अध्याय 7
श्लोक 4.0
॥ श्रीगणेशाय नमः
|| śrīgaṇeśāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
अमर तथा उत्तम ब्रतवाले पुत्रकी कामना करता हूँ
English
They are Sanaka, Sanktana, Sanandana and Sanat- kumkra freed from sin and egotism.
पूर्ण अध्याय पाठ111 श्लोक
अध्याय 7
श्लोक 4.0-2
श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः
śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ
हिन्दी अर्थ
वेदमें अलग कहा गया है
English
They are Sanaka, Sanktana, Sanandana and Sanat- kumkra freed from sin and egotism.
अध्याय 7
श्लोक 4.1
श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.४. चतुर्थोऽध्यायः ।ऋषभचरित्रवर्णनम् ।नन्दीश्वर उवाच ।सनत्कुमार सर्वज्ञ चरितं शाङ्करं मुदा ।रुद्रेण कथितं प्रीत्या ब्रह्मणे सुखदं सदा
śrīśivamahāpurāṇam || tṛtīyāyāṃ śatarudrasaṃhitāyāṃ 3.4. caturtho'dhyāyaḥ | ṛṣabhacaritravarṇanam | nandīśvara uvāca | sanatkumāra sarvajña caritaṃ śāṅkaraṃ mudā | rudreṇa kathitaṃ prītyā brahmaṇe sukhadaṃ sadā
हिन्दी अर्थ
पुत्र प्राप्त करें
English
There also O Brahma, I, named Kahka, enhancing the path of renunciation shall render help to Vyasa in the form of Savitr.
अध्याय 7
श्लोक 4.2
शिव उवाच ।सप्तमे चैव वाराहे कल्पे मन्वन्तराभिधे ।कल्पेश्वरोऽथ भगवान्सर्वलोकप्रकाशनः
śiva uvāca | saptame caiva vārāhe kalpe manvantarābhidhe | kalpeśvaro'tha bhagavānsarvalokaprakāśanaḥ
हिन्दी अर्थ
सर्वशास्त्रार्थवेत्ता पुत्र दे रहा हूँ
English
O Brahma, in the ninth aeon of the same Yuga, there will be Sarasvata Vyasa, the excellent sage.
अध्याय 7
श्लोक 4.3
मनोर्वैवस्वतस्यैव ते प्रपुत्रो भविष्यति ।तदा चतुर्युगाश्चैव तस्मिन्मन्वन्तरे विधे
manorvaivasvatasyaiva te praputro bhaviṣyati | tadā caturyugāścaiva tasminmanvantare vidhe
हिन्दी अर्थ
बार देखकर कहने लगे--
English
O Brahma, the saintly king Bhadrayus conquered all his enemies, married Kirtimalini and virtuously ruled the kingdom.
अध्याय 7
श्लोक 4.4
अनुग्रहार्थं लोकानां ब्राह्मणानां हिताय च ।उत्पत्स्यामि विधे ब्रह्मन्द्वापराख्ययुगान्तिके
anugrahārthaṃ lokānāṃ brāhmaṇānāṃ hitāya ca | utpatsyāmi vidhe brahmandvāparākhyayugāntike
हिन्दी अर्थ
अभीष्ट हो, उसे माँग लो
English
In the fifteenth aeon of Dvapara, there will be Trayyarum Vyasa. I shall be bom as Vedsdiras with a power¬ ful weapon. Vedaira is a mountain on the top of Himavat on the northern bank of Sarasvad.
अध्याय 7
श्लोक 4.5
युगप्रवृत्त्या च तदा तस्मिंश्च प्रथमे युगे ।द्वापरे प्रथमे ब्रह्मन्यदा व्यासः स्वयम्प्रभुः
yugapravṛttyā ca tadā tasmiṃśca prathame yuge | dvāpare prathame brahmanyadā vyāsaḥ svayamprabhuḥ
हिन्दी अर्थ
एवं अन्य सभी लोग वहाँ उपस्थित हुए
English
On the tops of Himavat, Attahasa a great moun¬ tain which is resorted to by Gods, men, Yakas, Indra, Siddhas and Garanas.
अध्याय 7
श्लोक 4.6
तदाहं ब्राह्मणार्थाय कलौ तस्मिन्युगान्तिके ।भविष्यामि शिवायुक्तः श्वेतो नाम महामुनिः
tadāhaṃ brāhmaṇārthāya kalau tasminyugāntike | bhaviṣyāmi śivāyuktaḥ śveto nāma mahāmuniḥ
हिन्दी अर्थ
दिव्य सुयशा नामक मरुत्कन्या मेरी पत्नी हुई
English
There will be born of me sons, who will be experts in Yoga and will be called Sumantu, Varvari, Kabandha and Kukikandhara.
अध्याय 7
श्लोक 4.7
हिमवच्छिखरे रम्ये छागले पर्वतोत्तमे ।तदा शिष्याः शिखायुक्ता भविष्यन्ति विधे मम
himavacchikhare ramye chāgale parvatottame | tadā śiṣyāḥ śikhāyuktā bhaviṣyanti vidhe mama
हिन्दी अर्थ
सुन्दर भूषणोंसे मुझे सुशोभित किया
English
In the twenty-first aeon when Vaca.ravas becomes Vyasa, I shall be bom as Daruka.* Hence the forest Darfivana is auspicious.
अध्याय 7
श्लोक 4.8
श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेताश्वः श्वेतलोहितः ।चत्वारो ध्यानयोगात्ते गमिष्यन्ति पुरं मम
śvetaḥ śvetaśikhaścaiva śvetāśvaḥ śvetalohitaḥ | catvāro dhyānayogātte gamiṣyanti puraṃ mama
हिन्दी अर्थ
हार और अन्यान्य वस्तुएँ भी प्राप्त हुईं
English
There too, experts in Yoga, will be my sons viz. Plaka, Darbhayarii, Ketuman and Gautama.
अध्याय 7
श्लोक 4.9
ततो भक्ता भविष्यन्ति ज्ञात्वा मां तत्त्वतोऽव्ययम् ।जन्ममृत्युजराहीनाः परब्रह्मसमाधयः
tato bhaktā bhaviṣyanti jñātvā māṃ tattvato'vyayam | janmamṛtyujarāhīnāḥ parabrahmasamādhayaḥ
हिन्दी अर्थ
चरणोंकी बन्दना की
English
This peak of the Him&Iayas has not been identified so far.
अध्याय 7
श्लोक 4.10
द्रष्टुं शक्यो नरैर्नाहमृते ध्यानात्पितामह ।दानधर्मादिभिर्वत्स साधनैः कर्महेतुभिः
draṣṭuṃ śakyo narairnāhamṛte dhyānātpitāmaha | dānadharmādibhirvatsa sādhanaiḥ karmahetubhiḥ
हिन्दी अर्थ
अयोनिज पुत्र प्राप्त हो सकता है
English
When the sixth aeon of Dvapara takes place there will be Mrtyu Vyasa who will classify the Vedas.
अध्याय 7
श्लोक 4.11
द्वितीये द्वापरे व्यासः सत्यो नाम प्रजापतिः ।यदा तदा भविष्यामि सुतारो नामतः कलौ
dvitīye dvāpare vyāsaḥ satyo nāma prajāpatiḥ | yadā tadā bhaviṣyāmi sutāro nāmataḥ kalau
हिन्दी अर्थ
आपको इस प्रकारका पुत्र देंगे
English
Then I will be born as Lokaksi, making the path of renunciation flourish and helping Vyasa.
अध्याय 7
श्लोक 4.12
तत्रापि मे भविष्यन्ति शिष्या वेदविदो द्विजाः ।दुन्दुभिः शतरूपश्च हृषीकः केतुमांस्तथा
tatrāpi me bhaviṣyanti śiṣyā vedavido dvijāḥ | dundubhiḥ śatarūpaśca hṛṣīkaḥ ketumāṃstathā
हिन्दी अर्थ
करके देवताओंके साथ अपने लोकको चले गये
English
Four disciples of steady rites viz. Sudhama, Virajas, Sahjaya and Vijaya will be born then.
अध्याय 7
श्लोक 4.13
चत्वारो ध्यानयोगात्ते गमिष्यन्ति पुरं मम ।ततो मुक्ता भविष्यन्ति ज्ञात्वा मां तत्त्वतोऽव्ययम्
catvāro dhyānayogātte gamiṣyanti puraṃ mama | tato muktā bhaviṣyanti jñātvā māṃ tattvato'vyayam
हिन्दी अर्थ
शिवको प्रसन्न करने लगे
English
O Brahma, in the seventh aeon of Satakratu Vyasa I shall be born as the lord Jaigi§avya.
अध्याय 7
श्लोक 4.14
तृतीये द्वापरे चैव यदा व्यासस्तु भार्गवः ।तदाप्यहं भविष्यामि दमनस्तु युगान्तिके
tṛtīye dvāpare caiva yadā vyāsastu bhārgavaḥ | tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi damanastu yugāntike
हिन्दी अर्थ
क्षणके समान बीत गये, यह आश्चर्यजनक था
English
Seated on a Kusa mat in a divine spot in the middle of a mountain-cavern in Kai, I, an expert in the great Yoga, will stabilise the path of Yoga.
अध्याय 7
श्लोक 4.15
तत्रापि च भविष्यन्ति चत्वारो मम पुत्रकाः ।विशोकश्च विशेषश्च विपापः पापनाशनः
tatrāpi ca bhaviṣyanti catvāro mama putrakāḥ | viśokaśca viśeṣaśca vipāpaḥ pāpanāśanaḥ
हिन्दी अर्थ
शिलादकी हड्डियाँ ही बची रह गयी थीं
English
O Brahma, I shall render help to latakratu Vyasa I shall lift up the devotees from the fear of worldly existence.
अध्याय 7
श्लोक 4.16
शिष्यैः साहायं व्यासस्य करिष्ये चतुरानन ।निवृत्तिमार्गं सुदृढं वर्त्तयिष्ये कलाविह
śiṣyaiḥ sāhāyaṃ vyāsasya kariṣye caturānana | nivṛttimārgaṃ sudṛḍhaṃ varttayiṣye kalāviha
हिन्दी अर्थ
रखनेवाले नहीं प्राप्त कर सकते हैं
English
There also in that aeon, four sons will be born of me viz. Sarasvata, Yogisa, Meghavaha and Suvahana.
अध्याय 7
श्लोक 4.17
चतुर्थे द्वापरे चैव यदा व्यासोंऽगिरा स्मृतः ।तदाप्यहं भविष्यामि सुहोत्रो नाम नामतः
caturthe dvāpare caiva yadā vyāsoṃ'girā smṛtaḥ | tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi suhotro nāma nāmataḥ
हिन्दी अर्थ
किया, तब मुनिश्रेष्ठ शिलादने तपस्या छोड़ी
English
In the eighth aeon there will be Vasisfha Veda- vyasa—the excellent sage who will classify thfc Vedas.
अध्याय 7
श्लोक 4.18
तत्रापि मम ते पुत्राश्चत्वारो योगसाधकाः ।भविष्यन्ति महात्मानस्तन्नामानि ब्रुवे विधे
tatrāpi mama te putrāścatvāro yogasādhakāḥ | bhaviṣyanti mahātmānastannāmāni bruve vidhe
हिन्दी अर्थ
करके शिलादमुनि उनके चरणोंपर गिर पड़े
English
There I will be born as Dadhivahana by name. As the foremost among those who know Yoga I will render help to Vyasa.
अध्याय 7
श्लोक 4.19
सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्दमो दुरतिक्रमः ।शिष्यैः साहायं व्यासस्य करिष्येऽहं तदा विधे
sumukho durmukhaścaiva durdamo duratikramaḥ | śiṣyaiḥ sāhāyaṃ vyāsasya kariṣye'haṃ tadā vidhe
हिन्दी अर्थ
स्तुति करने लगे
English
Four sons, all Yogins on a par with me, viz— Kapila, Asuri, Salvala and Pancaikha will be born of me.
अध्याय 7
श्लोक 4.20
पञ्चमे द्वापरे चैव व्यासस्तु सविता स्मृतः ।तदा योगी भविष्यामि कङ्को नाम महातपाः
pañcame dvāpare caiva vyāsastu savitā smṛtaḥ | tadā yogī bhaviṣyāmi kaṅko nāma mahātapāḥ
हिन्दी अर्थ
ही अयोनिज और मृत्युहीन पुत्र चाहता हूँ
English
As Vyasa sits in meditation for the flourish of the path of renunciation, I will be born as Rbha.
अध्याय 7
श्लोक 4.21
तत्रापि मम ते पुत्राश्चत्वारो योगसाधकाः ।भविष्यन्ति महात्मानस्तन्नामानि शृणुष्व मे
tatrāpi mama te putrāścatvāro yogasādhakāḥ | bhaviṣyanti mahātmānastannāmāni śṛṇuṣva me
हिन्दी अर्थ
मुनिश्रेष्ठ शिलादसे कहने लगे--
English
There, Parasara, Garga, Bhargava and GiriSa, all good Yogins, will be my four disciples.
अध्याय 7
श्लोक 4.22
सनकः सनातनश्चैव प्रभुर्यश्च सनन्दनः ।विभुः सनत्कुमारश्च निर्मलो निरहङ्कृतिः
sanakaḥ sanātanaścaiva prabhuryaśca sanandanaḥ | vibhuḥ sanatkumāraśca nirmalo nirahaṅkṛtiḥ
हिन्दी अर्थ
पिताके भी पिता बन जायँगे
English
O Patriarch, with them I will stabilise the path of Yoga. O good sage, I will render help to Vedavyasa.
अध्याय 7
श्लोक 4.23
तत्रापि कङ्कनामाहं साहाय्यं सवितुर्विधे ।व्यासस्य हि करिष्यामि निवृत्तिपथवर्द्धकः
tatrāpi kaṅkanāmāhaṃ sāhāyyaṃ saviturvidhe | vyāsasya hi kariṣyāmi nivṛttipathavarddhakaḥ
हिन्दी अर्थ
दयालु शिव वहीं अन्तर्हित हो गये
English
O Brahma, in that form, 1, the merciful, will cause the uplift of many distressed devotees, from the worldly existence.
अध्याय 7
श्लोक 4.24
परिवर्त्ते पुनः षष्ठे द्वापरे लोककारकः ।कर्ता वेदविभागस्य मृत्युर्व्यासो भविष्यति
parivartte punaḥ ṣaṣṭhe dvāpare lokakārakaḥ | kartā vedavibhāgasya mṛtyurvyāso bhaviṣyati
हिन्दी अर्थ
वह वृत्तान्त बताया
English
Bhadrayu a prince who had been abandoned by his father and who had died of poison infection, was resus¬ citated by me in that incarnation.
अध्याय 7
श्लोक 4.25
तदाऽप्यहं भविष्यामि लोकाक्षिर्नाम नामतः ।व्यासस्य सुसहायार्थं निवृत्तिपथवर्द्धनः
tadā'pyahaṃ bhaviṣyāmi lokākṣirnāma nāmataḥ | vyāsasya susahāyārthaṃ nivṛttipathavarddhanaḥ
हिन्दी अर्थ
शीघ्रतासे कर्षण करने लगे
English
When that prince reached his sixteenth year I as Rsabha, went to his mansion suddenly.
अध्याय 7
श्लोक 4.26
तत्रापि शिष्याश्चत्वारो भविष्यन्ति दृढव्रताः ।सुधामा विरजाश्चैव सञ्जयो विजयस्तथा
tatrāpi śiṣyāścatvāro bhaviṣyanti dṛḍhavratāḥ | sudhāmā virajāścaiva sañjayo vijayastathā
हिन्दी अर्थ
शरीरसे पुत्ररूपमें प्रकट हुआ
English
O patriarch, being duly worshipped by him, that sage, of good form, the store-house of mercy instructed him in virtues in connection with the administration of his kingdom.
अध्याय 7
श्लोक 4.27
सप्तमे परिवर्त्ते तु यदा व्यासः शतक्रतुः ।तदाप्यहं भविष्यामि जैगीषव्यो विभुर्विधे
saptame parivartte tu yadā vyāsaḥ śatakratuḥ | tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi jaigīṣavyo vibhurvidhe
हिन्दी अर्थ
मैं प्रणाम करता हूँ
English
Becoming excessively delighted, he gave him a divine conch and a lustruous sword that could destroy his enemies.
अध्याय 7
श्लोक 4.28
योगं सन्द्रढयिष्यामि महायोगविचक्षणः ।काश्यां गुहान्तरे संस्थो दिव्यदेशे कुशास्तरिः
yogaṃ sandraḍhayiṣyāmi mahāyogavicakṣaṇaḥ | kāśyāṃ guhāntare saṃstho divyadeśe kuśāstariḥ
हिन्दी अर्थ
शरीर धारण कर लिया
English
The lord, favourably disposed to the indigent, smeared his body with the ashes from his own body and gave him the strength of twelve thousand elephants.
अध्याय 7
श्लोक 4.29
साहाय्यं च करिष्यामि व्यासस्य हि शतक्रतोः ।उद्धरिष्यामि भक्तांश्च संसारभयतो विधे
sāhāyyaṃ ca kariṣyāmi vyāsasya hi śatakratoḥ | uddhariṣyāmi bhaktāṃśca saṃsārabhayato vidhe
हिन्दी अर्थ
मुझे देखनेके लिये उनके आश्रमपर आये
English
After consoling Bhadrayus and his mother very well, lord R$abha after being duly worshipped by them went as he pleased.
अध्याय 7
श्लोक 4.30
तत्रापि मम चत्वारो भविष्यन्ति सुता युगे ।सारस्वतश्च योगीशो मेघवाहः सुवाहनः
tatrāpi mama catvāro bhaviṣyanti sutā yuge | sārasvataśca yogīśo meghavāhaḥ suvāhanaḥ
हिन्दी अर्थ
आयु हमलोग देख नहीं पा रहे हैं
English
Thus the ninth Rsabha incarnation of!§iva has been narrated to you. He is the goal of the good and kinsman of the indigent.
अध्याय 7
श्लोक 4.31
अष्टमे परिवर्त्ते हि वसिष्ठो मुनिसत्तमः ।कर्त्ता वेदविभागस्य वेदव्यासो भविष्यति
aṣṭame parivartte hi vasiṣṭho munisattamaḥ | karttā vedavibhāgasya vedavyāso bhaviṣyati
हिन्दी अर्थ
स्वरमें अत्यधिक विलाप करने लगे
English
In the tenth aeon of Dvapara there will be Tridhama Vyasa on the excellent Bhfgutunga peak of Himavat.
अध्याय 7
श्लोक 4.32
तत्राप्यहं भविष्यामि नामतो दधिवाहनः ।व्यासस्य हि करिष्यामि साहाय्यं योगवित्तम
tatrāpyahaṃ bhaviṣyāmi nāmato dadhivāhanaḥ | vyāsasya hi kariṣyāmi sāhāyyaṃ yogavittama
हिन्दी अर्थ
यथार्थ रूपसे जानना चाहता हूँ
English
There my sons weU>versed in the Vedic lore are Bhniiga and others i.e. Balabandhu, Nara, Mitra and Jhe sage Keturg*
अध्याय 7
श्लोक 4.33
कपिलश्चासुरिः पञ्चशिखः शाल्वलपूर्वकः ।चत्वारो योगिनः पुत्रा भविष्यन्ति समा मम
kapilaścāsuriḥ pañcaśikhaḥ śālvalapūrvakaḥ | catvāro yoginaḥ putrā bhaviṣyanti samā mama
हिन्दी अर्थ
कौन दूर करेगा, मैं उसकी शरणमें जाऊँ
English
In the eleventh aeon of Dvapara when there will be Trivfta VySsa I shall be born as Kali at GaAgIdvara.*
अध्याय 7
श्लोक 4.34
नवमे परिवर्त्ते तु तस्मिन्नेव युगे विधे ।भविष्यति मुनिश्रेष्ठो व्यासः सारस्वताह्वयः
navame parivartte tu tasminneva yuge vidhe | bhaviṣyati muniśreṣṭho vyāsaḥ sārasvatāhvayaḥ
हिन्दी अर्थ
हूं, यह सच कह रहा हूँ
English
There also the four sons of steady rites viz. Lambo- dara, Lambaka, KeiSalamba and Pralambaka will be bom.
अध्याय 7
श्लोक 4.35
व्यासस्य ध्यायतस्तस्य निवृत्तिपथवृद्धये ।तदाप्यहं भविष्यामि ऋषभो नामतः स्मृतः
vyāsasya dhyāyatastasya nivṛttipathavṛddhaye | tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi ṛṣabho nāmataḥ smṛtaḥ
हिन्दी अर्थ
जिससे तुम मेरे इस दारुण दुःखको दूर करोगे 2
English
O great sage, these four sons of good yogic skill will be born as my sons viz. Sarvajfta, Samabuddhi, Sadhya and Sarva.
अध्याय 7
श्लोक 4.36
पराशरश्च गर्गश्च भार्गवो गिरिशस्तथा ।चत्वारस्तत्र शिष्या मे भविष्यन्ति सुयोगिनः
parāśaraśca gargaśca bhārgavo giriśastathā | catvārastatra śiṣyā me bhaviṣyanti suyoginaḥ
हिन्दी अर्थ
प्रदक्षिणीकृत्य॒ च तमगच्छ॑ बनमुत्तमम्॥ ६२ करके उत्तम वनकी ओर चला गया
English
In the thirteenth aeon, there will be Narayana Vyasa. Then I shall be born as the great sage Bali.
अध्याय 7
श्लोक 4.37
तैः साकं द्रढयिष्यामि योगमार्गं प्रजापते ।करिष्यामि सहायं वै वेदव्यासस्य सन्मुने
taiḥ sākaṃ draḍhayiṣyāmi yogamārgaṃ prajāpate | kariṣyāmi sahāyaṃ vai vedavyāsasya sanmune
हिन्दी अर्थ
इति श्रीशिक्महाएुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां नन्दिकेशावतारवर्णन॑ नाम षष्ठो5 ध्याय:
English
In the hermitage of Balakhilyas on the excellent mountain of Gandhamadana,*' the auspicious sons will be Sudhama, KaiSyapa, Varsi$tha and Virajas.
अध्याय 7
श्लोक 4.38
तेन रूपेण भक्तानां बहूनां दुःखिनां विधे ।उद्धारं भवतोऽहं वै करिष्यामि दयाकरः
tena rūpeṇa bhaktānāṃ bahūnāṃ duḥkhināṃ vidhe | uddhāraṃ bhavato'haṃ vai kariṣyāmi dayākaraḥ
हिन्दी अर्थ
॥ इस प्रकार शिवमहापुराणके अन्तर्गत तृतीय शतरुद्रसंहितामें नन्दिकेशावतारवर्णन नामक छठा अध्याय पूर्ण हुआ
English
In the fourteenth aeon, there will be Raksa Vyasa, I shall be born as Gautama, in the family of Angiras.
अध्याय 7
श्लोक 4.39
सोऽवतारो विधे मे हि ऋषभाख्यः सुयोगकृत् ।सारस्वतव्यासमनःकर्त्ता नानोतिकारकः
so'vatāro vidhe me hi ṛṣabhākhyaḥ suyogakṛt | sārasvatavyāsamanaḥkarttā nānotikārakaḥ
हिन्दी अर्थ
करने लगा, जो मुनिजनोंके लिये भी असाध्य है
English
In the Kali age my sons will be Atri, Devasada, Sravaria and I§ravi 9 kata.
अध्याय 7
श्लोक 4.40
अवतारेण मे येन भद्रायुर्नृपबालकः ।जीवितो हि मृतः क्ष्वेडदोषतो जनकोज्झितः
avatāreṇa me yena bhadrāyurnṛpabālakaḥ | jīvito hi mṛtaḥ kṣveḍadoṣato janakojjhitaḥ
हिन्दी अर्थ
विनाश करनेवाले उन परमेश्वरकी स्तुति की
English
There the four viz. Kuni, Kunibahu, Kuarira and Kunetraka will be my sturdy sons.
अध्याय 7
श्लोक 4.41
प्राप्तेऽथ षोडशे वर्षे तस्य राजशिशोः पुनः ।ययौ तद्वेश्म सहसा ऋषभः स मदात्मकः
prāpte'tha ṣoḍaśe varṣe tasya rājaśiśoḥ punaḥ | yayau tadveśma sahasā ṛṣabhaḥ sa madātmakaḥ
हिन्दी अर्थ
हो जाओ'--ऐसा कहा और उसे छिड़क दिया
English
In the sixteenth aeon, there will be Deva Vyasa; I shall be born as Gokara for imparting instructions in Yoga.
अध्याय 7
श्लोक 4.42
पूजितस्तेन स मुनिः सद्रूपश्च कृपानिधिः ।उपादिदेश तद्धर्मान् राजयोगान्प्रजापते
pūjitastena sa muniḥ sadrūpaśca kṛpānidhiḥ | upādideśa taddharmān rājayogānprajāpate
हिन्दी अर्थ
जम्बुनदी--ये पाँच नदियाँ कही गयी हैं
English
They are KSyapa, Uanas, Gyavana and Brhaspati. They too will go to the abode of iSiva through the same path.
अध्याय 7
श्लोक 4.43
ततः स कवचं दिव्यं शङ्खं खङ्गं च भास्वरम् ।ददौ तस्मै प्रसन्नात्मा सर्वशत्रुविनाशनम्
tataḥ sa kavacaṃ divyaṃ śaṅkhaṃ khaṅgaṃ ca bhāsvaram | dadau tasmai prasannātmā sarvaśatruvināśanam
हिन्दी अर्थ
प्राप्ति होती है, इसमें संशय नहीं है
English
In the seventeenth aeon, there will be Devakftah- jaya Vylsa. I shall be bom in the name of Guhavasin. There is a snow-covered Siva temple on the lofty summit*® of Himavat. The sons are Utathya, Vamadeva, Mahayoga and MahSbala.
अध्याय 7
श्लोक 4.44
तदङ्ग भस्मनामृश्य कृपया दीनवत्सलः ।स द्वादशसहस्रस्य गजानां च बलं ददौ
tadaṅga bhasmanāmṛśya kṛpayā dīnavatsalaḥ | sa dvādaśasahasrasya gajānāṃ ca balaṃ dadau
हिन्दी अर्थ
यह शिलादपुत्र आजसे मेरा परम प्रिय पुत्र है
English
In the eighteenth aeon, there will be Rtafijaya Vyasa. I will be bom as Sikhandin on the auspicious sum¬ mit of Himavat.
अध्याय 7
श्लोक 4.45
इति भद्रायुषं सम्यगनुश्वास्य समातृकम् ।ययौ स्वैरगतिस्ताभ्यां पूजितस्त्वृषभः प्रभुः
iti bhadrāyuṣaṃ samyaganuśvāsya samātṛkam | yayau svairagatistābhyāṃ pūjitastvṛṣabhaḥ prabhuḥ
हिन्दी अर्थ
शंकरके स्वरूपवाले थे
English
In the very sacred holy centre of achievements there is the mountain Sikhandin, where the forest is resorted to by the Siddhas.
अध्याय 7
श्लोक 4.46
भद्रायुरपि राजर्षिर्जित्वा रिपुगणान्विधे ।राज्यं चकार धर्मेण विवाह्य कीर्त्तिमालिनीम्
bhadrāyurapi rājarṣirjitvā ripugaṇānvidhe | rājyaṃ cakāra dharmeṇa vivāhya kīrttimālinīm
हिन्दी अर्थ
गणपतियोंको प्रशंसा करके कहने लगे--
English
These four will be born as the sons, the sages VacaSravas, Rucika, Syavasya and Yatisvara.
अध्याय 7
श्लोक 4.47
इत्थम्प्रभावं ऋषभोऽवतारः शङ्करस्य मे ।सतां गतिर्दीनबन्धुर्नवमः कथितस्तव
itthamprabhāvaṃ ṛṣabho'vatāraḥ śaṅkarasya me | satāṃ gatirdīnabandhurnavamaḥ kathitastava
हिन्दी अर्थ
गणाध्यक्षोंका ईश्वर बनाओ, यह मेरी आज्ञा है
English
In the nineteenth aeon, there will be Bharadvaja Vyasa. Then I shall be born as Jatt and Malin. On the summit of Himavat, my sons will be four in number named Hiranyanama, Kaualya, Lokakin and Praghima.
अध्याय 7
श्लोक 4.48
ऋषभस्य चरित्रं हि परमं पावनं महत् ।स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं श्रोतव्यं च प्रयत्नतः
ṛṣabhasya caritraṃ hi paramaṃ pāvanaṃ mahat | svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ śrotavyaṃ ca prayatnataḥ
हिन्दी अर्थ
कहकर अभिषेककी सामग्री एकत्र करने लगे
English
In the twentieth aeon, there will be Vyasa Gautama. My name will be Att&hSsa. Men are fond of Attahasa (loud boisterous laughter).
अध्याय 7
श्लोक 5.0
॥ श्रीगणेशाय नमः
|| śrīgaṇeśāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
अत्यन्त प्रेमके साथ कहा--
English
I shall be known as Lahgali Bhima (having plough¬ share) wheie the gods including Indra will see me in the Kali age as Bhava and Halayudha.
अध्याय 7
श्लोक 5.0-2
श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः
śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ
हिन्दी अर्थ
अभिलाषा है, उसे मैं प्रेमपूर्वक तुम्हें प्रदान करूँगा
English
I shall be known as Lahgali Bhima (having plough¬ share) wheie the gods including Indra will see me in the Kali age as Bhava and Halayudha.
अध्याय 7
श्लोक 5.1
श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.५. पञ्चमोऽध्यायः ।एकोनविंशतिशिवावतारवर्णनम् ।शिव उवाच ।दशमे द्वापरे व्यासस्त्रिधामा नामतो मुनिः ।हिमवच्छिखरे रम्ये भृगुतुङ्गे नगोत्तमे
śrīśivamahāpurāṇam || tṛtīyāyāṃ śatarudrasaṃhitāyāṃ 3.5. pañcamo'dhyāyaḥ | ekonaviṃśatiśivāvatāravarṇanam | śiva uvāca | daśame dvāpare vyāsastridhāmā nāmato muniḥ | himavacchikhare ramye bhṛgutuṅge nagottame
हिन्दी अर्थ
महाबली, मेरे भक्त एवं गणोंके अध्यक्ष होंगे
English
There too my sons will be virtuous viz. Bhallava, Madhu, Pihga and i§vetaketu.
अध्याय 7
श्लोक 5.2
तत्रापि मम पुत्राश्च भृग्वाद्याः श्रुतिसम्मिताः ।बलबन्धुर्नरामित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनः
tatrāpi mama putrāśca bhṛgvādyāḥ śrutisammitāḥ | balabandhurnarāmitraḥ ketuśṛṅgastapodhanaḥ
हिन्दी अर्थ
मायासे मोहित मूर्खलोग उन्हें नहीं जान पाते
English
See P. 266 note.
अध्याय 7
श्लोक 5.3
एकादशे द्वापरे तु व्यासश्च त्रिवृतो यदा ।गङ्गाद्वारे कलौ नाम्ना तपोऽहं भविता तदा
ekādaśe dvāpare tu vyāsaśca trivṛto yadā | gaṅgādvāre kalau nāmnā tapo'haṃ bhavitā tadā
हिन्दी अर्थ
चारों वेदोंके पास जाकर पूछने लगे--
English
O great lord, the Vyasas in every recurring Dvapara are twenty-eight in number. The YogeSvara incarnations at the beginning of every recurring Kali age are also so many.
अध्याय 7
श्लोक 5.4
लम्बोदरश्च लम्बाक्षः केशलम्बः प्रलम्बकः ।तत्रापि पुत्राश्चत्वारो भविष्यन्ति दृढव्रताः
lambodaraśca lambākṣaḥ keśalambaḥ pralambakaḥ | tatrāpi putrāścatvāro bhaviṣyanti dṛḍhavratāḥ
हिन्दी अर्थ
हँसते हुए कहने लगे--
English
Indra lovingly spoke to 8illda—excellent sage, O sinless one, I am delighted with you. Therefore choose your boons.'*
अध्याय 7
श्लोक 5.5
द्वादशे परिवर्त्ते तु शततेजाश्च वेदकृत् ।तत्राप्यहं भविष्यामि द्वापरान्ते कलाविह
dvādaśe parivartte tu śatatejāśca vedakṛt | tatrāpyahaṃ bhaviṣyāmi dvāparānte kalāviha
हिन्दी अर्थ
विशेषरूपसे ज्ञान लुप्त रहता है
English
When the granter of boons, the thousand-eyed lord Indra had gone away, Silada propitiated lord Siva. He de¬ lighted Siva by means of his penance.
अध्याय 7
श्लोक 5.6
हेमकञ्चुकमासाद्य नाम्ना ह्यत्रिः परिप्लुतः ।व्यासस्यैव सहायार्थं निवृत्तिपथरोपणः
hemakañcukamāsādya nāmnā hyatriḥ pariplutaḥ | vyāsasyaiva sahāyārthaṃ nivṛttipatharopaṇaḥ
हिन्दी अर्थ
हुए अपनी इच्छासे विष्णुके निवासस्थानपर पहुँचे
English
When thus requested by him, the three-eyed lord Siva delightedly replied to the occellcnt sage SilSda.
अध्याय 7
श्लोक 5.7
सर्वज्ञः समबुद्धिश्च साध्यः शर्वः सुयोगिनः ।तत्रेति पुत्राश्चत्वारो भविष्यन्ति महामुने
sarvajñaḥ samabuddhiśca sādhyaḥ śarvaḥ suyoginaḥ | tatreti putrāścatvāro bhaviṣyanti mahāmune
हिन्दी अर्थ
लक्ष्मीसे प्रेमपूर्वकत कहने लगे--
English
O brahmin, O sage, formerly I have been propi¬ tiated by means of penance by Brahma, by sages and by leading gods and urged to take an incarnation.
अध्याय 7
श्लोक 5.8
त्रयोदशे युगे तस्मिन्धर्मो नारायणः सदा ।व्यासस्तदाहं भविता बलिर्नाम महामुनिः
trayodaśe yuge tasmindharmo nārāyaṇaḥ sadā | vyāsastadāhaṃ bhavitā balirnāma mahāmuniḥ
हिन्दी अर्थ
जगत्पति शिव-का साक्षात् दर्शन कर रहे हैं
English
O sage, I shall become your son by the name of Nandin. I shall not be born of a womb. Thus you shall be my father, of me who am the father of the worlds.
अध्याय 7
श्लोक 5.9
वालखिल्याश्रमे गन्धमादने पर्वतोत्तमे ।सुधामा काश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजाः शुभाः
vālakhilyāśrame gandhamādane parvatottame | sudhāmā kāśyapaścaiva vasiṣṭho virajāḥ śubhāḥ
हिन्दी अर्थ
तत्त्वोंके रूपमें भी ये ही अभिव्यक्त हो रहे हैं
English
After addressing these words to the sage who stood waiting after bowing, the merciful lord Siva gave him his directions and vanished there itself along with PSlrvatl.
अध्याय 7
श्लोक 5.10
यदा व्यासस्तु रक्षाख्यः पर्याये तु चतुर्दशे ।वंश आङ्गिरसे तत्र भविताहं च गौतमः
yadā vyāsastu rakṣākhyaḥ paryāye tu caturdaśe | vaṃśa āṅgirase tatra bhavitāhaṃ ca gautamaḥ
हिन्दी अर्थ
प्राप्त करेंगे। तुम्हारे लिये मैंने यह वरदान दिया
English
In the twenty-third aeon, there will be the Trna- bindu Vyasa. I shall be born as Sveta in the auspicious Kalafijara** mountain.
अध्याय 7
श्लोक 5.11
तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति कलौ तदा ।अत्रिर्दवशदश्चैव श्रवणोऽथ श्रविष्कटः
tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti kalau tadā | atrirdavaśadaścaiva śravaṇo'tha śraviṣkaṭaḥ
हिन्दी अर्थ
पुत्र। तुम मुझसे सभी अभिलषित वर माँगो
English
There too my sons will be the sages—Ulika, Brha- dasva, Devala and Kavi.
अध्याय 7
श्लोक 5.12
व्यासः पञ्चदशे त्रय्यारुणिर्वै द्वापरे यदा ।तदाऽहं भविता वेदशिरा वेदशिरस्तथा
vyāsaḥ pañcadaśe trayyāruṇirvai dvāpare yadā | tadā'haṃ bhavitā vedaśirā vedaśirastathā
हिन्दी अर्थ
पत्नी सुयशासे कहा--
English
In the twenty-fourth aeon, there will be Yak$a Vypsa. I shall be born as Sulin a great Yogin in the same Yuga in Naimia.'
अध्याय 7
श्लोक 5.13
महावीर्यं तदस्त्रं च वेदशीर्षश्च पर्वतः ।हिमवत्पृष्ठमासाद्य सरस्वत्यास्तथोत्तरे
mahāvīryaṃ tadastraṃ ca vedaśīrṣaśca parvataḥ | himavatpṛṣṭhamāsādya sarasvatyāstathottare
हिन्दी अर्थ
और अपने पतिमें निरन्तर बनी रहेगी
English
There too my disciples will be the sages Salihotra, Agnivesa, Yuvanava and Saradvasu.
अध्याय 7
श्लोक 5.14
तत्रापि मम चत्वारो भविष्यन्ति सुता दृढाः ।कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः
tatrāpi mama catvāro bhaviṣyanti sutā dṛḍhāḥ | kuṇiśca kuṇibāhuśca kuśarīraḥ kunetrakaḥ
हिन्दी अर्थ
दोनोंको वर दिये
English
In the twenty-fifth aeon, there will be Sakti Vyasa. I shall be the great Yogin, lord Mundivara armed with a staff.
अध्याय 7
श्लोक 5.15
व्यासो युगे षोडशे तु यदा देवो भविष्यति ।तदा योगप्रदानाय गोकर्णो भविता ह्यहम्
vyāso yuge ṣoḍaśe tu yadā devo bhaviṣyati | tadā yogapradānāya gokarṇo bhavitā hyaham
हिन्दी अर्थ
बैलपर सवार होकर अपने धामको गये
English
There too my disciples will be the sages Chagala, Kundakarna, Kumbhanda and Pravahaka.
अध्याय 7
श्लोक 5.16
तत्रैव च सुपुण्यं च गोकर्णं नाम तद्वनम् ।तत्रापि योगिनः पुत्र भविष्यन्त्यम्बुसम्मिताः
tatraiva ca supuṇyaṃ ca gokarṇaṃ nāma tadvanam | tatrāpi yoginaḥ putra bhaviṣyantyambusammitāḥ
हिन्दी अर्थ
देनेवाला एवं शिवजीमें भक्ति बढ़ानेवाला है
English
In the twenty-sixth aeon, when Paraara, becomes Vyasa I will be bom as Sahinu after reaching the city Bhadravata.®
अध्याय 7
श्लोक 5.17
काश्यपोऽप्युशनाश्चैव च्यवनोऽथ बृहस्पतिः ।तेऽपि तेनैव मार्गेण गमिष्यन्ति शिवालयम्
kāśyapo'pyuśanāścaiva cyavano'tha bṛhaspatiḥ | te'pi tenaiva mārgeṇa gamiṣyanti śivālayam
हिन्दी अर्थ
इह सर्वसुखं भुक्त्वा परत्र लभते गतिम्॥ ६३ भोगकर परलोकमें मोक्ष प्राप्त कर लेता है
English
There too my disciples will be the sages Uluka, Vidyuta, iSambuka and Alvalayana.
अध्याय 7
श्लोक 5.18
परिवर्त्ते सप्तदशे व्यासो देवकृतञ्जयः ।गुहावासीति नाम्नाहं हिमवच्छिखरे शुभे
parivartte saptadaśe vyāso devakṛtañjayaḥ | guhāvāsīti nāmnāhaṃ himavacchikhare śubhe
हिन्दी अर्थ
किक... एवं विवाहवर्णन नामक सातवबाँ अध्याय पूर्ण हुआ
English
In the twenty-seventh aeon, there will be Jatukarpya Vyasa. I shall be bom as Somaarman after resorting to the holy centre Prabhasa.'*
अध्याय 7
श्लोक 5.19
महालये महोत्तुङ्गे शिवक्षेत्रं हिमालयम् ।उतथ्यो वामदेवश्च महायोगो महाबलः
mahālaye mahottuṅge śivakṣetraṃ himālayam | utathyo vāmadevaśca mahāyogo mahābalaḥ
हिन्दी अर्थ
शिवभक्ति सुस्थिर हो जाती है
English
There too my disciples will be the sages Akaplda, Kumara, Uluka and Vatsa.
अध्याय 7
श्लोक 5.20
परिवर्त्तेऽष्टादशे तु यदा व्यास ऋतञ्जयः ।शिखण्डीनामतोऽहं तद्धिमवच्छिखरे शुभे
parivartte'ṣṭādaśe tu yadā vyāsa ṛtañjayaḥ | śikhaṇḍīnāmato'haṃ taddhimavacchikhare śubhe
हिन्दी अर्थ
चतुर्भुजोउपि विष्णुवै चतुर्वकत्रोडपि वै विधि: ॥ ३ भी महेश्वरकी महिमाको नहीं कक पाते हैं
English
It has not been possible to identify this mountain.
अध्याय 7
श्लोक 5.21
सिद्धक्षेत्रे महापुण्ये शिखण्डी नाम पर्वतः ।शिखण्डिनो वनं वापि यत्र सिद्धनिषेवितम्
siddhakṣetre mahāpuṇye śikhaṇḍī nāma parvataḥ | śikhaṇḍino vanaṃ vāpi yatra siddhaniṣevitam
हिन्दी अर्थ
संसारी लोग उन परमेश्वरकी पूजा नहीं करते हैं
English
Sec P. 76 note.
अध्याय 7
श्लोक 5.22
वाचःश्रवा रुचीकश्च श्यावास्यश्च यतीश्वरः ।एते पुत्रा भविष्यन्ति तत्रापि च तपोधनाः
vācaḥśravā rucīkaśca śyāvāsyaśca yatīśvaraḥ | ete putrā bhaviṣyanti tatrāpi ca tapodhanāḥ
हिन्दी अर्थ
कोई भी उन्हें नहीं जान पाता है
English
The town has not been identified.
अध्याय 7
श्लोक 5.23
एकोनविंशे व्यासस्तु भरद्वाजो महामुनिः ।तदाप्यहं भविष्यामि जटी माली च नामतः
ekonaviṃśe vyāsastu bharadvājo mahāmuniḥ | tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi jaṭī mālī ca nāmataḥ
हिन्दी अर्थ
हिल उन्हें लोग मात्र देवता ही समझते हैं
English
In the twenty-eighth aeon of Dvapara, there will be Dvaipayana Vyasa, the son of Paraiara, and the most excellent of Puni$as shall be born as Kr$na with his one sixth part, as the foremost of the sons of Vasudeva.
अध्याय 7
श्लोक 5.24
हिमवच्छिखरे तत्र पुत्रा मेऽम्बुधिसंहिताः ।हिरण्यनामा कौशल्यो लोकाक्षी प्रधिमिस्तथा
himavacchikhare tatra putrā me'mbudhisaṃhitāḥ | hiraṇyanāmā kauśalyo lokākṣī pradhimistathā
हिन्दी अर्थ
न परमोत्तम और ज्ञानका कारण है
English
'Fhen I too shall be born with the body of a Brahmacarin and the soul of a Yogin by means of Yogic Maya to the great surprise of the worlds.
अध्याय 7
श्लोक 5.25
परिवर्त्ते विंशतिमे भविता व्यास गौतमः ।तत्राट्टहासनामाहमट्टहासप्रिया नराः
parivartte viṃśatime bhavitā vyāsa gautamaḥ | tatrāṭṭahāsanāmāhamaṭṭahāsapriyā narāḥ
हिन्दी अर्थ
स्थित भगवान् ब्रह्मके पास गये
English
On seeing a dead body forsaken in the crema¬ tion ground I shall enter into it and make it free from ailments by means of Yogic Maya for the welfare of the brahmins. Then I will enter the holy divine cavern of Mcru*® along with you and Visnu. O Brahma, I shall then be known as Lakulin.
अध्याय 7
श्लोक 5.26
तत्रैव हिमवत्पृष्ठे अट्टहासो महागिरिः ।देवमानुषयक्षेन्द्रसिद्धचारणसेवितः
tatraiva himavatpṛṣṭhe aṭṭahāso mahāgiriḥ | devamānuṣayakṣendrasiddhacāraṇasevitaḥ
हिन्दी अर्थ
यथार्थ रूपसे अव्यय परम तत्त्वको बता रहा हूँ
English
The physical incarnation thus and the holy Siddha centre will be greatly renowned as long as the earth lasts.
अध्याय 7
श्लोक 5.27
तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति सुयोगिनः ।सुमन्तुर्बर्बरिर्विद्वान् कबन्धः कुशिकन्धरः
tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti suyoginaḥ | sumanturbarbarirvidvān kabandhaḥ kuśikandharaḥ
हिन्दी अर्थ
होकर यह वचन कहा--
English
There too my disciples will be the sages Kuiika, Garga, Mitra and Taurusya.
अध्याय 7
श्लोक 5.28
एकविंशे युगे तस्मिन् व्यासो वाचः श्रवा यदा ।तदाहं दारुको नाम तस्माद्दारुवनं शुभम्
ekaviṃśe yuge tasmin vyāso vācaḥ śravā yadā | tadāhaṃ dāruko nāma tasmāddāruvanaṃ śubham
हिन्दी अर्थ
यह व्यर्थ बोल रहे हैं
English
The Yogic brahmins well-versed in the Vedas, and of sublimated power will attain the Yoga of MaheSvara and reach the auspicious city.
अध्याय 7
श्लोक 5.29
तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति सुयोगिनः ।प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान् गौतमस्तथा
tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti suyoginaḥ | plakṣo dārbhāyaṇiścaiva ketumān gautamastathā
हिन्दी अर्थ
किसी भी प्रकार जीवित नहीं रह सकता
English
In the Vaivasvata manvantara, during all its recur¬ ring aeons, the Yogevara incarnations of the great Atman of virtuous deeds have been explained to you.
अध्याय 7
श्लोक 5.30
द्वाविंशे परिवर्ते तु व्यासः शुष्मायणो यदा ।तदाप्यहं भविष्यामि वाराणस्यां महामुनिः
dvāviṃśe parivarte tu vyāsaḥ śuṣmāyaṇo yadā | tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi vārāṇasyāṃ mahāmuniḥ
हिन्दी अर्थ
अविनाशी तत्त्व क्या है ?
English
In each of the incarnations of YogeSvara, there are four disciples who make the path of Yoga flourish and who are eternal as well as great devotees of Siva.
अध्याय 7
श्लोक 5.31
नाम्ना वै लाङ्गली भीमो यत्र देवाः सवासवाः ।द्रक्ष्यन्ति मां कलौ तस्मिन्भवं चैव हलायुधम्
nāmnā vai lāṅgalī bhīmo yatra devāḥ savāsavāḥ | drakṣyanti māṃ kalau tasminbhavaṃ caiva halāyudham
हिन्दी अर्थ
पर ध कं अत: तत्त्व क्या है, इसे भलीभाति कहें
English
These disciples of $iva smear their bodies with holy ashes, use the necklaces of Rudrak$a beads as their ornaments and mark their foreheads with Tripundra.
अध्याय 7
श्लोक 5.32
तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति सुधार्मिकाः ।भल्लवी मधुपिङ्गश्च श्वेतकेतुस्तथैव च
tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti sudhārmikāḥ | bhallavī madhupiṅgaśca śvetaketustathaiva ca
हिन्दी अर्थ
परम तत्त्व कहते हैं, वे एकमात्र रुद्र ही हैं
English
All the disciples arc pious and well-versed in the Vedas and Vedangas; they arc devoted both externally and internally to the worship of the phallic image of 8iva.
अध्याय 7
श्लोक 5.33
परिवर्त्ते त्रयोविंशे तृणबिन्दुर्यदा मुनिः ।श्वेतो नाम तदाऽहं वै गिरौ कालञ्जरे शुभे
parivartte trayoviṃśe tṛṇabinduryadā muniḥ | śveto nāma tadā'haṃ vai girau kālañjare śubhe
हिन्दी अर्थ
द्रष्ण शिव ही परमतत्त्व हैं
English
By their devotion to me and by means of Yoga they arc engaged in meditation; they h»vc perfect control
अध्याय 7
श्लोक 5.34
तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपस्विनः ।उशिको बृहदश्वश्च देवलः कविरेव च
tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti tapasvinaḥ | uśiko bṛhadaśvaśca devalaḥ kavireva ca
हिन्दी अर्थ
एकमात्र त्यम्बक शिव ही परमतत्त्व हैं
English
Thus I have mentioned the characteristic features of
अध्याय 7
श्लोक 5.35
परिवर्त्ते चतुर्विंशे व्यासो यक्षो यदा विभुः ।शूली नाम महायोगी तद्युगे नैमिषे तदा
parivartte caturviṃśe vyāso yakṣo yadā vibhuḥ | śūlī nāma mahāyogī tadyuge naimiṣe tadā
हिन्दी अर्थ
सारा श्रेष्ठ ज्ञान नष्ट हो गया है
English
After saying this and blessing Brahma, the great lord of the gods glanced at him again and vanished there itself.
अध्याय 7
श्लोक 5.36
तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः ।शालिहोत्रोऽग्निवेशश्च युवनाश्वः शरद्वसुः
tatrāpi mama te śiṣyā bhaviṣyanti tapasvinaḥ | śālihotro'gniveśaśca yuvanāśvaḥ śaradvasuḥ
हिन्दी अर्थ
किस प्रकार हो सकते हैं 2
English
O lord, how did you happen to be bom of Maha- deva and gain access to 8iva I wish to hear. Please narrate everything in detail.
अध्याय 7
श्लोक 5.37
पञ्चविंशे यदा व्यासः शक्तिर्नाम्ना भविष्यति ।तदाप्यहं महायोगी दण्डी मुण्डीश्वरः प्रभुः
pañcaviṃśe yadā vyāsaḥ śaktirnāmnā bhaviṣyati | tadāpyahaṃ mahāyogī daṇḍī muṇḍīśvaraḥ prabhuḥ
हिन्दी अर्थ
होकर उनसे कहा--
English
O sage Sanatkumara, O omniscient one, listen with attention as to how I was bom of Mahadeva and how I gained access to 8iva.
अध्याय 7
श्लोक 5.38
तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः ।छगलः कुण्डकर्णश्च कुम्भाण्डश्च प्रवाहकः
tatrāpi mama te śiṣyā bhaviṣyanti tapasvinaḥ | chagalaḥ kuṇḍakarṇaśca kumbhāṇḍaśca pravāhakaḥ
हिन्दी अर्थ
उनसे अभिन्न हैं
English
Urged eagerly by the manes who desired their uplift 8ilada piously thought of. raising them up. He was therefore desirous of a progeny. For that he of great poten¬ tiality performed a penance with his drooping eyes. He had the same activities as the slopes. He went to Sivaloka.
अध्याय 7
श्लोक 5.39
व्यासः पराशरो यर्हि षड्विंशे भविताप्यहम् ।पुरं भद्रवटं प्राप्य सहिष्णुर्नाम नामतः
vyāsaḥ parāśaro yarhi ṣaḍviṃśe bhavitāpyaham | puraṃ bhadravaṭaṃ prāpya sahiṣṇurnāma nāmataḥ
हिन्दी अर्थ
धारण किये हुए कौन है ?
English
That sage iSilada performed a severe penance with Indra in view, for a long time. His mind was steady and he was stead-fast in his activities.
अध्याय 7
श्लोक 5.40
तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः ।उलूको विद्युतश्चैव शम्बूको ह्याश्वलायनः
tatrāpi mama te śiṣyā bhaviṣyanti tapasvinaḥ | ulūko vidyutaścaiva śambūko hyāśvalāyanaḥ
हिन्दी अर्थ
आओ, मैं तुम्हारी रक्षा करूँगा
English
Bowing to the lord of the gods and eulogising him with holy hymns, 8iUda, the most excellent sage, told him with palms joined in reverence.
अध्याय 7
श्लोक 5.41
सप्तविंशे यदा व्यासो जातूकर्ण्यो भविष्यति ।प्रभासतीर्थमाश्रित्य सोमशर्मा तदाप्यहम्
saptaviṃśe yadā vyāso jātūkarṇyo bhaviṣyati | prabhāsatīrthamāśritya somaśarmā tadāpyaham
हिन्दी अर्थ
उत्पन करके प्रेमपूर्वक उससे कहने लगे--
English
O lord of gods, O Indra, if you are pleased with me, I wish to have a son of holy rites free of death and not bom of a womb.
अध्याय 7
श्लोक 5.42
तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः ।अक्षपादः कुमारश्चोलूको वत्सस्तथैव च
tatrāpi mama te śiṣyā bhaviṣyanti tapasvinaḥ | akṣapādaḥ kumāraścolūko vatsastathaiva ca
हिन्दी अर्थ
भी डरेगा। अतः तुम कालभेरव कहे जाओगे
English
O desirer of a son, I can give you only a son bom of a womb and sure to die. I cannot give it to you otherwise. There are no persons who can escape death.
अध्याय 7
श्लोक 5.43
अष्टाविंशे द्वापरे तु पराशरसुतो हरिः ।यदा भविष्यामि व्यासो नाम्ना द्वैपायनः प्रमुः
aṣṭāviṃśe dvāpare tu parāśarasuto hariḥ | yadā bhaviṣyāmi vyāso nāmnā dvaipāyanaḥ pramuḥ
हिन्दी अर्थ
इसलिये सर्वत्र आमर्दक नामसे विख्यात होओगे
English
I shall not give you a son devoid of death and not bora of a womb. O great sage, even lord Vifu and Brahmi die. Not to speak of others then?
अध्याय 7
श्लोक 5.44
तदा षष्ठेन चांशेन कृष्णः पुरुषसत्तमः ।वसुदेवसुतः श्रेष्ठो वासुदेवो भविष्यति
tadā ṣaṣṭhena cāṃśena kṛṣṇaḥ puruṣasattamaḥ | vasudevasutaḥ śreṣṭho vāsudevo bhaviṣyati
हिन्दी अर्थ
इसलिये तुम्हारा नाम पापभक्षण भी होगा
English
Even these two, bora of l§iva, the destroyer of the Tripuras, die. The extent of their longevity has been mentioned separately in the sacred lore.
अध्याय 7
श्लोक 5.45
तदाप्यहं भविष्यामि योगात्मा योगमायया ।लोकविस्मापनार्थाय ब्रह्मचारिशरीरकः
tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi yogātmā yogamāyayā | lokavismāpanārthāya brahmacāriśarīrakaḥ
हिन्दी अर्थ
उनके अच्छे-बुरे कर्मको चित्रगुप्त लिखेंगे
English
Hence O great brahmin, abandon your desire of deathless son who is not born of a womb. Accept a son befit¬ ting your mortal nature.
अध्याय 7
श्लोक 5.46
श्मशाने मृतमुत्सृज्य दृष्ट्वा कायमनामयम् ।ब्राह्मणानां हितार्थाय प्रविष्टो योगमायया
śmaśāne mṛtamutsṛjya dṛṣṭvā kāyamanāmayam | brāhmaṇānāṃ hitārthāya praviṣṭo yogamāyayā
हिन्दी अर्थ
सिरको उन्होंने काट दिया
English
But if Siva, the lord of the gods, becomes delighted, even an immortal son not born of a womb, though hard to get, may be obtained.
अध्याय 7
श्लोक 5.47
दिव्यां मेरुगुहां पुण्यां त्वया सार्धं च विष्णुना ।भविष्यामि तदा ब्रह्मन् लङ्कुली नाम नामतः
divyāṃ meruguhāṃ puṇyāṃ tvayā sārdhaṃ ca viṣṇunā | bhaviṣyāmi tadā brahman laṅkulī nāma nāmataḥ
हिन्दी अर्थ
भक्तिपूर्वक शिवजीकी स्तुति करने लगे
English
Neither I, nor lord Visnu, nor Brahmi, O, great sage, can give an immortal son not born of a womb.
अध्याय 7
श्लोक 5.48
कायावतार इत्येवं सिद्धक्षेत्रं परं तदा ।भविष्यति सुविख्यातं यावद् भूमिर्धरिष्यति
kāyāvatāra ityevaṃ siddhakṣetraṃ paraṃ tadā | bhaviṣyati suvikhyātaṃ yāvad bhūmirdhariṣyati
हिन्दी अर्थ
क्षण अहंकाररहित हो गये
English
Propitiate lord l§iva therefore, for the fulfilment of yoiu* desire for such a son. The great lord of all is very powerful. He will give you a son.
अध्याय 7
श्लोक 5.49
तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः ।कुशिकश्चैव गर्गश्च मित्रः कौरुष्य एव च
tatrāpi mama te śiṣyā bhaviṣyanti tapasvinaḥ | kuśikaścaiva gargaśca mitraḥ kauruṣya eva ca
हिन्दी अर्थ
गुणातीत तथा परब्रह्म हैं
English
O sage, after speaking thus to the great brahmin and blessing him, the compassionate lord of the gods returned to his region surrounded by the gods.
अध्याय 7
श्लोक 5.50
योगिनो ब्राह्मणा वेदपारगा ऊर्द्ध्वरेतसः ।प्राप्य माहेश्वरं योगं गमिष्यन्ति शिवं पुरम्
yogino brāhmaṇā vedapāragā ūrddhvaretasaḥ | prāpya māheśvaraṃ yogaṃ gamiṣyanti śivaṃ puram
हिन्दी अर्थ
प्रभुने उन दोनोंको भयरहित कर दिया
English
His body was covered with anthill. He was sur¬ rounded by a hundred thousand worms, with pointed beaks, as hard as adamant and other types of blood-sucking insects all round. He remained in the cavity with his flesh and blood drained up. He was left with a bare skeleton. The excellent sage 8ilada was reduced to such a state.
अध्याय 7
श्लोक 5.51
वैवस्वतेऽन्तरे सम्यक् प्रोक्ता हि परमात्मना ।योगेश्वरावताराश्च सर्वावर्तेषु सुव्रताः
vaivasvate'ntare samyak proktā hi paramātmanā | yogeśvarāvatārāśca sarvāvarteṣu suvratāḥ
हिन्दी अर्थ
धारणकर तुम निरन्तर भिक्षाचरण करो
English
The delighted lord showed him his divine body endowed with all divine qualities and inaccessible to people of crooked intellect.
अध्याय 7
श्लोक 5.52
व्यासाश्चैवाष्टविंशत्का द्वापरे द्वापरे विभो ।योगेश्वरावताराश्च प्रारम्भे च कलौ कलौ
vyāsāścaivāṣṭaviṃśatkā dvāpare dvāpare vibho | yogeśvarāvatārāśca prārambhe ca kalau kalau
हिन्दी अर्थ
शिवजीने उससे कहा--
English
As he continued the penance for a thousand divine years, the trident-bearing lord of all the gods spoke to him **1 am here, the gpranter of boons.**
अध्याय 7
श्लोक 5.53
योगेश्वरावताराणां योगमार्गप्रवर्द्धकाः ।महाशैवाश्च चत्वारः शिष्याः प्रत्येकमव्ययाः
yogeśvarāvatārāṇāṃ yogamārgapravarddhakāḥ | mahāśaivāśca catvāraḥ śiṣyāḥ pratyekamavyayāḥ
हिन्दी अर्थ
सर्वत्र तुम्हारा प्रवेश होगा
English
The great sage 8ilada engrossed in the great trance did not hear those words of 8iva who is subservient to the devotees.
अध्याय 7
श्लोक 5.54
एते पाशुपताः शिष्या भस्मोद्धूलितविग्रहाः ।रुद्राक्षमालाभरणास्त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः
ete pāśupatāḥ śiṣyā bhasmoddhūlitavigrahāḥ | rudrākṣamālābharaṇāstripuṇḍrāṅkitamastakāḥ
हिन्दी अर्थ
नियुक्त करके अन्तहिंत हो गये
English
O sage, on seeing Siva accompanied by Parvati after opening his eyes, he immediately bowed to him and fell at his feet with joy.
अध्याय 7
श्लोक 5.55
शिष्या धर्मरताः सर्वे वेदवेदाङ्गपारगाः ।लिङ्गार्चनरता नित्यं बाह्याभ्यन्तरतः स्थिताः
śiṣyā dharmaratāḥ sarve vedavedāṅgapāragāḥ | liṅgārcanaratā nityaṃ bāhyābhyantarataḥ sthitāḥ
हिन्दी अर्थ
इति श्रीशिवमहापुराणे ठृतीयायां शतरुद्रसंहितायां भैरवावतारवर्णन॑ नामाष्टमोउ ध्याय:
English
The delighted Silada, drooping down his shoulders, with palms joined in reverence eulogised lord Siva with words choked with pleasure.
अध्याय 7
श्लोक 5.56
भक्त्या मयि च योगेन ध्याननिष्ठा जितेन्द्रियाः ।सङ्ख्यया द्वादशाधिक्यशतं च गणिता बुधैः
bhaktyā mayi ca yogena dhyānaniṣṭhā jitendriyāḥ | saṅkhyayā dvādaśādhikyaśataṃ ca gaṇitā budhaiḥ
हिन्दी अर्थ
नामक आठवाँ अध्याय पूर्ण हुआ
English
Then the delighted lord of gods, the three-eyed deity told the great sage **I am the granter of boons,**
अध्याय 7
श्लोक 5.57
इत्येतद्वै मया प्रोक्तमवतारेषु लक्षणम् ।मन्वादिकृष्णपर्यन्तमष्टाविंशद्युगक्रमात्
ityetadvai mayā proktamavatāreṣu lakṣaṇam | manvādikṛṣṇaparyantamaṣṭāviṃśadyugakramāt
हिन्दी अर्थ
श्रुणु प्रीत्या महादोषसंहरत्री भक्तिवर्द्धनीम्॥ १ बढ़ानेवाली दूसरी भेरवी कथाको प्रेमपूर्वक सुनिये
English
O intelligent one, what shall be done with this penance? I shall give you a son who will be omniscient and a master of all sacred lore.
अध्याय 7
श्लोक 5.58
तत्र श्रुतिसमूहानां विधानं ब्रह्मलक्षणम् ।भविष्यति तदा कल्पे कृष्णद्वैपायनो यदा
tatra śrutisamūhānāṃ vidhānaṃ brahmalakṣaṇam | bhaviṣyati tadā kalpe kṛṣṇadvaipāyano yadā
हिन्दी अर्थ
पीछा करना न छोड़ा
English
On hearing that, the sage SiJada bowed to die moon-crested lord and spoke in word* choked with pleasure.
अध्याय 7
श्लोक 5.59
इत्येवमुक्त्वा ब्रह्माणमनुगृह्य महेश्वरः ।पुनः सम्प्रेक्ष्य देवेशस्तत्रैवान्तरधीयत
ityevamuktvā brahmāṇamanugṛhya maheśvaraḥ | punaḥ samprekṣya deveśastatraivāntaradhīyata
हिन्दी अर्थ
ही जाननी चाहिए
English
O lord Siva, if you are delighted, if you are ready to grant boons, I wish for a son equal to you, devoid of death and not bom of a womb.
पाठ सेटिंग्स · Reading settings
भाषा एवं सामग्री · Language and layers
स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_purana/ · प्राप्त 3/6/2026
शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation
स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)
6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
शाब्दिक अनुवादLiteral translation
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
पारंपरिक भाष्यTraditional commentary
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
सरल व्याख्याSimple explanation
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
आधुनिक चिंतनModern reflection
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
शोध टिप्पणीResearch note
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।