Atharva Veda
9
अध्याय 9 / 20

Kanda 9

काण्ड 9

313 श्लोकभाग 5/5 · श्लोक 10.1–10.28

पूर्ण अध्याय पाठ28 श्लोक

अध्याय 9

श्लोक 10.1

आत्मा।१-२८ ब्रह्मा।गौः, विराट् अध्यात्मम्, २३ मित्रावरुणौ।त्रिष्टुप्, १,७,१४,१७-१८ जगती, २१ पञ्चपदातिशक्वरी, २४ चतुष्पदा पुरस्कृतिर्भुरिगतिजगती, २, २६-२७ भुरिक्।यद् गा॑य॒त्रे अधि॑ गाय॒त्रमाहि॑तं॒ त्रैष्टु॑भं वा॒ त्रैष्टु॑भान्नि॒रत॑क्षत ।यद् वा॒ जग॒ज्जग॒त्याहि॑तं प॒दं य इत् तद् वि॒दुस्ते अ॑मृत॒त्वमा॑नशुः

ātmā| 1-28 brahmā| gauḥ, virāṭ adhyātmam, 23 mitrāvaruṇau| triṣṭup, 1,7,14,17-18 jagatī, 21 pañcapadātiśakvarī, 24 catuṣpadā puraskṛtirbhurigatijagatī, 2, 26-27 bhurik| yad gāyatre adhi gāyatramāhitaṃ traiṣṭubhaṃ vā traiṣṭubhānniratakṣata | yad vā jagajjagatyāhitaṃ padaṃ ya it tad viduste amṛtatvamānaśuḥ

हिन्दी अर्थ

कृत श्रथां दवारा मान्य होःजाती है । ऋगवेद.के भ्नुवादक भि० विल्सन.का (२) षेनुः (४), श्रघ्न्या (४५), गौ (६) इन पदों द्वारा वेदमाता का जीवात्मा -( १५, १६).; विद्व के वटक, सातमअरघेगभं तत्त्व . ( १७) ; रूप (२४); शकमय घूम (२५); -क्रयः केरिनः- (२६); वाक् = चत्वारि

English

She with her shrilling cries hath humbled mortal men, and turn- ed to lightning, hath stripped off her covering robe.

अध्याय 9

श्लोक 10.2

गा॒य॒त्रेण॒ प्रति॑ मिमीते अ॒र्कम॒र्केण॒ साम॒ त्रैष्टु॑भेन वा॒कम्।वा॒केन॑ वा॒कं द्वि॒पदा॒ चतु॑ष्पदा॒क्षरे॑ण मिमते स॒प्त वाणीः॑

gāyatreṇa prati mimīte arkamarkeṇa sāma traiṣṭubhena vākam| vākena vākaṃ dvipadā catuṣpadākṣareṇa mimate sapta vāṇīḥ

हिन्दी अर्थ

यं ‰ च॒कार न. सो.अस्य वद य ददश हिरुगिन्वु तस्मात् । (यः) जो व्यक्ति (ईम्) इस गर्भाधान को (चकार) करता है (सः) वह (भ्रस्य) इस के परिणामं को (न वेद) नहीं जानता, (सः) वह् (मातुः योना) भेता की योनि मेँ (परिवीतः) धिर हृश्रा, या जरायुसे प्रवेद पातो रहता: है । , भौर -(यः) जो व्यक्तिः (ईम) इस गर्भाधान के

English

Ceaseless they move in opposite directions: men mark the one and fail to mark the other. Seven germs unripened yet are Heaven’s prolific seed: their functions they maintain by Vishnu’s ordinance.

अध्याय 9

श्लोक 10.3

जग॑ता॒ सिन्धुं॑ दि॒व्यऽस्कभायद् रथंत॒रे सूर्यं॒ पर्य॑पश्यत्।गा॒य॒त्रस्य॑ स॒मिध॑स्ति॒स्र आ॑हु॒स्ततो॑ म॒ह्ना प्र रि॑रिचे महि॒त्वा

jagatā sindhuṃ divya'skabhāyad rathaṃtare sūryaṃ paryapaśyat| gāyatrasya samidhastisra āhustato mahnā pra ririce mahitvā

हिन्दी अर्थ

सप्त भ्रंगर्भाः== वे सात, प्रकृति से पदा हृए है. भरतः काय॑रूप है, भौर भूत भौतिक संसार के उपादान है भ्रतुः कारणरूप भी । भतः इन सात मे कायंरूपता भ्रौर कारणरूपता प्रध॑-्रधं रूप में स्थित है । धीतिभिः कारिका) । जसे कि माता के पेट मे .५, ६ मासो . करा. शिशु, वीयं -का - कोयं भ्रौर ज्ञानबलक्रिया च” ( इवेता० उप० ६।८), परमेदवर में “श्ञान बल क्रिया

English

Virāj is Speech, and Earth, and Air’s mid-region. He is Praja- pati, and he is Mrityu. He is the Lord Imperial of the Sādhyas. He rules what is and what shall be hereafter. May he make me lord of what is and shall be.

अध्याय 9

श्लोक 10.4

उप॑ ह्वये सु॒दुघां॑ धे॒नुमे॒तां सु॒हस्तो॑ गो॒धुगु॒त दो॑हदेनाम्।श्रेष्ठं॑ स॒वं स॑वि॒ता सा॑विषन्नो॒ऽभीऽद्धो घ॒र्मस्तदु॒ षु प्र वो॑चत्

upa hvaye sudughāṃ dhenumetāṃ suhasto godhuguta dohadenām| śreṣṭhaṃ savaṃ savitā sāviṣanno'bhī'ddho gharmastadu ṣu pra vocat

हिन्दी अर्थ

उत्पत्ति, स्थिति, प्रलय न करं सकता इसलिये वह विभु तथापि चेतन होने धीतिभिः द्वारा परमेश्वर की क्रियारभो का वणेन हुमा है । मनसा = परमेदवर "को अक्षरं परमे व्यो मन् यमन् देवा अधि रिदं निषि; । समस्त सूरय श्रादि दिव्य पदां (रषि तिषदुः) भषेयरूप से स्थित है,

English

I saw from far away the smoke of fuel with spires that rose on high o’er that beneath it. The heroes cooked and dressed the spotted bullock. These were the customs in the days

अध्याय 9

श्लोक 10.5

हि॒ङ्कृ॒ण्व॒ती व॑सु॒पत्नी॒ वसू॑नां व॒त्समि॒च्छन्ती॒ मन॑सा॒भ्यागा॑त्।दु॒हाम॒श्विभ्यां॒ पयो॑ अ॒घ्न्येयं सा व॑र्धतां मह॒ते सौभ॑गाय

hiṅkṛṇvatī vasupatnī vasūnāṃ vatsamicchantī manasābhyāgāt| duhāmaśvibhyāṃ payo aghnyeyaṃ sā vardhatāṃ mahate saubhagāya

हिन्दी अर्थ

वन्ति) सजीव हो रही ह । वन्ति) सजीवहोरही ह। - भवी बच्चे को कारण होता है, इस प्रकार वह विकृति. भौर. प्रकृति, ध्न दोनों शपो म होवा है 4 यदी भवस्था महदादि की है । = , न चअ तिव आ क = + मके अ गि शकाः श्न -श्का नयो "का दाः जणा गा इयः गवा कक प शय यक) जक सका = य याका शा भष) एनत (का व" पमः वा सल, एः अः क शा चौ आ श्र नं त वि आः क क जा" र

English

aforetime. Three with long tresses show in ordered season. One of them sheareth when the year is ended.

अध्याय 9

श्लोक 10.6

गौर॑मीमेद॒भि व॒त्सं मि॒षन्तं॑ मू॒र्धानं॒ हिङ्ङ॑कृणो॒न्मात॒वा उ॑ ।सृक्वा॑णं घ॒र्मम॒भि वा॑वशा॒ना मिमा॑ति मा॒युं पय॑ते॒ पयो॑भिः

gauramīmedabhi vatsaṃ miṣantaṃ mūrdhānaṃ hiṅṅakṛṇonmātavā u | sṛkvāṇaṃ gharmamabhi vāvaśānā mimāti māyuṃ payate payobhiḥ

हिन्दी अर्थ

कां° -1 सु० १९ भ्रथवेवेद-माष्य १६९ कथन कर दिया है। यथा-“पादोऽस्य विद्वा भुतानि त्रिपादस्यामृतं भोर त्रिपाद्” का कथन हुभा-है । साद् तु उत्तम-यवस का भक्षण करती है, (तृणम्) तु निःसार तरणो को

English

One with his powers the universe regardeth. Of one the sweep is seen, but not the figure. 151

अध्याय 9

श्लोक 10.7

अ॒यं स शि॑ङ्क्ते॒ येन॒ गौर॒भिवृ॑ता॒ मिमा॑ति मा॒युं ध्व॒सना॒वधि॑ श्रि॒ता।सा चि॒त्तिभि॒र्नि हि च॒कार॒ मर्त्या॑न् वि॒द्युद् भव॑न्ती॒ प्रति॑ व॒व्रिमौ॑हत

ayaṃ sa śiṅkte yena gaurabhivṛtā mimāti māyuṃ dhvasanāvadhi śritā| sā cittibhirni hi cakāra martyān vidyud bhavantī prati vavrimauhata

हिन्दी अर्थ

दिका है । इस के एेदवर्थवती होते हम भी देर्वयंवान् होते द । यह जब -वृच््पात करती. है तब उत्तम-यवसो क्तो भी खा जाती है, सस्मीभरत कर देती (तुःनिःसांर तूणो को ही साया कर, उन्हीं पर् ही तेरा वज्रपात हृभ्रा करे 1 ". . .हे. (अशनये) म हनन योग्य गौ के समान् व्रतंमान - विदुषी! तु (सुयव- :शवात्) सुल्दर सुखं को . भोगे वाली, (सगवती) बहुतः देवं वाली

English

Speech hath been measured out in four divisions: the Brāhmans who have wisdom comprehend them. Three, kept in close concealment, cause no motion. Of Speech men speak the fourth division

अध्याय 9

श्लोक 10.8

अ॒नच्छ॑ये तु॒रगा॑तु जी॒वमेज॑द् ध्रु॒वं मध्य॒ आ प॒स्त्याऽनाम्।जी॒वो मृ॒तस्य॑ चरति स्व॒धाभि॒रम॑र्त्यो॒ मर्त्ये॑ना॒ सयो॑निः

anacchaye turagātu jīvamejad dhruvaṃ madhya ā pastyā'nām| jīvo mṛtasya carati svadhābhiramartyo martyenā sayoniḥ

हिन्दी अर्थ

१७० भ्रथर्वेवेद-माष्य. कां७ ९.1 सू०:१५ (सूयाः) हो, कि (हि) जिस कारण (वयम्) हम. लोग (भगवन्तः ) बहुत एेचवयेगुक्त (स्याम) हों । जैसे करिः (तृणम्) तृण .कोखा (शुदढधम्) शुध भ्रौरःविद्यारस को (पिब)पी । मन्त मे वाचक लुप्तोपमालंकारं है (ऋ° (सभिलानि) जलो फा (तक्षती) निर्माण करती ह + गौः) माध्य हजारों जलं घाराप्नो को क्षरित कंरतीः हदः (भुवनस्य) जल का (पंक्तिः)

English

only. They call him Indra, Mitra, Varuna, Agni; and he is heavenly nobly-winged Garutmān.

अध्याय 9

श्लोक 10.9

वि॒धुं द॑द्रा॒णं स॑लि॒लस्य॑ पृ॒ष्ठे युवा॑नं॒ सन्तं॑ पलि॒तो ज॑गार ।दे॒वस्य॑ पश्य॒ काव्यं॑ महि॒त्वाद्य म॒मार॒ स ह्यः समा॑न

vidhuṃ dadrāṇaṃ salilasya pṛṣṭhe yuvānaṃ santaṃ palito jagāra | devasya paśya kāvyaṃ mahitvādya mamāra sa hyaḥ samāna

हिन्दी अर्थ

अलग-भ्रलग क्षरित होते है । पाथिवं समुद्र. वर्षाजनितदही है . - वियत् । निरव मे कहा है कि “एकपदी मध्यमेन. द्विपदी १ च तथा गौ-वेद वाक् (गौः वाङ्नाम, निधं ° ११ १). 1. यहं “एकवाद"

English

That which is One bards call by many a title: they call It Agni, Yama, Mātariswan. 152

अध्याय 9

श्लोक 10.10

य ईं॑ च॒कार॒ न सो अ॒स्य वे॑द॒ य ईं॑ द॒दर्श॒ हिरु॒गिन्नु तस्मा॑त्।स मा॒तुर्योना॒ परि॑वीतो अ॒न्तर्ब॑हुप्र॒जा निरृ॑ति॒रा वि॑वेश

ya īṃ cakāra na so asya veda ya īṃ dadarśa hiruginnu tasmāt| sa māturyonā parivīto antarbahuprajā nirṛtirā viveśa

हिन्दी अर्थ

१५८ भ्रथवेवेद-भाष्य कां० ९॥ सुऽ १० मोक्ष. को. (आनशुः) प्राप्त करते ई । .(ऋ०-१।१६४।२३) । साथ, जो कि लोक का देवता है. - मानां है। इस प्रकार इन तीन छन्दं

English

That which hath breath and life and speed and motion lies firmly stablished in the midst of houses. The living moves by powers of the departed: the immortal is the brother of the mortal.

अध्याय 9

श्लोक 10.11

अप॑श्यं गो॒पाम॑नि॒पद्य॑मान॒मा च॒ परा॑ च प॒थिभि॒श्चर॑न्तम्।सस॒ध्रीचीः॒ स विषू॑ची॒र्वसा॑न॒ आ व॑रीवर्ति॒ भुव॑नेष्व॒न्तः

apaśyaṃ gopāmanipadyamānamā ca parā ca pathibhiścarantam| sasadhrīcīḥ sa viṣūcīrvasāna ā varīvarti bhuvaneṣvantaḥ

हिन्दी अर्थ

कां० €।.सू० ,४ भ्रथववेद-माष्य १५९ वाकेन वाकं द्विपदा चतष्पदाऽक्षरेण मिमते सुप्त वाणीः ॥२॥ यजुवद को, (द्विपदा ) दो पादो वाले, (चतुष्पदा) -चार पादो वाले (भअक्ष- (सप्तं वाणीः) सात गायत्री भादि छन्दो से युक्त वेदवाणीयों को

English

The old hath waked the young Moon from his slumber, who runs his circling course with many round him.

अध्याय 9

श्लोक 10.12

द्यौर्नः॑ पि॒ता ज॑नि॒ता नाभि॒रत्र॒ बन्धु॑र्नो मा॒ता पृ॑थि॒वी म॒हीयम्।उ॒त्ता॒नयो॑श्च॒म्वो॒३र्योनि॑र॒न्तरत्रा॑ पि॒ता दु॑हि॒तुर्गर्भ॒माधा॑त्

dyaurnaḥ pitā janitā nābhiratra bandhurno mātā pṛthivī mahīyam| uttānayoścamvo3ryonirantaratrā pitā duhiturgarbhamādhāt

हिन्दी अर्थ

परमेदवर ने (जगता) जगत् के साथ (सिन्धुम्) नदीं, समुद्र को, तथा चमकते तारावभै है, (श्राहुः) यह कहते ह,.परन्तुं, परमेश्वर (ततः) उस द्वारा, यहं भी कहते ह । (चऋछ०. १।१६४।२५) 1 =, ˆ; . .

English

Behold the God’s high wisdom in its greatness: he who died yesterday to-day is living. He who hath made him doth not comprehend him: from him who saw him surely he is hidden.

अध्याय 9

श्लोक 10.13

पृ॒च्छामि॑ त्वा॒ पर॒मन्तं॑ पृथि॒व्याः पृ॒च्छामि॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेतः॑ ।पृ॒च्छामि॒ विश्व॑स्य॒ भुव॑नस्य॒ नाभिं॑ पृ॒च्छामि॑ वा॒चः प॑र॒मं व्योऽम

pṛcchāmi tvā paramantaṃ pṛthivyāḥ pṛcchāmi vṛṣṇo aśvasya retaḥ | pṛcchāmi viśvasya bhuvanasya nābhiṃ pṛcchāmi vācaḥ paramaṃ vyo'ma

हिन्दी अर्थ

भानो तैरंते हए वैमानिक . गति.करते रहै .गायत्रस्य = गायतः, त्रातु (देखो (एताम्). इस (सुदुधोम्) सुगमता से.वोही जाने . वाली (षेनुम्) दुधार वेदवोणी रूपी गौ को (उपहूय) मै. भादर पूत्रक स्वीकार करताहू, (सुहस्तः) स्वच्छ हाथ वाला (गोधुग्). वेदवाणी रूपी गौ का दोहने वाला (एनाम् ) इसे (दोहत्) ' दौहंता-है ! (सविता) प्रेरणाप्रद परमेवर (नः)

English

He, yet enveloped in his mother’s bosom, source of much life, hath sunk into destruction. 150

अध्याय 9

श्लोक 10.14

इ॒यं वेदिः॒ परो॒ अन्तः॑ पृथि॒व्या अ॒यं सोमो॒ वृष्णो॒ अश्व॑स्य॒ रेतः॑ ।अ॒यं य॒ज्ञो विश्व॑स्य॒ भुव॑नस्य॒ नाभि॑र्ब्र॒ह्मायं वा॒चः प॑र॒मं व्योऽम

iyaṃ vediḥ paro antaḥ pṛthivyā ayaṃ somo vṛṣṇo aśvasya retaḥ | ayaṃ yajño viśvasya bhuvanasya nābhirbrahmāyaṃ vācaḥ paramaṃ vyo'ma

हिन्दी अर्थ

उत्तमतया (प्रवोचत्) प्रवचन करे । क 5 स र क दोहने के लिये दोग्धा के हाथ स्वच्छ होने चाहिए । वेदवाणी कौ दोहते के लिये भी हाथ शुभ कर्मोके करने वाले चार्य । धेनु =षेट् पने, दुष १।११) । वैंदवाणी भी चार वेदौ द्वारा चतुष्पाद् है, चतुषि पदों वाली

English

I saw the Herdsman, him who never stumbles, approaching by his pathways and departing. He clothed with gathered and diffusive splendours, within the worlds continually travels. Dyaus is our father, our begetter: kinship is here. This great

अध्याय 9

श्लोक 10.15

न वि जा॑नामि॒ यदि॑वे॒दमस्मि॑ नि॒ण्यः संन॑द्धो॒ मन॑सा चरामि ।य॒दा माग॑न् प्रथम॒जा ऋ॒तस्यादिद् वा॒चो अ॑श्नुवे भा॒गम॒स्याः

na vi jānāmi yadivedamasmi niṇyaḥ saṃnaddho manasā carāmi | yadā māgan prathamajā ṛtasyādid vāco aśnuve bhāgamasyāḥ

हिन्दी अर्थ

है, (सा) वहं (महते सौममायः) हमारे महासौमाम्य के लिये (वर्ताम) बढ, सर्व॑त्र उस का विस्तार हो । ४ 4 1 8 +: ० भ हिङ्कृण्वती इसं पद दारा ऋन्नाप्नों पर. सामगान को सूचितं किया ४ है “ऋच्यधिष्ढं साम गीयते” । सामगान कै ५ भवयव होते है, (१) हि, द्वारा प॑चर्विषःसामगरान का निदेश किया है जो.कि गेयरूपी वैदिक ऋचाभौं -पैर गाया जार्ता है । वसुपली = वेद मेँ .नाना विष् सुम्पत्तियों का वणन है तथा सुरूप सदपवेशौं का. वणन हैःग्रतः बहुः वसुप्ली. है । वेद् काः निलय

English

Earth is our kin and mother. Between the wide-spread world-halves is the birth-place. The

अध्याय 9

श्लोक 10.16

अपा॒ङ् प्राङे॑ति स्व॒धया॑ गृभी॒तोऽम॑र्त्यो॒ मर्त्ये॑ना॒ सयो॑निः ।ता शश्व॑न्ता विषू॒चीना॑ वि॒यन्ता॒ न्य॑१न्यं चि॒क्युर्न नि चि॑क्युर॒न्यम्

apāṅ prāṅeti svadhayā gṛbhīto'martyo martyenā sayoniḥ | tā śaśvantā viṣūcīnā viyantā nya1nyaṃ cikyurna ni cikyuranyam

हिन्दी अर्थ

कां०.९। सु° १० भर्ेवेद-साष्य १६१ (निषंऽ २।११) ; तथा पदनाम (निषं० ५।५) । गौ के सम्बन्ध मे हिङ्- को लक्ष्य कर. के (मायुम्) शाब्द (भिमाति) करती है, (वावशाना) वार बार शब्द करती है, (पयोभिः) भ्रौर स्तनोंमे दूष के साथ. (पयते)

English

Father laid the Daughter’s germ within it. I bid thee tell me earth’s extremest limit, about the Stallion’s genial flow I ask thee; I ask about the universe’s centre, and touching highest heaven where Speech abideth.

अध्याय 9

श्लोक 10.17

स॒प्तार्ध॑ग॒र्भा भुव॑नस्य॒ रेतो॒ विष्णो॑स्तिष्ठन्ति प्र॒दिशा॒ विध॑र्मणि ।ते धी॒तिभि॒र्मन॑सा॒ ते वि॑प॒श्चितः॑ परि॒भुवः॑ परि॑ भवन्ति वि॒श्वतः॑

saptārdhagarbhā bhuvanasya reto viṣṇostiṣṭhanti pradiśā vidharmaṇi | te dhītibhirmanasā te vipaścitaḥ paribhuvaḥ pari bhavanti viśvataḥ

हिन्दी अर्थ

है । मातवै = उसे जताने केरिये किरम ग्रा गई हुं, उसके सिर पर हम्भारती यायी के प्रति वेदवाणी निजस्वरूप को प्रकट करती है, भ्रौर उस के परि- १०।७१।५) मे वेदवाणी रूपी गौ के ज्ञानदुगघ को “पीतम्” शब्द दारा गौ के चार स्तनो हारा कुर प्रज्रवित होता है, वेदवाणी के भी ४ वेदरूपी स्तनो दारा ज्ञान दुग प्रस्वित होता है ।

English

The earth’s most distant limit is this altar: this Soma is the Stallion’s genial humour;

अध्याय 9

श्लोक 10.18

ऋ॒चो अ॒क्षरे॑ पर॒मे व्योऽम॒न् यस्मि॑न् दे॒वा अधि॒ विश्वे॑ निषे॒दुः ।यस्तन्न वेद॒ किमृ॒चा क॑रिष्यति॒ य इत् तद् वि॒दुस्ते अ॒मी समा॑सते

ṛco akṣare parame vyo'man yasmin devā adhi viśve niṣeduḥ | yastanna veda kimṛcā kariṣyati ya it tad viduste amī samāsate

हिन्दी अर्थ

१६२ भ्रथ्वेवेद-माष्य कां० € सू०;.१० है (येन) जिस मेष द्वारा (भ्रमीवृता) धिरी हई; भौर (ष्वसनौ अषि) (भ्रदादिः) । नि चकार = तरिकृतान् करोति, भ्रपमानित करती .है 1 वन्नः रूप

English

This sacrifice the universe’s centre: this Brāhman highest heaven where Speech abideth. What thing I truly am I know not clearly: mysterious, fettered in my mind I wander. When the first-born of holy Law approached me, then of this

अध्याय 9

श्लोक 10.19

ऋ॒चः प॒दं मात्र॑या क॒ल्पय॑न्तोऽर्ध॒र्चेन॑ चाक्लृपु॒र्विश्व॒मेज॑त्।त्रि॒पाद् ब्रह्म॑ पुरु॒रूपं॒ वि त॑ष्ठे॒ तेन॑ जीवन्ति प्र॒दिश॒श्चत॑स्रः

ṛcaḥ padaṃ mātrayā kalpayanto'rdharcena cāklṛpurviśvamejat| tripād brahma pururūpaṃ vi taṣṭhe tena jīvanti pradiśaścatasraḥ

हिन्दी अर्थ

योनि हूभ्रा (चरति) मातुगभँ मेँ जाता है । का० ९। सु १९ भ्रथर्ववेद-भाष्य , १६३ जाता है, खा नाता है, (देवस्य ). परमेश्व रदेव के (महित्वा). महिमा युक्त (ममार) मर गयां है,.जो कि (ह्यः) गुजरे कल (समान) प्राणः सहितः था, जाता है । पलितः. का श्रथं है “सिर के पके बाल अर्थात् बुदापा । यथा “न

English

Speech I first obtain a portion. Back, forward goes he, grasped by power inherent, immortal born the brother of the mortal.

अध्याय 9

श्लोक 10.20

सू॒य॒व॒साद् भग॑वती॒ हि भू॒या अधा॑ व॒यं भग॑वन्तः स्याम ।अ॒द्धि तृण॑मघ्न्ये विश्व॒दानीं॒ पिब॑ शु॒द्धमु॑द॒कमा॒चर॑न्ती

sūyavasād bhagavatī hi bhūyā adhā vayaṃ bhagavantaḥ syāma | addhi tṛṇamaghnye viśvadānīṃ piba śuddhamudakamācarantī

हिन्दी अर्थ

१६४. भ्रथववेद-भाष्य कां० ६। सू० १० के रक्षक, (भाच पराध) समीपके तथा दुरं के (पथिभिः ) मार्गो यारा है, देख लिया है । (सः) बह (सध्रीचीः) साथ-साथ चलने वाली, (सः) वह (विषूचीः) तथा विविध मार्गमे म्र्थात् आड़ चलने वाली नस-नाडियों के भीतर (आ वरीवत्ि) बार-बार भ्राता है। २

English

Endued with wisdom through intelligence and thought, present on every side they compass us about.

अध्याय 9

श्लोक 10.21

गौरिन्मि॑माय सलि॒लानि॒ तक्ष॒त्येक॑पदी द्वि॒पदी॒ सा चतु॑ष्पदी ।अ॒ष्टाप॑दी॒ नव॑पदी बभू॒वुषी॑ स॒हस्रा॑क्षरा॒ भुव॑नस्य प॒ङ्क्तिस्तस्याः॑ समु॒द्रा अधि॒ वि क्ष॑रन्ति

gaurinmimāya salilāni takṣatyekapadī dvipadī sā catuṣpadī | aṣṭāpadī navapadī babhūvuṣī sahasrākṣarā bhuvanasya paṅktistasyāḥ samudrā adhi vi kṣaranti

हिन्दी अर्थ

भरौर भनात्मा का विवेकञ्ञान । - । जन्मदाता पिता है, (रत्र) इस एक जन्मदाता के होते (नाभिः) हम सब का परस्पर सम्बन्ध है । (इयम्) यह (मही ) महनीया (पृथिवी) पृथिवी (माता) माता भी (नः बन्धुः) हमे परस्पर में बान्धने वाली है । भरन्तरिक् में सब भोर फला कर स्थापित करता है ।

English

Upon what syllable of holy praise-hymn, as ‘twere their highest heaven, the Gods repose them Who knows not this, what will he do with praise-hymn? But they who know it well sit here

अध्याय 9

श्लोक 10.22

कृ॒ष्णं नि॒यानं॒ हर॑यः सुप॒र्णा अ॒पो वसा॑ना॒ दिव॒मुत्प॑तन्ति ।तं आव॑वृत्र॒न्त्सद॑नादृ॒तस्यादिद् घृ॒तेन॑ पृथि॒वीं व्यूऽदुः

kṛṣṇaṃ niyānaṃ harayaḥ suparṇā apo vasānā divamutpatanti | taṃ āvavṛtrantsadanādṛtasyādid ghṛtena pṛthivīṃ vyū'duḥ

हिन्दी अर्थ

मन्व मेँ दो भावनाग्रोँ का युगपत् समावेश क्रिया हैः। इसलिये! इन दो इस प्रकार “गभं” का भ्यं “मेष भी है। कां € । सु १०५ भ्रथरववेद-भाष्य १६५ सब का पिता, द्यौः कहा है, श्रौर माता पृथिवी कही है । इस प्रकार इन से

English

assembled. They, ordering the verse’s foot by measure, with the half-verse arranged each thing that

अध्याय 9

श्लोक 10.23

अ॒पादे॑ति प्रथ॒मा प॒द्वती॑नां॒ कस्तद् वां॑ मित्रावरु॒णा चि॑केत ।गर्भो॑ भा॒रं भ॑र॒त्या चि॑दस्या ऋ॒तं पिप॒र्त्यनृ॑तं नि पा॑ति

apādeti prathamā padvatīnāṃ kastad vāṃ mitrāvaruṇā ciketa | garbho bhāraṃ bharatyā cidasyā ṛtaṃ pipartyanṛtaṃ ni pāti

हिन्दी अर्थ

किया है । दुसरे सन्द में पिता भौर दुहिता का कथन हरा है । सूयं पिता है भौर प्रथिवी दुहिता । पृथिवी सूये के शरीर से विभक्त हुई है, ्रतः दुहिता है । पिता का कर्तव्य है कि वह निज दुहिता के सम्बन्ध में स

English

moveth. Prayer was diffused in many forms three-footed thereby the world’s four regions have their being

अध्याय 9

श्लोक 10.24

वि॒राड् वाग् विरा॑ट् पृ॑थि॒वी वि॒राड॒न्तरि॑क्षं वि॒राट् प्र॒जाप॑तिः ।वि॒राण्मृ॒त्युः सा॒ध्याना॑मधिरा॒जो ब॑भूव॒ तस्य॑ भू॒तं भव्यं॒ वशे॒ स मे॑ भू॒तं भव्यं॒ वशे॑ कृणोतु

virāḍ vāg virāṭ pṛthivī virāḍantarikṣaṃ virāṭ prajāpatiḥ | virāṇmṛtyuḥ sādhyānāmadhirājo babhūva tasya bhūtaṃ bhavyaṃ vaśe sa me bhūtaṃ bhavyaṃ vaśe kṛṇotu

हिन्दी अर्थ

भोर फला हृश्मा मेष" । मेघ निज वर्षा रूपी वीयं दवारा इस दुहिता ध गमं वर्णन नहीं कि पिता ने दुहिता में गमम स्थापन किया । इस भ्रथं मे दुहितुः के स्थान में दुहितरि पाठ चाहिए । “उत्तानयोः” द्वारा पृथिवी श्रौर द्युलोक को ऊपर की भोर उभरे हृए दर्शाया है । इस द्वारा इन दोनों की भ्राक्रृति गोलाकार सुचित की है 9 गोल वस्तु सब भ्रोर उभरी हुई होती है । चम्बौ चावापृथिवीनाम" (निषं° ३। ३० । नाभिः नेह बन्धने । बन्धु का भी यौगिक भ्रथं बन्वन ही है । करे वाले श्रव का रेतस् वोयं कौन सा है ? (पृच्छामि) म पूता ह

English

Fortunate mayst thou be with goodly pasture, and may we also be exceeding wealthy. Feed on the grass, O Cow, through all the seasons, and coming hitherward drink limpid

अध्याय 9

श्लोक 10.25

श॒क॒मयं॑ धू॒ममा॒राद॑पश्यं विषू॒वता॑ प॒र ए॒नाव॑रेण ।उ॒क्षाणं॒ पृश्नि॑मपचन्त वी॒रास्तानि॒ धर्मा॑णि प्रथ॒मान्या॑सन्

śakamayaṃ dhūmamārādapaśyaṃ viṣūvatā para enāvareṇa | ukṣāṇaṃ pṛśnimapacanta vīrāstāni dharmāṇi prathamānyāsan

हिन्दी अर्थ

(पृच्छामि) म पूछता हूं (वाचः) वाणी का (परमं व्योम) परम रक्षक्र (इयम्, वेदिः) यह् वेदि ( पृथिव्याः) पृथिवी का (परः अन्तः) परला १९६ : भ्रथवेवेद-माष्य कां० ९ । सू9 १७

English

water. Forming the water-floods the Cow herself hath lowed, one-foot- ed or two-footed or four footed, she, Who hath become eight-footed or acquired nine feet, the uni- verse’s thousand-syllabled

अध्याय 9

श्लोक 10.26

त्रयः॑ के॒शिन॑ ऋतु॒था वि च॑क्षते संवत्स॒रे व॑पत॒ एक॑ एषाम्।विश्व॑म॒न्यो अ॑भि॒चष्टे॒ शची॑भि॒र्ध्राजि॒रेक॑स्य ददृशे॒ न रू॒पम्

trayaḥ keśina ṛtuthā vi cakṣate saṃvatsare vapata eka eṣām| viśvamanyo abhicaṣṭe śacībhirdhrājirekasya dadṛśe na rūpam

हिन्दी अर्थ

स्थान वेदि को पृथिवी का परम श्रन्त कहु दिया है । सोम है चन्रमा । उस .-की पूणता तथा कलाक्षय सूरव॑.पर निर्भर है 1. सूयं की एक रदिम “सुषुम्णः चन्द्रमा को पकादित कर उस के स्वरूप का. निर्माण करती है । यह र्म है सूयं का रेतस्, इस से मानो चन्रमा का जन्म होता है । हसलिये सोम को सूर्यं का रेतस् कहा है । यह सूये वर्षा का कारण.है, इसलिये इसे “वृष्णः”? कहा है, यह् रदिमयों से व्याप्त है, इसलिये भुवनः कीं नाभिः है यजः । गर्भस्थ शिशु नामि द्वारा माता से पुष्टि पाता

English

Pankti. From her descend in streams the seas of water. Dark the descent: the birds are golden-coloured. Robed in the floods they fly aloft to heaven.

अध्याय 9

श्लोक 10.27

च॒त्वारि॒ वाक् परि॑मिता प॒दानि॒ तानि॑ विदुर्ब्राह्म॒णा ये म॑नी॒षिणः॑ ।गुहा॒ त्रीणि॒ निहि॑ता॒ नेङ्ग॑यन्ति तु॒रीयं॑ वा॒चो म॑नु॒ष्याऽवदन्ति

catvāri vāk parimitā padāni tāni vidurbrāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ | guhā trīṇi nihitā neṅgayanti turīyaṃ vāco manuṣyā'vadanti

हिन्दी अर्थ

न षि जानामि याद वेदमरिम निण्यः सन्न॑द्धो पना चरापि। (यद् इवं ) जिस प्रकार का (इदम्) यह (अस्मि) हं (न विजानामि). रिम धरतीति । सुषुम्णः = सु +-सुम्नंम् . (सुखनाम .निषं ० ३।६) । सयं की रषिम चन्द्रमा प्रर पठ कर सुखदायी हो जाती है । यमीं नदी.क्ती। ..-

English

Again from Order’s seat have they descended, and inundated all the earth with fatness. The footless Maid precedeth footed creatures. Who marketh, Mitra Varuna! this your doing?

अध्याय 9

श्लोक 10.28

इन्द्रं॑ मि॒त्रं वरु॑णम॒ग्निमा॑हु॒रथो॑ दि॒व्यः स सु॑प॒र्णो ग॒रुत्मा॑न्।ए॒कं सद् विप्रा॑ बहु॒धा व॑दन्त्य॒ग्निं य॒मं मा॑त॒रिश्वा॑नमाहुः

indraṃ mitraṃ varuṇamagnimāhuratho divyaḥ sa suparṇo garutmān| ekaṃ sad viprā bahudhā vadantyagniṃ yamaṃ mātariśvānamāhuḥ

हिन्दी अर्थ

कां०.९ । सु०. १५ , श्रयवंवेद-धाष्य :१६७ (सयोनिः) समान मातुयोनि मे जाने वाला, (स्वधया) निजनिहित संस्कारों वे (विधमंणि) विवि संसार के धारण मेँ (विष्णोः) सरव॑व्यापक पंरमेदवर है । (ते) वे सात (विपरिचतः) मेधावी परमेष्वर के (धीतिभिः) कमं के दवारा, . (ते) वे संत (मनसा) मेधावी परमेदवर के मनन या संकल्प के दरार (परिमुवः). सौर 'पृथिवियों के सब भ्रोर, तथा. (विद्वतः) -विदव के.(परि- भवन्ति) सब भ्रोर.विद्यमान है।.

English

The Babe unborn supporteth this world’s burthen, supporteth Right and watcheth Wrong and Falsehood.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 3/6/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।