ऋतं च स्वाध्यायप्रवचने च ।सत्यं च स्वाध्यायप्रवचने च ।तपश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।दमश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।शमश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।अग्नयश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।अग्निहोत्रं च स्वाध्यायप्रवचने च ।अतिथयश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।मानुषं च स्वाध्यायप्रवचने च ।प्रजा च स्वाध्यायप्रवचने च ।प्रजनश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।प्रजातिश्च स्वाध्यायप्रवचने च ।सत्यमिति सत्यवचा राथी तरः ।तप इति तपोनित्यः पौरुशिष्टिः ।स्वाध्यायप्रवचने एवेति नाको मौद्गल्यः ।तद्धि तपस्तद्धि तपः ॥ १ ॥ ॥ इति अनुवाकः
ṛtaṃ ca svādhyāyapravacane ca | satyaṃ ca svādhyāyapravacane ca | tapaśca svādhyāyapravacane ca | damaśca svādhyāyapravacane ca | śamaśca svādhyāyapravacane ca | agnayaśca svādhyāyapravacane ca | agnihotraṃ ca svādhyāyapravacane ca | atithayaśca svādhyāyapravacane ca | mānuṣaṃ ca svādhyāyapravacane ca | prajā ca svādhyāyapravacane ca | prajanaśca svādhyāyapravacane ca | prajātiśca svādhyāyapravacane ca | satyamiti satyavacā rāthī taraḥ | tapa iti taponityaḥ pauruśiṣṭiḥ | svādhyāyapravacane eveti nāko maudgalyaḥ | taddhi tapastaddhi tapaḥ || 1 || || iti anuvākaḥ
Twelve duties paired with svādhyāya-pravacana. Three teachers disagree about which is primary: truth, tapas, or self-study-and-teaching. Nāka Maudgalya's view — that svādhyāya-pravacana itself is tapas — closes with the doubled emphasis.
अर्थMeaning
ऋत और स्वाध्याय-प्रवचन; सत्य और स्वाध्याय-प्रवचन; तप और स्वाध्याय-प्रवचन; दम और स्वाध्याय-प्रवचन; शम और स्वाध्याय-प्रवचन; अग्नियाँ और स्वाध्याय-प्रवचन; अग्निहोत्र और स्वाध्याय-प्रवचन; अतिथि और स्वाध्याय-प्रवचन; मानुष-कर्तव्य और स्वाध्याय-प्रवचन; प्रजा, प्रजन, प्रजाति और स्वाध्याय-प्रवचन। सत्यवचा राथीतर — "सत्य"; तपोनित्य पौरुशिष्टि — "तप"; नाक मौद्गल्य — "केवल स्वाध्याय-प्रवचन — वही तप है, वही तप है।"
अक्षरशः अनुवाद — मूल संस्कृत श्लोक के प्रत्येक पद का प्रत्यक्ष अर्थ।
Ṛta and svādhyāya-pravacana (self-study and teaching); satya and svādhyāya-pravacana; tapas and svādhyāya-pravacana; dama and svādhyāya-pravacana; śama and svādhyāya-pravacana; the fires and svādhyāya-pravacana; agnihotra and svādhyāya-pravacana; guests and svādhyāya-pravacana; the human duty and svādhyāya-pravacana; offspring and svādhyāya-pravacana; procreation and svādhyāya-pravacana; lineage and svādhyāya-pravacana. Satyavacā Rāthītara says: 'Truth is the chief.' Taponitya Pauruśiṣṭi says: 'Tapas.' Nāka Maudgalya says: 'Only svādhyāya-pravacana — for that is tapas, that is tapas.'
Direct literal rendering preserving Sanskrit philosophical terminology.
व्याख्याVyakhya
बारह कर्त्तव्य स्वाध्याय-प्रवचन के साथ जोड़े। तीन आचार्य असहमत हैं — कौन प्रधान है: सत्य, तप, या स्वाध्याय-प्रवचन? नाक मौद्गल्य का मत — कि स्वाध्याय-प्रवचन ही तप है — दोहरे बल के साथ समाप्त होता है।
विज्ञान एवं आधुनिक उपयोगScience & Modern Application
शोध संदर्भResearch context · not scriptureComparative Research Noteशोध टिप्पणी
शैक्षणिक निरन्तरता — जो समाज निरन्तर अध्ययन और शिक्षण को संस्थागत बनाते हैं, वे सांस्कृतिक संचरण को अधिक स्थायी रूप से बनाए रखते हैं। उपनिषद् इसकी केन्द्रीय भूमिका को पहचानता है।
A modern parallel offered for reflection. It is not part of the scripture, and it has not been checked against the original sources it may allude to.
स्रोतSources and editionSources and editionस्रोत एवं संस्करण
Content status
- Original text
- Translation · from the source archive
No independent human review is recorded for this verse yet. How this site is made.
- Sanskrit edition
- Gita Press Edition (Book Code 0071). Gita Press Gorakhpur (Official Publication)
- Translation
- Gita Press Editorial Board (Hindi)
- Last updated
- 2026-10-23
- Licence note (as recorded)
- Sanskrit mūla — public domain. Digitized by sanskritdocuments.org.
- पाठ-भेद · Variant readings
- Collated with Anandashram Sanskrit Series No. 12.
Found a mistake?