, हस्तका हाथोंसे तथा श्रवणमें कानों आदिसे सम्बन्ध दिखलाकर आलंकारिक चमत्कार

English

At that, the Daityas, overpowered witli affliction, went and sought the succour of Sukra and were rescued by him instantly. Afterwards they started their operations against the Devas who, defying the support of iSukra, began to annihilate them. — 69-70.

अध्याय 47

श्लोक 40

कथं देवासुरकृते व्यापारं प्राप्तवान्स्वतः देवासुरं यथा वृत्तं तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्

kathaṃ devāsurakṛte vyāpāraṃ prāptavānsvataḥ devāsuraṃ yathā vṛttaṃ tannaḥ prabrūhi pṛcchatām

हिन्दी अर्थ

प्रदृष्ट हुआ है। हैमीं विशालायतबाहुदण्डां मुक्ताफलेन्दूपलवज्रयुक्ताम्

English

Then the sage, thinking of the past, addressed the Daityas for their well-being: — ''Vfnnaiia has deprived 3 of all 3'onr realm by measuring it with his three strides, and lias made Bali a captive. Besides, He has killed Janibhasura and Virocliana In course of the twelve battles, the Devas have killed most of 3"our powerful members, by their various stratagems. Very few of you are left now, therefore follow niy advice and cease fighting for sometime. I shall teach you a useful contrivance. I will go to acquire the spell of victory from Siva, and, after acquiring those powerful cliarnis from him, shall make you victorious iu your Gglit vvitli tlie Devas." — 71-75.

अध्याय 47

श्लोक 41

तेषां दायनिमित्तं ते संग्रामास्तु सुदारुणाः वराहाद्या दश द्वौ च शण्डामर्कान्तरे स्मृताः

teṣāṃ dāyanimittaṃ te saṃgrāmāstu sudāruṇāḥ varāhādyā daśa dvau ca śaṇḍāmarkāntare smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

मर्चा हेर्वस्त्रगवा सहैव। शय्यां तथोपस्करभाजनादि- सलक्ष्मीक॑ सभार्याय काञ्चनं पुरुषोत्तमम्। शय्यां च दद्यान्मन्त्रेण ग्रन्थिभेदविवर्जिताम् यथा न विष्णुभक्तानां वृजिनं जायते क्वचित् । तथा सुरूपताऽऽरोग्यं केशवे भक्तिमुत्तमाम्

English

Hearing those words of their Preceptor, tlie Asuras spoke to the Devas, " 0 Devas! We are without arms, our armours are broken, we have no chariots; consequently, we will now go and practise austerities in the forest after covering ourselves with the bark of trees." Hearing those words of the Asuras and believing the utterances of Pralialada to be true, the Devas cast off their wrath and cdic'erfiilly stopped fighting with the defenceless Asuras.— 76-78.

अध्याय 47

श्लोक 42

नामतस्तु समासेन शृणुतैषां विवक्षतः प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयश्चापि वामनः

nāmatastu samāsena śṛṇutaiṣāṃ vivakṣataḥ prathamo nārasiṃhastu dvitīyaścāpi vāmanaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वान् कामानवाप्नोति विष्णुलोके महीयते ब्रह्महत्यादिकं किञ्चिदिह वामुत्र वा कृतम्। आत्मना वाथ पितृभिस्तत् सर्व क्षयमाप्रुयात्

English

Sometime afterwards, the seer fukra said to his disciples:—** P'or the accomplishment of your desires, keep yourselves engaged in your penances, and, 0 Daityas! go and reside in my father's house and await my return there." Giving that piece of advice to tlie Danavas, jJukra went to Mah&deva. — 79-80.

अध्याय 47

श्लोक 43

तृतीयस्तु वराहश्च चतुर्थो ऽमृतमन्थनः संग्रामः पञ्चमश्चैव संजातस्तारकामयः

tṛtīyastu varāhaśca caturtho 'mṛtamanthanaḥ saṃgrāmaḥ pañcamaścaiva saṃjātastārakāmayaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार ब्रतके समाप्त होनेपर जो सम्पूर्ण सदुणोंसे सम्पन्न, वक्ता, सौन्दर्यशाली, सुशील और सामवेदका ज्ञाता हो, ऐसे श्रेष्ठ ब्राह्मणको उस स्वर्णनिर्मित एवं मुक्ताफल, चन्द्रकान्त-मणि और हीरेसे खचित जलपूर्ण कलशमें रखी हुई विशाल एवं लम्बी भुजाओंवाली श्रीहरिको अर्चा-मूर्तिका वस्त्र और गौके साथ दान कर देना चाहिए। साथ ही पात्र आदि सभी सामग्रियोंसे युक्त शय्याका भी दान करना चाहिए इस प्रकार उस समय अपने पास जो कुछ भी दान देनेयोग्य वस्तु हो, वह सब अपने कल्याणके लिये उस ब्राह्मणको दान कर दे और उससे यों प्रार्थना करे--' ब्रह्मा, विष्णु और शिवस्वरूप द्विजवर! आप हमारे मनोरथको सफल कीजिये ।' स्वर्णनिर्मित

English

ukra said: — " 0, Mahadeva! I wish to acquire the spells, that are not possessed by Bfihaspati even, for the defeat of the Devas and the victory of the Asuras." — 81.

अध्याय 47

श्लोक 44

षष्ठो ह्य् आडीबकाख्यस्तु सप्तमस्त्रैपुरस्तथा अन्धकाख्यो ऽष्टमस्तेषां नवमो वृत्रघातकः

ṣaṣṭho hy āḍībakākhyastu saptamastraipurastathā andhakākhyo 'ṣṭamasteṣāṃ navamo vṛtraghātakaḥ

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मीसहित पुरुषोत्तमभगवान्को मूर्तिका तथा ग्रन्थिभेदरहित शय्याका मन्त्रोच्चारणपूर्वक सपल्लीक ब्राह्मणको दान करनेका विधान है। उस समय ऐसी प्रार्थना करे- भगवन्! जैसे विष्णु-भक्तोंको कहीं भी कष्ट नहीं प्राप्त होता, वैसे ही मुझे भी (आपकी कृपासे) सुन्दर रूप, नीरोगता और आप-भगवान् केशवके प्रति उत्तम भक्ति प्राप्त हो। जनार्दन! जैसे आपकी शय्या कभी लक्ष्मीसे शून्य नहीं रहती, श्रीकृष्ण! वैसे ही मेरी भी शय्या प्रत्येक जन्ममें

English

Mahd.deva said: — **Bhargava! You shall acquire those spells after practising austerities with your head suspended down and imbibing the smoke of chaff for a thousand years. If thou succeedest in this, thou

अध्याय 47

श्लोक 45

धात्रश्च दशमश्चैव ततो हालाहलः स्मृतः प्रथितो द्वादशस्तेषां घोरः कोलाहलस्तथा

dhātraśca daśamaścaiva tato hālāhalaḥ smṛtaḥ prathito dvādaśasteṣāṃ ghoraḥ kolāhalastathā

हिन्दी अर्थ

अशून्य बनी रहे।' इस प्रकार निवेदन कर वस्त्र, माला, चन्दन आदि सभी वस्तुएँ. नक्षत्रपुरुष-व्रतके ज्ञाता ब्राह्मणको देकर व्रतका विसर्जन करना चाहिए। इस प्रकार सभी नक्षत्रोंमें उपवास करके एक बार तेल और नमकरहित भोजन करनेका विधान है। वह भोजन शक्तिके अनुसार उपयुक्त होना चाहिए। उसमें कृपणता नहीं करनी चाहिए। इस प्रकार स्वयं विधिपूर्वक नक्षत्रपुरुषको उपासना करके मनुष्य इस लोकमें सभी कामनाओंको प्राप्त कर लेता है और मृत्युके पश्चात् विष्णुलोकमें पूजित होता है। साथ ही इहलोक अथवा परलोकमें अपने अथवा पितरोंद्वार जो कुछ भी ब्रह्महत्या आदि पाप घटित हुए रहते हैं, वे सभी नष्ट हो जाते हैं। इस प्रकार

English

OHAPTEB XLVIt.

अध्याय 47

श्लोक 46

हिरण्यकशिपुर् दैत्यो नारसिंहेन पातितः वामनेन बलिर् बद्धस् त्रैलोक्याक्रमणे पुरा

hiraṇyakaśipur daityo nārasiṃhena pātitaḥ vāmanena balir baddhas trailokyākramaṇe purā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ पुरुष अथवा स्त्री-जो कोई भी हो, उसे इस व्रतका पठन, श्रवण और अनुष्ठान करना चाहिए। भगवान् मुरारिका यह व्रत कलिके प्रभावसे घटित हुए पापोंको विदीर्ण करनेवाला और समस्त विभूतियोंके फलका प्रदाता है ॥ २१--३१॥

English

Then Sukra, accepting the injunctions of the Lord liva, touched His feet and said, " Sire! In obedience to your will, I start to observe the penances dictated by you.** — 83.

अध्याय 47

श्लोक 47

हिरण्याक्षो हतो द्वंद्वे प्रतिघाते तु दैवतैः दंष्ट्रया तु वराहेण समुद्रस्तु द्विधा कृतः

hiraṇyākṣo hato dvaṃdve pratighāte tu daivataiḥ daṃṣṭrayā tu varāheṇa samudrastu dvidhā kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे नक्षत्रपुरुषव्रतं नाम चतुःपञ्चाशोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें नक्षत्रपुरुष-व्रत नामक चौवनवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ आदित्यशयन- ब्रतकी विधि और उसका माहात्म्य

English

Afterwards, the sage, to acquire the spells for the well-being of the Asuras, went to practise asceticism by the side of the altar from which smoke emitted fire. — 84.

अध्याय 47

श्लोक 48

प्रह्लादो निर्जितो युद्धे इन्द्रेणामृतमन्थने विरोचनस्तु प्राह्लादिर् नित्यम् इन्द्रवधोद्यतः

prahlādo nirjito yuddhe indreṇāmṛtamanthane virocanastu prāhlādir nityam indravadhodyataḥ

हिन्दी अर्थ

उपवासेष्वशक्तस्य तदेव नारदजीने पूछा- भगवन्! जो अभ्यास न होनेके

English

The Devas, understanding the treacherous policy of the Asuras, tried to turn them out of the region where they were residing. — 85.

अध्याय 47

श्लोक 49

इन्द्रेणैव तु विक्रम्य निहतस्तारकामये अशक्नुवन्स देवानां सर्वं सोढुं सदैवतम्

indreṇaiva tu vikramya nihatastārakāmaye aśaknuvansa devānāṃ sarvaṃ soḍhuṃ sadaivatam

हिन्दी अर्थ

फलमिच्छतः । कारण अथवा रोगवश उपवास करनेमें असमर्थ है, किंतु अनभ्यासेन रोगाद् वा किमिष्टं ब्रतमुत्तमम्॥ १ उसका फल चाहता है, उसके लिये कौन-सा व्रत उत्तम उपवासेष्वशक्तानां नक्तं भोजनमिष्यते। यस्मिन् व्रते तदप्यत्र श्रूयतामक्षयं महत्

English

The Asuras, on seeing the Devas unexpectedly advancing towards them well-armed, in company of their Preceptor Bfibaspati, became grieved and said 86-87.

अध्याय 47

श्लोक 50

निहता दानवाः सर्वे त्रैलोक्ये त्र्यम्बकेण तु असुराश्च पिशाचाश्च दानवाश्चान्धकाहवे

nihatā dānavāḥ sarve trailokye tryambakeṇa tu asurāśca piśācāśca dānavāścāndhakāhave

हिन्दी अर्थ

आदित्यशयनं नाम यथावच्छङ्करार्चनम्। येषु नक्षत्रयोगेषु पुराणज्ञाः प्रचक्षते सूर्यस्य चाथ संक्रान्तिस्तिथिः सा सार्वकामिकी

English

" We have disarmed ourselves at your request on giving us the assurance of safety, and our preceptor is engaged in the observance of his vow. How bnve j-ou come to fight ns after giving us an assurance of peace. 0 Dev.is, we have not our preceptor by us and are living peacefully without weapons, and we are dressed in deer skin and tree barks and with- out any occupation or possessions. 0 Devas! We are not in a position to fight with you. We will go and seek shelter from the mother of our preceptor witliout offering 3'ou any resistance. We will live with her in peace and safety till the return of the sage, after which we will fight with you.**— 88-91.

अध्याय 47

श्लोक 51

हता देवमनुष्ये स्वे पितृभिश्चैव सर्वशः संपृक्तो दानवैर्वृत्रो घोरो हालाहले हतः

hatā devamanuṣye sve pitṛbhiścaiva sarvaśaḥ saṃpṛkto dānavairvṛtro ghoro hālāhale hataḥ

हिन्दी अर्थ

यस्मात् तस्मान्मुनिश्रेष्ठ गृहे शम्भुं (भानुं ) समर्चयेत् रकाय चित्रासु च गुल्फदेशम्। भगवान् शंकरने कहा--नारद ! जो लोग उपवास करनेमें असमर्थ हैं, उनके लिये वही ब्रत अभीष्ट है, जिसमें दिनभर उपवास करके रात्रिमें भोजनका विधान हो; मैं ऐसे महान् एवं अक्षय फल देनेवाले व्रतका

English

All the terrified Asuras afterwards went and took shelter with the mother of the sage who gave them assurance of safety. — 92.

अध्याय 47

श्लोक 52

तदा विष्णुसहायेन महेन्द्रेण निवर्तितः हतो ध्वजे महेन्द्रेण मायाच्छन्नस्तु योगवित् ध्वजलक्षणमाविश्य विप्रचित्तिः सहानुजः

tadā viṣṇusahāyena mahendreṇa nivartitaḥ hato dhvaje mahendreṇa māyācchannastu yogavit dhvajalakṣaṇamāviśya vipracittiḥ sahānujaḥ

हिन्दी अर्थ

परिचय देता हुँ, सुनो। उस ब्रतका नाम है--' आदित्य- शयन"। उसमें विधिपूर्वक भगवान् शङ्करकी पूजा की जाती है । पुराणोंके ज्ञाता महर्षि जिन नक्षत्रोंके योगमें इस व्रतका उपदेश करते हैं, उन्हें बताता हूँ। जब सप्तमी तिथिको हस्तनक्षत्रके साथ रविवार हो अथवा सूर्यकी संक्रान्ति हो, वह तिथि समस्त कामनाओंको पूर्ण करनेवाली होती है। उस दिन सूर्यके नामोंसे भगवती पार्वती और महादेवजीकी पूजा करनी चाहिए। सूर्यदेवकी

English

She said, Danavas, do not be afraid of anything; drive away all your fears from your mind. Nothing will happen to you in course of your stay with me.** — 93.

अध्याय 47

श्लोक 53

दैत्यांश्च दानवांश्चैव संयतान्किल संयुतान् जयन्कोलाहले सर्वान् देवैः परिवृतो वृषा

daityāṃśca dānavāṃścaiva saṃyatānkila saṃyutān jayankolāhale sarvān devaiḥ parivṛto vṛṣā

हिन्दी अर्थ

प्रतिमा तथा शिवलिङ्गका भी भक्तिपूर्वक पूजन करना उचित है; क्योंकि मुनिश्रेष्ठ! उमापति शङ्कर अथवा सूर्यमें कहीं भेद नहीं देखा जाता; इसलिये अपने घरमें शङ्करजीकी अर्चना करनी चाहिए। हस्तनक्षत्रमें ' सूर्याय नमः' का उच्चारण करके सूर्यदेवके चरणोंकी, चित्रा- नक्षत्रमें ' अर्काय नमः ' कहकर उनके गुल्फों (घुट्टियों)- की, स्वातीनक्षत्रमें “पुरुषोत्तमाय नमः ' से पिंडलियोंकी, विशाखामें ' धात्रे नमः” से घुटनोंकी तथा अनुराधामें 'सहस्त्रभानवे नमः” से दोनों जाँघोंकी पूजा करनी चाहिए । ज्येष्ठानक्षत्रमें ' अनङ्ाय नमः ' से गुह्य प्रदेशकी, मूलमें “इन्द्राय नमः ' और ' भीमाय नमः ' से कटिभागकी

English

Then the Devas, without any regard for their comparative strength, went for the Asuras, who had placed themselves at the mercy of Sukra's mother; seeing which the mother of their preceptor very angrily said that she would make them Indraless. —94-95.

अध्याय 47

श्लोक 54

यज्ञस्यावभृथे दृश्यौ शण्डामर्कौ तु दैवतैः एते देवासुरे वृत्ताः संग्रामा द्वादशैव तु

yajñasyāvabhṛthe dṛśyau śaṇḍāmarkau tu daivataiḥ ete devāsure vṛttāḥ saṃgrāmā dvādaśaiva tu

हिन्दी अर्थ

मिन्द्राय भीमाय कटिं च मूले॥ ८ पूजा करे इस अध्यायमें आदित्यशयन नामक बड़े सरस व्रतधर्मका उल्लेख है। सूर्यके नामोंमें वेद, वाल्मीकीय रामायण युद्धकाण्ड एवं भविष्यपुराणके आदित्यहृदयादिमें भी आये हुए नाम हैं। मत्स्यपुराणकी सभी प्रतियाँ यहाँ बहुत अशुद्ध हैं। अन्य पुराणों तथा

English

After saying that, she, mustering all her will-force, advanced towards Indra and made him helpless and Rpell-bound by her great power of yoga and austerities. " The Devas, seeing Indra thus spell-bound and helpless like a dumb person by the mother of lukra, took to flight — 96-97.

अध्याय 47

श्लोक 55

देवासुरक्षयकराः प्रजानां तु हिताय वै हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ

devāsurakṣayakarāḥ prajānāṃ tu hitāya vai hiraṇyakaśipū rājā varṣāṇāmarbudaṃ babhau

हिन्दी अर्थ

ब्रतनिबन्धोके सहारे ये पाठ शुद्ध किये गये हैं। तीक्ष्णांशवे च श्रवणे च कुक्षौ पृष्ठं धनिष्ठासु विकर्तनाय बाहू नमश्चण्डकराय पूज्यौ

English

After the retreat of the Devas, Lord Visnii said " Indra! You enter yourself within me and I shall carry you away from this place.** — 98.

अध्याय 47

श्लोक 56

द्विसप्तति तथान्यानि नियुतान्यधिकानि च अशीतिं च सहस्राणि त्रैलोक्यैश्वर्यतां गतः

dvisaptati tathānyāni niyutānyadhikāni ca aśītiṃ ca sahasrāṇi trailokyaiśvaryatāṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

साम्नामधीशाय करद्वयं चच दिवाकरायेत्यभिपूजनीया ।

English

Hearing those words of Vinu, Indra Purandara instantly entered himself within Him, when the mother of the sage seeing him thus protected by Vi9pu said in anger: — 99.

अध्याय 47

श्लोक 57

पर्यायेण नु राजाभूद् बलिर्वर्षायुतं पुनः षष्टिवर्षसहस्राणि नियुतानि च विंशतिः

paryāyeṇa nu rājābhūd balirvarṣāyutaṃ punaḥ ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi niyutāni ca viṃśatiḥ

हिन्दी अर्थ

सवित्रे इति शंकरस्य नासाभिपूज्या च पुनर्वसौ च पुष्येऽलकान् वेदशरीरधारिणे। मघासु कर्णाविति गोगणेशे

English

THE MAT8YA PVBANAM.

अध्याय 47

श्लोक 58

बले राज्याधिकारस्तु यावत्कालं बभूव ह तावत्कालं तु प्रह्लादो निवृत्तो ह्य् असुरैः सह

bale rājyādhikārastu yāvatkālaṃ babhūva ha tāvatkālaṃ tu prahlādo nivṛtto hy asuraiḥ saha

हिन्दी अर्थ

गजासुरानङ्गपुरान्धकादि- विनाशमूलाय नमः शिवाय पूर्वाषाढ और उत्तराषाढमें “त्वष्टे नम:' और 'सप्ततुरङ्गाय नमः' से नाभिकी, श्रवणमें ' तीक्ष्णांशवे नमः ' से दोनों कुक्षियोंकी, धनिष्ठामें ' विकर्तनाय नम: ' से पृष्ठभागकी और शतभिष नक्षत्रमें ध्वान्तविनाशनाय

English

" Indra! 1 have such powers of asceticism that 1 shall reduce you to ashes along with Vi§pu, in presence of all creatures.** — 100.

अध्याय 47

श्लोक 59

इन्द्रास्त्रयस्ते विज्ञेया असुराणां महौजसः दैत्यसंस्थमिदं सर्वम् आसीद्दशयुगं पुनः

indrāstrayaste vijñeyā asurāṇāṃ mahaujasaḥ daityasaṃsthamidaṃ sarvam āsīddaśayugaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

नमः से सूर्यके वक्षःस्थलको पूजा करनी चाहिए। द्विजवर! पूर्वाभाद्रपद और उत्तराभाद्रपदमें ' चण्डकराय नमः' से दोनों भुजाओंका, रेवतीमें ' साम्नामधीशाय नमः ' से दोनों हाथोंका पूजन करना चाहिए। अश्विनीमें 'सप्ताश्चधुरंधराय नमः” से नखोंका और भरणीमें “कठोरधाम्ने नमः' से भगवान् सूर्यके कण्ठका पूजन करे। नारदजी ! कृत्तिकामें “दिवाकराय नम: ' से ग्रीवाकी, रोहिणीमें ' अम्बुजेशाय नमः? से सूर्यदेवके ओठोंकी, मृगशिरामें “हरये नमस्ते' से त्रिपुर-दाहक शिवकी जिह्ाकी और आद््रानिक्षत्रमें 'रूद्राय नमः' से उनके दाँतोंकी पूजा करनी चाहिए। पुनर्वसुमें “सवित्रे नमः' से शङ्करजीकी नासिकाका, पुष्यमें ' अम्भोरुहवल्लभाय

English

At that, both Indra and Vi>nii were overcome with fear and began to contrive some means of escape. Vi>nu said to Indra: — "How shall we escape from her? *' Indra replied: - " Ijord! kill lier before she consumes me. I am solely protected by you, destroy her soon without delay.*' Vippu thought over the great sin of killing a woman, but, in spite of that, he took up his Sudarrfana Chakra to free Himself from that impending calamity.— lOl-J 03.

अध्याय 47

श्लोक 60

त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेन्द्रेणानुपाल्यते असपत्नमिदं सर्वम् आसीद्दशयुगं पुनः

trailokyamidamavyagraṃ mahendreṇānupālyate asapatnamidaṃ sarvam āsīddaśayugaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

नमः' से ललाटका तथा 'बेदशरीरधारिणे नमः' से शिवके बालोंका पूजन करना चाहिए। आश्लेषामें 'विबुधप्रियाय नमः” से उनके मस्तकका, मधघामें 'गोगणेशाय नमः” से शङ्करजीके दोनों कानोंका, पूर्वाफाल्गुनीमें “गोब्राह्मणनन्दनाय नमः' से शम्भुके नेत्रोंका तथा उत्तराफाल्गुनीनक्षत्रमें “विश्वेश्वराय नमः ' से उनकी दोनों भौंहोंका पूजन करे। “पाश, अङ्कुश, त्रिशूल, कमल, कपाल, सर्प, चन्द्रमा तथा धनुष धारण करनेवाले

English

Trembling with fear, on thinking over the consequences of her anger and being afraid of the consequences of His own wrath. He severed her head with His Ciakra.— 104.

अध्याय 47

श्लोक 61

प्रह्लादस्य हते तस्मिंस् त्रैलोक्ये कालपर्ययात् पर्यायेण तु सम्प्राप्ते त्रैलोक्यं पाकशासने ततो ऽसुरान्परित्यज्य शुक्रो देवानगच्छत

prahlādasya hate tasmiṃs trailokye kālaparyayāt paryāyeṇa tu samprāpte trailokyaṃ pākaśāsane tato 'surānparityajya śukro devānagacchata

हिन्दी अर्थ

श्रीमहादेवजीको नमस्कार है। गजासुर, कामदेव, त्रिपुर और अन्धकासुर आदिके विनाशके मूल कारण भगवान् श्रीशिवको प्रणाम है।' इत्यादि वाक्योंका उच्चारण करके प्रत्येक अङ्गको पूजा करनेके पश्चात् ‘विश्वेश्वराय नमः' से भगवान् शिवका पूजन करना चाहिए। तदनन्तर अन्न- भोजन करना उचित है। भोजनमें तेलसे युक्त शाक और खारे नमकका उपयोग नहीं करना चाहिए। मांस और उच्छिष्ट अन्नका तो कदापि सेवन न करे चतुर्दशे तु सम्प्रासे पारणे नारदाब्दिके। ब्राह्मणान् भोजयेद् भक्त्या गुडक्षीरघृतादिभिः

English

The sage Bhrigu then cursed Visnu for killing his wife. — 105.

अध्याय 47

श्लोक 62

यज्ञे देवानथ गतं दितिजाः काव्यमाह्वयन् किं त्वं नो मिषतां राज्यं त्यक्त्वा यज्ञं पुनर्गतः

yajñe devānatha gataṃ ditijāḥ kāvyamāhvayan kiṃ tvaṃ no miṣatāṃ rājyaṃ tyaktvā yajñaṃ punargataḥ

हिन्दी अर्थ

कृत्वा तु काञ्चनं पद्ममष्टपत्रं सकर्णिकम्। शुद्धमष्टाङ्कलं तच्च पदमरागदलान्वितम् रौप्यखुरीं हेमशृङ्गी सवत्सां कांस्यदोहनाम्। दद्यान्मन्त्रेण पूर्वा्ले न चैनामभिलङ्घयेत्

English

He said: — " Visnu! You will be born seven ti?nesi among men for the sin of killing a woman, knowing that a woman under leXeircuinstances is to be killed." — 10(5.

अध्याय 47

श्लोक 63

स्थातुं न शक्नुमो ह्य् अत्र प्रविशामो रसातलम् एवमुक्तो ऽब्रवीद्दैत्यान् विषण्णान्सान्त्वयन्गिरा

sthātuṃ na śaknumo hy atra praviśāmo rasātalam evamukto 'bravīddaityān viṣaṇṇānsāntvayangirā

हिन्दी अर्थ

कान्त्या धृत्या श्रिया रत्या तथा मे सन्तु सिद्धयः यथा न देवाः श्रेयांसं त्वदन्यमनघं विदुः। नैतद् विशीलाय न दाम्भिकाय

English

Since then, owing to rliat curse of tlie sage, Visnu manifests Himself among men for the good of mankind, whenever there is a decay in righteousness. — 107.

अध्याय 47

श्लोक 64

मा भैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन वो ऽसुराः मन्त्राश्चौषधयश्चैव रसा वसु च यत्परम्

mā bhaiṣṭa dhārayiṣyāmi tejasā svena vo 'surāḥ mantrāścauṣadhayaścaiva rasā vasu ca yatparam

हिन्दी अर्थ

कुतर्क दुष्टाय विनिन्दकाय। प्रकाशनीयं ब्रतमिन्दुमौले- यश्चापि निन्दामधिकां विधत्ते

English

Afterwards, the seer Bhrigu at once picked np the severed head of his wife and joined it to tlie trunk, saying Devi! Yon have been killed by Lord Vissim, and now 1 recall you to life again." Saying that, he joined tlie head and the Irimk togeilier. ami said "Abhijiva;** ("Be revived"); if 1 have fulfilled ail the rules of law and acted righteously, and if I have alwaj-s spoken the tnUh, then tlinuigh that truth you come back to life. I say so triitlifnlly. — lOS-llO.

अध्याय 47

श्लोक 65

कृत्स्नानि मयि तिष्ठन्ति पादस्तेषां सुरेषु वै तत्सर्वं वः प्रदास्यामि युष्मदर्थे धृता मया

kṛtsnāni mayi tiṣṭhanti pādasteṣāṃ sureṣu vai tatsarvaṃ vaḥ pradāsyāmi yuṣmadarthe dhṛtā mayā

हिन्दी अर्थ

द्विजवर नारद! इस प्रकार रात्रिमें शुद्ध भोजन करके पुनर्वसुनक्षत्रमें गूलरकी लकड़ीके पात्रमें एक सेर अगहनीका चावल तथा घृत रखकर सुवर्णके साथ उसे ब्राह्मणको दान करना चाहिए। सातवें दिनके पारणमें और दिनोंकी अपेक्षा एक जोड़ा वस्त्र अधिक दान करना चाहिए। नारद! चौदहवें दिनमें पारणमें गुड़, खीर और घृत आदिके द्वारा ब्राह्मणोंको भक्तिपूर्वक भोजन कराये। तदनन्तर कर्णिकासहित सोनेका अष्टदल कमल बनवाये, जो आठ अङ्गुलका हो तथा जिसमें पद्मरागमणि (माणिक्य अथवा लाल)-की पत्तियाँ अङ्कित की गयी हों। फिर सुन्दर शय्या तैयार करावे, जिसपर सुन्दर बिछौने बिछाकर तकिया रखा गया हो, शय्याके ऊपर

English

After that, he sprinkled cold water and again pronounced the spell, " Abhijiva," and tliC lady at once came back to life. — 111.

अध्याय 47

श्लोक 66

ततो देवास्तु तान्दृष्ट्वा वृतान्काव्येन धीमता संमन्त्रयन्ति देवा वै संविज्ञास्तु जिघृक्षया

tato devāstu tāndṛṣṭvā vṛtānkāvyena dhīmatā saṃmantrayanti devā vai saṃvijñāstu jighṛkṣayā

हिन्दी अर्थ

पंखा रखा गया हो। उसके आस-पास बर्तन, खड़ाऊँ, वस्त्र, चन्दन तथा आभूषणोंसे वह शय्या सुशोभित होनी चाहिए। ऊपर बताये हुए सर्वगुणसम्पन्न सोनेके कमलको अलङ्कृत करके उस शय्यापर रख दे। इसके बाद

English

On seeing her thnsctiming to life, as if rising from her slumber, everyone present tliere lopeatodly expiessed Ins delight by saying, " Well done," "Well done." -112

अध्याय 47

श्लोक 67

काव्यो ह्य् एष इदं सर्वं व्यावर्तयति नो बलात् साधु गच्छामहे तूर्णं यावन्नाध्यापयिष्यति

kāvyo hy eṣa idaṃ sarvaṃ vyāvartayati no balāt sādhu gacchāmahe tūrṇaṃ yāvannādhyāpayiṣyati

हिन्दी अर्थ

गौका दान करे। वह गौ उत्तम गुणोंसे सम्पन्न, वस्त्राभूषणोंसे सुशोभित और बछड़ेसहित होनी चाहिए। उसके खुर चाँदीसे और सींग सोनेसे मढे होने चाहिए तथा उसके साथ काँसेकी दोहनी होनी चाहिए। दिनके पूर्व भागमें ही दान करना उचित है। समयका उल्लङ्न कदापि नहीं करना चाहिए। शय्यादानके पश्चात् इस प्रकार प्रार्थना करे--' सूर्यदेव ! जिस प्रकार आपको शय्या कान्ति, धृति, श्री और रतिसे कभी सूनी नहीं होती, वैसे ही मुझे भी सिद्धियाँ प्राप्त हों। देवगण आपके सिवा और किसीको निष्पाप एवं श्रेयस्कर नहीं जानते, इसलिये आप सम्पूर्ण दुःखोंसे भरे हुए इस संसार-सागरसे मेरा उद्धार कीजिये।' इसके पश्चात् भगवान्को प्रदक्षिणा कर उन्हें प्रणाम

English

Thus that lady was revived by Blifigu, in the presence of the asto- nished Devatas, and the whole tiling was considered a miracle — 113.

अध्याय 47

श्लोक 68

प्रसह्य हत्वा शिष्टांस्तु पातालं प्रापयामहे ततो देवास्तु संरब्धा दानवान् उपसृत्य ह

prasahya hatvā śiṣṭāṃstu pātālaṃ prāpayāmahe tato devāstu saṃrabdhā dānavān upasṛtya ha

हिन्दी अर्थ

करनेके अनन्तर विसर्जन करे। शय्या और गौ आदि समस्त पदार्थोंको ब्राह्मणके घर पहुँचा दे दुराचारी और दम्भी पुरुषके सामने भगवान् शंकरके इस व्रतकी चर्चा नहीं करनी चाहिए। जो गौ, ब्राह्मण, देवता, अतिथि और धार्मिक पुरुषोंकी विशेषरूपसे निन्दा करता है, उसके सामने भी इसको प्रकट न करे।

English

Indra seeing the sage Bhrigu quietly bringing back his wife to life, became terribly afraid and liad no peace He said to Ins daughter, Jayanti: — " Daughter! This seer Sukra is practising rigid and devout asceticism lor the sake of my foes, which is causing me deep pain; so should go to him and please him by your service and conduct. Do just what

अध्याय 47

श्लोक 69

ततस्ते वध्यमानास्तु काव्यमेवाभिदुद्रुवुः ततः काव्यस्तु तान्दृष्ट्वा तूर्णं देवैर् अभिद्रुतान्

tataste vadhyamānāstu kāvyamevābhidudruvuḥ tataḥ kāvyastu tāndṛṣṭvā tūrṇaṃ devair abhidrutān

हिन्दी अर्थ

दाख्येयमानन्दकरं शिवस्य। पल्लीभिरानन्दकरः सुराणाम्। यत्कीर्तनेनाप्यरिलानि नाश-

English

aHAPTBR XLVIL

अध्याय 47

श्लोक 70

रक्षां काव्येन संहृत्य देवास्ते ऽप्यसुरार्दिताः काव्यं दृष्ट्वा स्थितं देवा निःशङ्कमसुराञ्जहुः

rakṣāṃ kāvyena saṃhṛtya devāste 'pyasurārditāḥ kāvyaṃ dṛṣṭvā sthitaṃ devā niḥśaṅkamasurāñjahuḥ

हिन्दी अर्थ

मायान्ति पापानि न संशयोऽस्ति ३२ भगवान्के भक्त और जितेन्द्रिय पुरुषके समक्ष ही शिवजीका यह आनन्ददायी एवं गूढ़ रहस्य प्रकाशित करनेके योग्य है। वेदवेत्ता पुरुषोंका कहना है कि यह व्रत महापातकी मनुष्योंके भी पापोंका नाश कर देता है। जो पुरुष इस

English

wishes, and serve him with all diligence. Do exactly what would please him. Qo, I have dedicated you to him. Worsiiip him and try all tliat lies in you to serve my end.*' — 114-117.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।