Śīkṣā Vallī

ॐ शं नो मित्रः शं वरुणः ।शं नो भवत्वर्यमा ।शं न इन्द्रो बृहस्पतिः ।शं नो विष्णुरुरुक्रमः ।नमो ब्रह्मणे ।नमस्ते वायो ।त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि ।ऋतं वदिष्यामि ।सत्यं वदिष्यामि ।तन्मामवतु ।तद्वक्तारमवतु ।अवतु माम् ।अवतु वक्तारम् ।ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १ ॥ ॥ इति अनुवाकः॥ 1 ॥

oṃ śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ | śaṃ no bhavatvaryamā | śaṃ na indro bṛhaspatiḥ | śaṃ no viṣṇururukramaḥ | namo brahmaṇe | namaste vāyo | tvameva pratyakṣaṃ brahmāsi | tvāmeva pratyakṣaṃ brahma vadiṣyāmi | ṛtaṃ vadiṣyāmi | satyaṃ vadiṣyāmi | tanmāmavatu | tadvaktāramavatu | avatu mām | avatu vaktāram | oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ || 1 || || iti anuvākaḥ

ॐ शीक्षां व्याख्यास्यामः ।वर्णः स्वरः ।मात्रा बलम् ।साम सन्तानः ।इत्युक्तः शीक्षाध्यायः ॥ १ ॥ ॥ इति अनुवाकः॥ 2 ॥

oṃ śīkṣāṃ vyākhyāsyāmaḥ | varṇaḥ svaraḥ | mātrā balam | sāma santānaḥ | ityuktaḥ śīkṣādhyāyaḥ || 1 || || iti anuvākaḥ

सह नौ यशः ।सह नौ ब्रह्मवर्चसम् ।अथातः संहिताया उपनिषदम् व्याख्यास्यामः ।पञ्चस्वधिकरणेषु ।अधिलोकमधिज्यौतिषमधिविद्यमधिप्रजमध्यात्मम् ।ता महासंहिता इत्याचक्षते ।अथाधिलोकम् ।पृथिवी पूर्वरूपम् ।द्यौरुत्तररूपम् ।आकाशः सन्धिः ॥ १ ॥ वायुः सन्धानम् ।इत्यधिलोकम् ।अथाधिज्यौतिषम् ।अग्निः पूर्वरूपम् ।आदित्य उत्तररूपम् ।आपः सन्धिः ।वैद्युतः सन्धानम् ।इत्यधिज्यौतिषम् ।अथाधिविद्यम् ।आचार्यः पूर्वरूपम् ॥ २ ॥ अन्तेवास्युत्तररूपम् ।विद्या सन्धिः ।प्रवचनंसन्धानम् ।इत्यधिविद्यम् ।अथाधिप्रजम् ।माता पूर्वरूपम् ।पितोत्तररूपम् ।प्रजा सन्धिः ।प्रजननंसन्धानम् ।इत्यधिप्रजम् ॥ ३ ॥ अथाध्यात्मम् ।अधराहनुः पूर्वरूपम् ।उत्तराहनूत्तररूपम् ।वाक्सन्धिः ।जिह्वासन्धानम् ।इत्यध्यात्मम् ।इतीमामहासंहिताः ।य एवमेता महासंहिता व्याख्याता वेद ।सन्धीयते प्रजया पशुभिः ।ब्रह्मवर्चसेनान्नाद्येन सुवर्ग्येण लोकेन ॥ ४ ॥ ॥ इति अनुवाकः॥ 3 ॥

saha nau yaśaḥ | saha nau brahmavarcasam | athātaḥ saṃhitāyā upaniṣadam vyākhyāsyāmaḥ | pañcasvadhikaraṇeṣu | adhilokamadhijyautiṣamadhividyamadhiprajamadhyātmam | tā mahāsaṃhitā ityācakṣate | athādhilokam | pṛthivī pūrvarūpam | dyauruttararūpam | ākāśaḥ sandhiḥ || 1 || vāyuḥ sandhānam | ityadhilokam | athādhijyautiṣam | agniḥ pūrvarūpam | āditya uttararūpam | āpaḥ sandhiḥ | vaidyutaḥ sandhānam | ityadhijyautiṣam | athādhividyam | ācāryaḥ pūrvarūpam || 2 || antevāsyuttararūpam | vidyā sandhiḥ | pravacanaṃsandhānam | ityadhividyam | athādhiprajam | mātā pūrvarūpam | pitottararūpam | prajā sandhiḥ | prajananaṃsandhānam | ityadhiprajam || 3 || athādhyātmam | adharāhanuḥ pūrvarūpam | uttarāhanūttararūpam | vāksandhiḥ | jihvāsandhānam | ityadhyātmam | itīmāmahāsaṃhitāḥ | ya evametā mahāsaṃhitā vyākhyātā veda | sandhīyate prajayā paśubhiḥ | brahmavarcasenānnādyena suvargyeṇa lokena || 4 || || iti anuvākaḥ

यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः ।छन्दोभ्योऽध्यमृतात्सम्बभूव ।स मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु ।अमृतस्य देव धारणो भूयासम् ।शरीरं मे विचर्षणम् ।जिह्वा मे मधुमत्तमा ।कर्णाभ्यां भूरिविश्रुवम् ।ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः ।श्रुतं मे गोपाय ।आवहन्ती वितन्वाना ॥ १ ॥ कुर्वाणाऽचीरमात्मनः ।वासांसि मम गावश्च ।अन्नपाने च सर्वदा ।ततो मे श्रियमावह ।लोमशां पशुभिः सह स्वाहा ।आमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ।विमाऽऽयन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ।प्रमाऽऽयन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ।दमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ।शमायन्तु ब्रह्मचारिणः स्वाहा ॥ २ ॥ यशो जनेऽसानि स्वाहा ।श्रेयान् वस्यसोऽसानि स्वाहा ।तं त्वा भग प्रविशानि स्वाहा ।स मा भग प्रविश स्वाहा ।तस्मिन् सहस्रशाखे ।निभगाऽहं त्वयि मृजे स्वाहा ।यथाऽऽपः प्रवताऽऽयन्ति ।यथा मासा अहर्जरम् ।एवं मां ब्रह्मचारिणः ।धातरायन्तु सर्वतः स्वाहा ।प्रतिवेशोऽसि प्रमाभाहि प्रमापद्यस्व ॥ ३ ॥ ॥ इति अनुवाकः॥ 4 ॥

yaśchandasāmṛṣabho viśvarūpaḥ | chandobhyo'dhyamṛtātsambabhūva | sa mendro medhayā spṛṇotu | amṛtasya deva dhāraṇo bhūyāsam | śarīraṃ me vicarṣaṇam | jihvā me madhumattamā | karṇābhyāṃ bhūriviśruvam | brahmaṇaḥ kośo'si medhayā pihitaḥ | śrutaṃ me gopāya | āvahantī vitanvānā || 1 || kurvāṇā'cīramātmanaḥ | vāsāṃsi mama gāvaśca | annapāne ca sarvadā | tato me śriyamāvaha | lomaśāṃ paśubhiḥ saha svāhā | āmāyantu brahmacāriṇaḥ svāhā | vimā''yantu brahmacāriṇaḥ svāhā | pramā''yantu brahmacāriṇaḥ svāhā | damāyantu brahmacāriṇaḥ svāhā | śamāyantu brahmacāriṇaḥ svāhā || 2 || yaśo jane'sāni svāhā | śreyān vasyaso'sāni svāhā | taṃ tvā bhaga praviśāni svāhā | sa mā bhaga praviśa svāhā | tasmin sahasraśākhe | nibhagā'haṃ tvayi mṛje svāhā | yathā''paḥ pravatā''yanti | yathā māsā aharjaram | evaṃ māṃ brahmacāriṇaḥ | dhātarāyantu sarvataḥ svāhā | prativeśo'si pramābhāhi pramāpadyasva || 3 || || iti anuvākaḥ

भूर्भुवः सुवरिति वा एतास्तिस्रो व्याहृतयः ।तासामुहस्मै तां चतुर्थीम् ।माहाचमस्यः प्रवेदयते ।मह इति ।तद्ब्रह्म ।स आत्मा ।अङ्गान्यन्या देवताः ।भूरिति वा अयं लोकः ।भुव इत्यन्तरिक्षम् ।सुवरित्यसौ लोकः ॥ १ ॥ मह इत्यादित्यः ।आदित्येन वाव सर्वेलोक महीयन्ते ।भूरिति वा अग्निः ।भुव इति वायुः ।सुवरित्यादित्यः ।मह इति चन्द्रमाः ।चन्द्रमसा वाव सर्वाणि ज्योतींषि महीयन्ते ।भूरिति वा ऋचः ।भुव इति सामानि ।सुवरिति यजूंषि ॥ २ ॥ मह इति ब्रह्म ।ब्रह्मणा वाव सर्वेवेदा महीयन्ते ।भूरिति वै प्राणः ।भुव इत्यपानः ।सुवरिति व्यानः ।मह इत्यन्नम् ।अन्नेन वाव सर्वे प्राण महीयन्ते ।ता वा एताश्चतस्रश्चतुर्धा ।चतस्रश्चतस्रो व्याहृतयः ।ता यो वेद ।स वेद ब्रह्म ।सर्वेऽस्मैदेवा बलिमावहन्ति ॥ ३ ॥ ॥ इति अनुवाकः॥ 5 ॥

bhūrbhuvaḥ suvariti vā etāstisro vyāhṛtayaḥ | tāsāmuhasmai tāṃ caturthīm | māhācamasyaḥ pravedayate | maha iti | tadbrahma | sa ātmā | aṅgānyanyā devatāḥ | bhūriti vā ayaṃ lokaḥ | bhuva ityantarikṣam | suvarityasau lokaḥ || 1 || maha ityādityaḥ | ādityena vāva sarveloka mahīyante | bhūriti vā agniḥ | bhuva iti vāyuḥ | suvarityādityaḥ | maha iti candramāḥ | candramasā vāva sarvāṇi jyotīṃṣi mahīyante | bhūriti vā ṛcaḥ | bhuva iti sāmāni | suvariti yajūṃṣi || 2 || maha iti brahma | brahmaṇā vāva sarvevedā mahīyante | bhūriti vai prāṇaḥ | bhuva ityapānaḥ | suvariti vyānaḥ | maha ityannam | annena vāva sarve prāṇa mahīyante | tā vā etāścatasraścaturdhā | catasraścatasro vyāhṛtayaḥ | tā yo veda | sa veda brahma | sarve'smaidevā balimāvahanti || 3 || || iti anuvākaḥ

स य एषोऽन्तहृदय आकाशः ।तस्मिन्नयं पुरुषो मनोमयः ।अमृतो हिरण्मयः ।अन्तरेण तालुके ।य एषस्तन इवावलम्बते ।सेन्द्रयोनिः ।यत्रासौ केशान्तो विवर्तते ।व्यपोह्य शीर्षकपाले ।भूरित्यग्नौ प्रतितिष्ठति ।भुव इति वायौ ॥ १ ॥ सुवरित्यादित्ये ।मह इति ब्रह्मणि ।आप्नोति स्वाराज्यम् ।आप्नोति मनसस्पतिम् ।वाक्पतिश्चक्षुष्पतिः ।श्रोत्रपतिर्विज्ञानपतिः ।एतत्ततो भवति ।आकाशशरीरं ब्रह्म ।सत्यात्म प्राणारामं मन आनन्दम् ।शान्तिसमृद्धममृतम् ।इति प्राचीन योग्योपास्व ॥ २ ॥ ॥ इति अनुवाकः॥ 6 ॥

sa ya eṣo'ntahṛdaya ākāśaḥ | tasminnayaṃ puruṣo manomayaḥ | amṛto hiraṇmayaḥ | antareṇa tāluke | ya eṣastana ivāvalambate | sendrayoniḥ | yatrāsau keśānto vivartate | vyapohya śīrṣakapāle | bhūrityagnau pratitiṣṭhati | bhuva iti vāyau || 1 || suvarityāditye | maha iti brahmaṇi | āpnoti svārājyam | āpnoti manasaspatim | vākpatiścakṣuṣpatiḥ | śrotrapatirvijñānapatiḥ | etattato bhavati | ākāśaśarīraṃ brahma | satyātma prāṇārāmaṃ mana ānandam | śāntisamṛddhamamṛtam | iti prācīna yogyopāsva || 2 || || iti anuvākaḥ

पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौर्दिशोऽवान्तरदिशाः ।अग्निर्वायुरादित्यश्चन्द्रमा नक्षत्राणि ।आप ओषधयो वनस्पतय आकाश आत्मा ।इत्यधिभूतम् ।अथाध्यात्मम् ।प्राणो व्यानोऽपान उदानः समानः ।चक्षुः श्रोत्रं मनो वाक् त्वक् ।चर्ममांस स्नावास्थि मज्जा ।एतदधिविधाय ऋषिरवोचत् ।पाङ्क्तं वा इदंसर्वम् ।पाङ्क्तेनैव पाङ्क्तग् स्पृणोतीति ॥ १ ॥ ॥ इति अनुवाकः॥ 7 ॥

pṛthivyantarikṣaṃ dyaurdiśo'vāntaradiśāḥ | agnirvāyurādityaścandramā nakṣatrāṇi | āpa oṣadhayo vanaspataya ākāśa ātmā | ityadhibhūtam | athādhyātmam | prāṇo vyāno'pāna udānaḥ samānaḥ | cakṣuḥ śrotraṃ mano vāk tvak | carmamāṃsa snāvāsthi majjā | etadadhividhāya ṛṣiravocat | pāṅktaṃ vā idaṃsarvam | pāṅktenaiva pāṅktag spṛṇotīti || 1 || || iti anuvākaḥ

ओमिति ब्रह्म ।ओमितीदंसर्वम् ।ओमित्येतदनुकृतिर्हस्म वा अप्योश्रावयेत्याश्रावयन्ति ।ओमिति सामानि गायन्ति ।ॐंशोमिति शस्त्राणि शंसन्ति ।ओमित्यध्वर्युः प्रतिगरं प्रतिगृणाति ।ओमिति ब्रह्मा प्रसौति ।ओमित्यग्निहोत्रमनुजानाति ।ओमिति ब्राह्मणः प्रवक्ष्यन्नाह ब्रह्मोपाप्नवानीति ।ब्रह्मैवोपाप्नोति ॥ १ ॥ ॥ इति अनुवाकः॥ 8 ॥

omiti brahma | omitīdaṃsarvam | omityetadanukṛtirhasma vā apyośrāvayetyāśrāvayanti | omiti sāmāni gāyanti | oṃṃśomiti śastrāṇi śaṃsanti | omityadhvaryuḥ pratigaraṃ pratigṛṇāti | omiti brahmā prasauti | omityagnihotramanujānāti | omiti brāhmaṇaḥ pravakṣyannāha brahmopāpnavānīti | brahmaivopāpnoti || 1 || || iti anuvākaḥ

ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च ।सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च ।तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च ।अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च ।प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च ।प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।सत्यमिति सत्यवचा राथी तरः ।तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः ।स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः ।तद्धि तपस्तद्धि तपः ॥ १ ॥ ॥ इति अनुवाकः॥ 9 ॥

ṛtaṃ ca svādhyāyapravacane ca | satyaṃ ca svādhyāyapravacane ca | tapaśca svādhyāyapravacane ca | damaśca svādhyāyapravacane ca | śamaśca svādhyāyapravacane ca | agnayaśca svādhyāyapravacane ca | agnihotraṃ ca svādhyāyapravacane ca | atithayaśca svādhyāyapravacane ca | mānuṣaṃ ca svādhyāyapravacane ca | prajā ca svādhyāyapravacane ca | prajanaśca svādhyāyapravacane ca | prajātiśca svādhyāyapravacane ca | satyamiti satyavacā rāthī taraḥ | tapa iti taponityaḥ pauruśiṣṭiḥ | svādhyāyapravacane eveti nāko maudgalyaḥ | taddhi tapastaddhi tapaḥ || 1 || || iti anuvākaḥ

अहं वृक्षस्य रेरिवा ।कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव ।ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि ।द्रविणंसवर्चसम् ।सुमेध अमृतोक्षितः ।इति त्रिशङ्कोर्वेदानुवचनम् ॥ १ ॥ ॥ इति अनुवाकः॥ 10 ॥

ahaṃ vṛkṣasya rerivā | kīrtiḥ pṛṣṭhaṃ gireriva | ūrdhvapavitro vājinīva svamṛtamasmi | draviṇaṃsavarcasam | sumedha amṛtokṣitaḥ | iti triśaṅkorvedānuvacanam || 1 || || iti anuvākaḥ

वेदमनूच्याचार्योन्तेवासिनमनुशास्ति ।सत्यं वद ।धर्मं चर ।स्वाध्यायान्मा प्रमदः ।आचार्याय प्रियं धनमाहृत्य प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः ।सत्यान्न प्रमदितव्यम् ।धर्मान्न प्रमदितव्यम् ।कुशलान्न प्रमदितव्यम् ।भूत्यै न प्रमदितव्यम् ।स्वाध्यायप्रवचनाभ्यां न प्रमदितव्यम् ॥ १ ॥ देवपितृकार्याभ्यां न प्रमदितव्यम् ।मातृदेवो भव ।पितृदेवो भव ।आचार्यदेवो भव ।अतिथिदेवो भव ।यान्यनवद्यानि कर्माणि ।तानि सेवितव्यानि ।नो इतराणि ।यान्यस्माकंसुचरितानि ।तानि त्वयोपास्यानि ॥ २ ॥ नो इतराणि ।ये के चास्मच्छ्रेयांसो ब्राह्मणाः ।तेषां त्वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम् ।श्रद्धया देयम् ।अश्रद्धयाऽदेयम् ।श्रिया देयम् ।ह्रिया देयम् ।भिया देयम् ।संविदा देयम् ।अथ यदि ते कर्मविचिकित्सा वा वृत्तविचिकित्सा वा स्यात् ॥ ३ ॥ ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः ।युक्ता आयुक्ताः ।अलूक्षा धर्मकामाः स्युः ।यथा ते तत्र वर्तेरन् ।तथा तत्र वर्तेथाः ।अथाभ्याख्यातेषु ।ये तत्र ब्राह्मणाः संमर्शिनः ।युक्ता आयुक्ताः ।अलूक्षा धर्मकामाः स्युः ।यथा ते तेषु वर्तेरन् ।तथा तेषु वर्तेथाः ।एष आदेशः ।एष उपदेशः ।एषा वेदोपनिषत् ।एतदनुशासनम् ।एवमुपासितव्यम् ।एवमु चैतदुपास्यम् ॥ ४ ॥ ॥ इति अनुवाकः॥ 11 ॥

vedamanūcyācāryontevāsinamanuśāsti | satyaṃ vada | dharmaṃ cara | svādhyāyānmā pramadaḥ | ācāryāya priyaṃ dhanamāhṛtya prajātantuṃ mā vyavacchetsīḥ | satyānna pramaditavyam | dharmānna pramaditavyam | kuśalānna pramaditavyam | bhūtyai na pramaditavyam | svādhyāyapravacanābhyāṃ na pramaditavyam || 1 || devapitṛkāryābhyāṃ na pramaditavyam | mātṛdevo bhava | pitṛdevo bhava | ācāryadevo bhava | atithidevo bhava | yānyanavadyāni karmāṇi | tāni sevitavyāni | no itarāṇi | yānyasmākaṃsucaritāni | tāni tvayopāsyāni || 2 || no itarāṇi | ye ke cāsmacchreyāṃso brāhmaṇāḥ | teṣāṃ tvayā''sanena praśvasitavyam | śraddhayā deyam | aśraddhayā'deyam | śriyā deyam | hriyā deyam | bhiyā deyam | saṃvidā deyam | atha yadi te karmavicikitsā vā vṛttavicikitsā vā syāt || 3 || ye tatra brāhmaṇāḥ saṃmarśinaḥ | yuktā āyuktāḥ | alūkṣā dharmakāmāḥ syuḥ | yathā te tatra varteran | tathā tatra vartethāḥ | athābhyākhyāteṣu | ye tatra brāhmaṇāḥ saṃmarśinaḥ | yuktā āyuktāḥ | alūkṣā dharmakāmāḥ syuḥ | yathā te teṣu varteran | tathā teṣu vartethāḥ | eṣa ādeśaḥ | eṣa upadeśaḥ | eṣā vedopaniṣat | etadanuśāsanam | evamupāsitavyam | evamu caitadupāsyam || 4 || || iti anuvākaḥ

शं नो मित्रः शं वरुणः ।शं नो भवत्वर्यमा ।शं न इन्द्रो बृहस्पतिः ।शं नो विष्णुरुरुक्रमः ।नमो ब्रह्मणे ।नमस्ते वायो ।त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि ।त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्मावादिषम् ।ऋतमवादिषम् ।सत्यमवादिषम् ।तन्मामावीत् ।तद्वक्तारमावीत् ।आवीन्माम् ।आवीद्वक्तारम् ।ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ १ ॥ ॥ इति अनुवाकः॥ 12 ॥

śaṃ no mitraḥ śaṃ varuṇaḥ | śaṃ no bhavatvaryamā | śaṃ na indro bṛhaspatiḥ | śaṃ no viṣṇururukramaḥ | namo brahmaṇe | namaste vāyo | tvameva pratyakṣaṃ brahmāsi | tvāmeva pratyakṣaṃ brahmāvādiṣam | ṛtamavādiṣam | satyamavādiṣam | tanmāmāvīt | tadvaktāramāvīt | āvīnmām | āvīdvaktāram | oṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ || 1 || || iti anuvākaḥ