Shatarudra Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 15.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 15.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.१५. पञ्चदशोऽध्यायः ।गृहपत्यवतारवर्णनम् ३ ।नन्दीश्वर उवाच ।विश्वानरः सपत्नीकः तच्छ्रुत्वा नारदेरितम् ।तदेवं मन्यमानोऽभूद्वज्रपातं सुदारुणम्॥ 15.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || tṛtīyāyāṃ śatarudrasaṃhitāyāṃ 3.15. pañcadaśo'dhyāyaḥ | gṛhapatyavatāravarṇanam 3 | nandīśvara uvāca | viśvānaraḥ sapatnīkaḥ tacchrutvā nāraderitam | tadevaṃ manyamāno'bhūdvajrapātaṃ sudāruṇam

हा हतोऽस्मीति वचसा हृदयं समताडयत् ।मूर्च्छामवाप महतीं पुत्रशोकसमाकुलः॥ 15.2 ॥

hā hato'smīti vacasā hṛdayaṃ samatāḍayat | mūrcchāmavāpa mahatīṃ putraśokasamākulaḥ

शुचिष्मत्यपि दुःखार्ता रुरोदातीव दुस्सहम् ।अतिस्वरेण हारावैरत्यन्तं व्याकुलेन्द्रिया॥ 15.3 ॥

śuciṣmatyapi duḥkhārtā rurodātīva dussaham | atisvareṇa hārāvairatyantaṃ vyākulendriyā

श्रुत्वार्तनादमिति विश्वनरोऽपि मोहं हित्वोत्थितः किमिति किं त्विति किं किमेतत् ।उच्चैर्वदन् गृहपतिः क्व स मे बहिस्थः प्राणोऽन्तरात्मनिलयस्सकलेन्द्रियेशः॥ 15.4 ॥

śrutvārtanādamiti viśvanaro'pi mohaṃ hitvotthitaḥ kimiti kiṃ tviti kiṃ kimetat | uccairvadan gṛhapatiḥ kva sa me bahisthaḥ prāṇo'ntarātmanilayassakalendriyeśaḥ

ततो दृष्ट्वा स पितरौ बहुशोकसमावृतौ ।स्मित्वोवाच गृहपतिः सबालः शङ्करांशजः॥ 15.5 ॥

tato dṛṣṭvā sa pitarau bahuśokasamāvṛtau | smitvovāca gṛhapatiḥ sabālaḥ śaṅkarāṃśajaḥ

गृहपतिरुवाच ।हे मातस्तात किं जातं कारणं तद्वदाधुना ।किमर्थं रुदितोऽत्यर्थं त्रासस्तादृक् कुतो हि वाम्॥ 15.6 ॥

gṛhapatiruvāca | he mātastāta kiṃ jātaṃ kāraṇaṃ tadvadādhunā | kimarthaṃ rudito'tyarthaṃ trāsastādṛk kuto hi vām

न मां कृतवपुस्त्राणं भवच्चरणरेणुभिः ।कालः कलयितुं शक्तो वराकी चञ्चलाल्पिका॥ 15.7 ॥

na māṃ kṛtavapustrāṇaṃ bhavaccaraṇareṇubhiḥ | kālaḥ kalayituṃ śakto varākī cañcalālpikā

प्रतिज्ञां शृणुतां तातौ यदि वां तनयो ह्यहम् ।करिष्येऽहं तथा येन मृत्युस्त्रस्तो भविष्यति॥ 15.8 ॥

pratijñāṃ śṛṇutāṃ tātau yadi vāṃ tanayo hyaham | kariṣye'haṃ tathā yena mṛtyustrasto bhaviṣyati

मृत्युञ्जयं समाराध्य सर्वज्ञं सर्वदं सताम् ।जपिष्यामि महाकालं सत्यं तातौ वदाम्यहम्॥ 15.9 ॥

mṛtyuñjayaṃ samārādhya sarvajñaṃ sarvadaṃ satām | japiṣyāmi mahākālaṃ satyaṃ tātau vadāmyaham

नन्दीश्वर उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तस्य जारितौ द्विजदम्पती ।अकालामृतवर्षौघैर्गततापौ तदोचतुः॥ 15.10 ॥

nandīśvara uvāca | iti śrutvā vacastasya jāritau dvijadampatī | akālāmṛtavarṣaughairgatatāpau tadocatuḥ

द्विजदम्पती ऊचतुः ।पुनर्ब्रूहि पुनर्ब्रूहि कीदृक् कीदृक् पुनर्वद ।कालः कलयितुं नालं वराकी चञ्चलास्ति का॥ 15.11 ॥

dvijadampatī ūcatuḥ | punarbrūhi punarbrūhi kīdṛk kīdṛk punarvada | kālaḥ kalayituṃ nālaṃ varākī cañcalāsti kā

आवयोस्तापनाशाय महोपायस्त्वयेरितः ।मृत्युञ्जयाख्यदेवस्य समाराधनलक्षणः॥ 15.12 ॥

āvayostāpanāśāya mahopāyastvayeritaḥ | mṛtyuñjayākhyadevasya samārādhanalakṣaṇaḥ

तद्वच्च शरणं शम्भोर्नातः परतरं हि तत् ।मनोरथपथातीतकारिणः पापहारिणः॥ 15.13 ॥

tadvacca śaraṇaṃ śambhornātaḥ parataraṃ hi tat | manorathapathātītakāriṇaḥ pāpahāriṇaḥ

किं न श्रुतं त्वया तात श्वेतकेतुं यथा पुरा ।पाशितं कालपाशेन ररक्ष त्रिपुरान्तकः॥ 15.14 ॥

kiṃ na śrutaṃ tvayā tāta śvetaketuṃ yathā purā | pāśitaṃ kālapāśena rarakṣa tripurāntakaḥ

शिलादतनयं मृत्युग्रस्तमष्टाब्दमात्रकम् ।शिवो निजजनं चक्रे नन्दिनं विश्वनन्दिनम्॥ 15.15 ॥

śilādatanayaṃ mṛtyugrastamaṣṭābdamātrakam | śivo nijajanaṃ cakre nandinaṃ viśvanandinam

क्षीरोदमथनोद्भूतं प्रलयानलसन्निभम् ।पीत्वा हालाहलं घोरमरक्षद्भुवनत्रयम्॥ 15.16 ॥

kṣīrodamathanodbhūtaṃ pralayānalasannibham | pītvā hālāhalaṃ ghoramarakṣadbhuvanatrayam

जलन्धरं महादर्पं हृतत्रैलोक्यसम्पदम् ।रुचिराङ्गुष्ठरेखोत्थचक्रेण निजघान यः॥ 15.17 ॥

jalandharaṃ mahādarpaṃ hṛtatrailokyasampadam | rucirāṅguṣṭharekhotthacakreṇa nijaghāna yaḥ

य एकेषुनिपातोत्थज्वलनैस्त्रिपुरम्पुरा ।त्रैलोक्यैश्वर्यसम्मूढं शोषयामास भानुना॥ 15.18 ॥

ya ekeṣunipātotthajvalanaistripurampurā | trailokyaiśvaryasammūḍhaṃ śoṣayāmāsa bhānunā

कामं दृष्टिनिपातेन त्रैलोक्यविजयोर्जितम् ।निनायानङ्गपदवीं वीक्ष्यमाणेष्वजादिषु॥ 15.19 ॥

kāmaṃ dṛṣṭinipātena trailokyavijayorjitam | nināyānaṅgapadavīṃ vīkṣyamāṇeṣvajādiṣu

तं ब्रह्माद्यैककर्तारं मेघवाहनमच्युतम् ।प्रयाहि पुत्र शरणं विश्वरक्षामणिं शिवम्॥ 15.20 ॥

taṃ brahmādyaikakartāraṃ meghavāhanamacyutam | prayāhi putra śaraṇaṃ viśvarakṣāmaṇiṃ śivam

नन्दीश्वर उवाच ।पित्रोरनुज्ञां प्राप्येति प्रणम्य चरणौ तयोः ।प्रादक्षिण्यमुपावृत्य बह्वाश्वास्य विनिर्ययौ॥ 15.21 ॥

nandīśvara uvāca | pitroranujñāṃ prāpyeti praṇamya caraṇau tayoḥ | prādakṣiṇyamupāvṛtya bahvāśvāsya viniryayau

सम्प्राप्य काशीं दुष्प्रापां ब्रह्मनारायणादिभिः ।महासंवर्त्तसन्तापहन्त्रीं विश्वेशपालिताम्॥ 15.22 ॥

samprāpya kāśīṃ duṣprāpāṃ brahmanārāyaṇādibhiḥ | mahāsaṃvarttasantāpahantrīṃ viśveśapālitām

स्वर्धुन्या हारयष्ट्येव राजितां कण्ठभूमिषु ।विचित्रगुणशालिन्या हरपत्न्या विराजिताम्॥ 15.23 ॥

svardhunyā hārayaṣṭyeva rājitāṃ kaṇṭhabhūmiṣu | vicitraguṇaśālinyā harapatnyā virājitām

तत्र प्राप्य स विप्रेशः प्राग्ययौ मणिकर्णिकाम् ।तत्र स्नात्वा विधानेन दृष्ट्वा विश्वेश्वरं प्रभुम्॥ 15.24 ॥

tatra prāpya sa vipreśaḥ prāgyayau maṇikarṇikām | tatra snātvā vidhānena dṛṣṭvā viśveśvaraṃ prabhum

साञ्जलिर्नतशीर्षोऽसौ महानन्दान्वितः सुधीः ।त्रैलोक्यप्राणसन्त्राणकारिणं प्रणनाम ह॥ 15.25 ॥

sāñjalirnataśīrṣo'sau mahānandānvitaḥ sudhīḥ | trailokyaprāṇasantrāṇakāriṇaṃ praṇanāma ha

आलोक्यालोक्य तल्लिङ्गं तुतोष हृदये मुहुः ।परमानन्दकन्दाढ्यं स्फुटमेतन्न संशयः॥ 15.26 ॥

ālokyālokya talliṅgaṃ tutoṣa hṛdaye muhuḥ | paramānandakandāḍhyaṃ sphuṭametanna saṃśayaḥ

अहो न मत्तो धन्योऽस्ति त्रैलोक्ये सचराचरे ।यदद्राक्षिषमद्याहं श्रीमद्विश्वेश्वरं विभुम्॥ 15.27 ॥

aho na matto dhanyo'sti trailokye sacarācare | yadadrākṣiṣamadyāhaṃ śrīmadviśveśvaraṃ vibhum

मम भाग्योदयायैव नारदेन महर्षिणा ।पुरागत्य तथोक्तं यत्कृतकृत्योऽस्म्यहं ततः॥ 15.28 ॥

mama bhāgyodayāyaiva nāradena maharṣiṇā | purāgatya tathoktaṃ yatkṛtakṛtyo'smyahaṃ tataḥ

नन्दीश्वर उवाच ।इत्यानन्दामृतरसैर्विधाय स हि पारणम् ।ततः शुभेऽह्नि संस्थाप्य लिङ्गं सर्वहितप्रदम्॥ 15.29 ॥

nandīśvara uvāca | ityānandāmṛtarasairvidhāya sa hi pāraṇam | tataḥ śubhe'hni saṃsthāpya liṅgaṃ sarvahitapradam

जग्राह नियमान्घोरान् दुष्करानकृतात्मभिः ।अष्टोत्तरशतैः कुम्भैः पूर्णैर्गङ्गाऽम्भसा शुभैः॥ 15.30 ॥

jagrāha niyamānghorān duṣkarānakṛtātmabhiḥ | aṣṭottaraśataiḥ kumbhaiḥ pūrṇairgaṅgā'mbhasā śubhaiḥ

संस्नाप्य वाससा पूतैः पूतात्मा प्रत्यहं शिवम् ।नीलोत्पलमयीं मालां समर्पयति सोऽन्वहम्॥ 15.31 ॥

saṃsnāpya vāsasā pūtaiḥ pūtātmā pratyahaṃ śivam | nīlotpalamayīṃ mālāṃ samarpayati so'nvaham

अष्टाधिकसहस्रैस्तु सुमनोभिर्विनिर्मिताम् ।स पक्षे वाथ वा मासे कन्दमूलफलाशनः॥ 15.32 ॥

aṣṭādhikasahasraistu sumanobhirvinirmitām | sa pakṣe vātha vā māse kandamūlaphalāśanaḥ

शीर्णपर्णाशनैर्धीरः षण्मासं सम्बभूव सः ।षण्मासं वायुभक्षोऽभूत्षण्मासं जलबिन्दुभुक्॥ 15.33 ॥

śīrṇaparṇāśanairdhīraḥ ṣaṇmāsaṃ sambabhūva saḥ | ṣaṇmāsaṃ vāyubhakṣo'bhūtṣaṇmāsaṃ jalabindubhuk

एवं वर्षद्वयं तस्य व्यतिक्रान्तं महात्मनः ।शिवैकमनसो विप्रास्तप्यमानस्य नारद॥ 15.34 ॥

evaṃ varṣadvayaṃ tasya vyatikrāntaṃ mahātmanaḥ | śivaikamanaso viprāstapyamānasya nārada

जन्मतो द्वादशे वर्षे तद्वचो नारदेरितम् ।सत्यं करिष्यन्निव तमभ्यगात्कुलिशायुधः॥ 15.35 ॥

janmato dvādaśe varṣe tadvaco nāraderitam | satyaṃ kariṣyanniva tamabhyagātkuliśāyudhaḥ

उवाच च वरं ब्रूहि दद्मि त्वन्मनसि स्थितम् ।अहं शतक्रतुर्विप्र प्रसन्नोऽस्मि शुभव्रतैः॥ 15.36 ॥

uvāca ca varaṃ brūhi dadmi tvanmanasi sthitam | ahaṃ śatakraturvipra prasanno'smi śubhavrataiḥ

नन्दीश्वर उवाच ।इत्याकर्ण्य महेन्द्रस्य वाक्यं मुनिकुमारकः ।उवाच मधुरं धीरः कीर्तयन्मधुराक्षरम्॥ 15.37 ॥

nandīśvara uvāca | ityākarṇya mahendrasya vākyaṃ munikumārakaḥ | uvāca madhuraṃ dhīraḥ kīrtayanmadhurākṣaram

गृहपतिरुवाच ।मघवन् वृत्रशत्रो त्वां जाने कुलिशपाणिनम् ।नाहं वृणे वरं त्वत्तः शङ्करो वरदोऽस्ति मे॥ 15.38 ॥

gṛhapatiruvāca | maghavan vṛtraśatro tvāṃ jāne kuliśapāṇinam | nāhaṃ vṛṇe varaṃ tvattaḥ śaṅkaro varado'sti me

इन्द्र उवाच ।न मत्तः शङ्करस्त्वन्यो देवदेवोऽस्म्यहं शिशो ।विहाय बालिशत्वं त्वं वरं याचस्व मा चिरम्॥ 15.39 ॥

indra uvāca | na mattaḥ śaṅkarastvanyo devadevo'smyahaṃ śiśo | vihāya bāliśatvaṃ tvaṃ varaṃ yācasva mā ciram

गृहपतिरुवाच ।गच्छाहल्यापतेऽसाधो गोत्रारे पाकशासन ।न प्रार्थये पशुपतेरन्यं देवान्तरं स्फुटम्॥ 15.40 ॥

gṛhapatiruvāca | gacchāhalyāpate'sādho gotrāre pākaśāsana | na prārthaye paśupateranyaṃ devāntaraṃ sphuṭam

नन्दीश्वर उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः ।उद्यम्य कुलिशं घोरं भीषयामास बालकम्॥ 15.41 ॥

nandīśvara uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā krodhasaṃraktalocanaḥ | udyamya kuliśaṃ ghoraṃ bhīṣayāmāsa bālakam

स दृष्ट्वा बालको वज्रं विद्युज्ज्वालासमाकुलम् ।स्मरन्नारदवाक्यं च मुमूर्च्छ भयविह्वलः॥ 15.42 ॥

sa dṛṣṭvā bālako vajraṃ vidyujjvālāsamākulam | smarannāradavākyaṃ ca mumūrccha bhayavihvalaḥ

अथ गौरीपतिः शम्भुराविरासीत्तमोनुदः ।उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते स्पर्शैः सञ्जीवयन्निव॥ 15.43 ॥

atha gaurīpatiḥ śambhurāvirāsīttamonudaḥ | uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te sparśaiḥ sañjīvayanniva

उन्मील्य नेत्रकमले सुप्ते इव दिनक्षये ।अपश्यदग्रे चोत्थाय शम्भुमर्कशताधिकम्॥ 15.44 ॥

unmīlya netrakamale supte iva dinakṣaye | apaśyadagre cotthāya śambhumarkaśatādhikam

भाले लोचनमालोक्य कण्ठेकालं वृषध्वजम् ।वामाङ्गसन्निविष्टाद्रितनयं चन्द्रशेखरम्॥ 15.45 ॥

bhāle locanamālokya kaṇṭhekālaṃ vṛṣadhvajam | vāmāṅgasanniviṣṭādritanayaṃ candraśekharam

कपर्देन विराजन्तं त्रिशूलाजगवायुधम् ।स्फुरत्कर्पूरगौराङ्गं परिणद्धगजाजिनम्॥ 15.46 ॥

kapardena virājantaṃ triśūlājagavāyudham | sphuratkarpūragaurāṅgaṃ pariṇaddhagajājinam

परिज्ञाय महादेवं गुरुवाक्यत आगमात् ।हर्षबाष्पाकुलासन्नकण्ठरोमाञ्चकञ्चुकः॥ 15.47 ॥

parijñāya mahādevaṃ guruvākyata āgamāt | harṣabāṣpākulāsannakaṇṭharomāñcakañcukaḥ

क्षणं च गिरिवत्तस्थौ चित्रकृत्रिमपुत्रकः ।यथा तथा सुसम्पन्नो विस्मृत्यात्मानमेव च॥ 15.48 ॥

kṣaṇaṃ ca girivattasthau citrakṛtrimaputrakaḥ | yathā tathā susampanno vismṛtyātmānameva ca

न स्तोतुं न नमस्कर्तुं किञ्चिद्विज्ञप्तुमेव च ।यदा स न शशाकालं तदा स्मित्वाह शङ्करः॥ 15.49 ॥

na stotuṃ na namaskartuṃ kiñcidvijñaptumeva ca | yadā sa na śaśākālaṃ tadā smitvāha śaṅkaraḥ

ईश्वर उवाच ।शिशो गृहपते शक्राद्वज्रोद्यतकरादहो ।ज्ञातं भीतोऽसि मा भैषीर्जिज्ञासा ते मया कृता॥ 15.50 ॥

īśvara uvāca | śiśo gṛhapate śakrādvajrodyatakarādaho | jñātaṃ bhīto'si mā bhaiṣīrjijñāsā te mayā kṛtā

मम भक्तस्य नो शक्रो न वज्रं चान्तकोऽपि च ।प्रभवेदिन्द्ररूपेण मयैव त्वं बिभीषितः॥ 15.51 ॥

mama bhaktasya no śakro na vajraṃ cāntako'pi ca | prabhavedindrarūpeṇa mayaiva tvaṃ bibhīṣitaḥ

वरं ददामि ते भद्र त्वमग्निपदभाग्भव ।सर्वेषामेव देवानां वरदस्त्वं भविष्यसि॥ 15.52 ॥

varaṃ dadāmi te bhadra tvamagnipadabhāgbhava | sarveṣāmeva devānāṃ varadastvaṃ bhaviṣyasi

सर्वेषामेव भूतानां त्वमग्नेऽन्तश्चरो भव ।धर्मराजेन्द्रयोर्मध्ये दिगीशो राज्यमाप्नुहि॥ 15.53 ॥

sarveṣāmeva bhūtānāṃ tvamagne'ntaścaro bhava | dharmarājendrayormadhye digīśo rājyamāpnuhi

त्वयेदं स्थापितं लिङ्गं तव नाम्ना भविष्यति ।अग्नीश्वर इति ख्यातं सर्वतेजोविबृंहणम्॥ 15.54 ॥

tvayedaṃ sthāpitaṃ liṅgaṃ tava nāmnā bhaviṣyati | agnīśvara iti khyātaṃ sarvatejovibṛṃhaṇam

अग्नीश्वरस्य भक्तानां न भयं विद्युदग्निभिः ।अग्निमान्द्यभयं नैव नाकालमरणं क्वचित्॥ 15.55 ॥

agnīśvarasya bhaktānāṃ na bhayaṃ vidyudagnibhiḥ | agnimāndyabhayaṃ naiva nākālamaraṇaṃ kvacit

अग्नीश्वरं समभ्यर्च्य काश्यां सर्वसमृद्धिदम् ।अन्यत्रापि मृतो दैवाद्वह्निलोके महीयते॥ 15.56 ॥

agnīśvaraṃ samabhyarcya kāśyāṃ sarvasamṛddhidam | anyatrāpi mṛto daivādvahniloke mahīyate

नन्दीश्वर उवाच ।इत्युक्त्वानीय तद्बन्धून्पित्रोश्च परिपश्यतोः ।दिक्पतित्वेऽभिषिच्याग्निं तत्र लिङ्गे शिवोऽविशत्॥ 15.57 ॥

nandīśvara uvāca | ityuktvānīya tadbandhūnpitrośca paripaśyatoḥ | dikpatitve'bhiṣicyāgniṃ tatra liṅge śivo'viśat

इत्थमग्न्यवतारस्ते वर्णितो मे जनार्दनः ।नाम्ना गृहपतिस्तात शङ्करस्य परात्मनः॥ 15.58 ॥

itthamagnyavatāraste varṇito me janārdanaḥ | nāmnā gṛhapatistāta śaṅkarasya parātmanaḥ

चित्रहोत्रपुरी रम्या सुखदार्चिष्मती वरा ।जातवेदसि ये भक्ता ते तत्र निवसन्ति वै॥ 15.59 ॥

citrahotrapurī ramyā sukhadārciṣmatī varā | jātavedasi ye bhaktā te tatra nivasanti vai

अग्निप्रवेशं ये कुर्युर्दृढसत्त्वा जितेन्द्रियाः ।स्त्रियो वा सत्त्वसम्पन्नास्ते सर्वेऽप्यग्नितेजसः॥ 15.60 ॥

agnipraveśaṃ ye kuryurdṛḍhasattvā jitendriyāḥ | striyo vā sattvasampannāste sarve'pyagnitejasaḥ

अग्निहोत्ररता विप्राः स्थापिता ब्रह्मचारिणः ।पश्चाग्निवर्त्तिनोऽप्येवमग्निलोकेऽग्निवर्चसः॥ 15.61 ॥

agnihotraratā viprāḥ sthāpitā brahmacāriṇaḥ | paścāgnivarttino'pyevamagniloke'gnivarcasaḥ

शीते शीतापनुत्त्यै यस्त्वेधोभारान्प्रयच्छति ।कुर्यादग्नीष्टिकां वाथ स वसेदग्निसन्निधौ॥ 15.62 ॥

śīte śītāpanuttyai yastvedhobhārānprayacchati | kuryādagnīṣṭikāṃ vātha sa vasedagnisannidhau

अनाथस्याग्निसंस्कारं यः कुर्याच्छ्रद्धयान्वितः ।अशक्तः प्रेरयेदन्यं सोऽग्निलोके महीयते॥ 15.63 ॥

anāthasyāgnisaṃskāraṃ yaḥ kuryācchraddhayānvitaḥ | aśaktaḥ prerayedanyaṃ so'gniloke mahīyate

अग्निरेको द्विजातीनां निःश्रेयसकरः परः ।गुरुर्देवो व्रतं तीर्थं सर्वमग्निर्विनिश्चितम्॥ 15.64 ॥

agnireko dvijātīnāṃ niḥśreyasakaraḥ paraḥ | gururdevo vrataṃ tīrthaṃ sarvamagnirviniścitam

अपावनानि सर्वाणि वह्निसंसर्गतः क्षणात् ।पावनानि भवन्त्येव तस्माद्यः पावकः स्मृतः॥ 15.65 ॥

apāvanāni sarvāṇi vahnisaṃsargataḥ kṣaṇāt | pāvanāni bhavantyeva tasmādyaḥ pāvakaḥ smṛtaḥ

अन्तरात्मा ह्ययं साक्षान्निश्चयो ह्याशुशुक्षणिः ।मांसग्रासान्पचेत्कुक्षौ स्त्रीणां नो मांसपेशिकाम्॥ 15.66 ॥

antarātmā hyayaṃ sākṣānniścayo hyāśuśukṣaṇiḥ | māṃsagrāsānpacetkukṣau strīṇāṃ no māṃsapeśikām

तैजसी शाम्भवी मूर्तिः प्रत्यक्षा दहनात्मिका ।कर्त्री हर्त्री पालयित्री विनैतां किं विलोक्यते॥ 15.67 ॥

taijasī śāmbhavī mūrtiḥ pratyakṣā dahanātmikā | kartrī hartrī pālayitrī vinaitāṃ kiṃ vilokyate

चित्रभानुरयं साक्षान्नेत्रं त्रिभुवनेशितुः ।अन्धे तमोमये लोके विनैनं कः प्रकाशनः॥ 15.68 ॥

citrabhānurayaṃ sākṣānnetraṃ tribhuvaneśituḥ | andhe tamomaye loke vinainaṃ kaḥ prakāśanaḥ

धूपप्रदीपनैवेद्यपयोदधिघृतैक्षवम् ।एतद्भुक्तं निषेवन्ते सर्वे दिवि दिवौकसः॥ 15.69 ॥

dhūpapradīpanaivedyapayodadhighṛtaikṣavam | etadbhuktaṃ niṣevante sarve divi divaukasaḥ

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 16.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 16.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.१६. षोडशोऽध्यायः ।यक्षेश्वरावतारवर्णनम् ।नन्दीश्वर उवाच ।यक्षेश्वरावतारं च शृणु शम्भोर्मुनीश्वर ।गर्विणं गर्वहन्तारं सतां भक्तिविवर्द्धनम्॥ 16.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || tṛtīyāyāṃ śatarudrasaṃhitāyāṃ 3.16. ṣoḍaśo'dhyāyaḥ | yakṣeśvarāvatāravarṇanam | nandīśvara uvāca | yakṣeśvarāvatāraṃ ca śṛṇu śambhormunīśvara | garviṇaṃ garvahantāraṃ satāṃ bhaktivivarddhanam

पुरा देवाश्च दैत्याश्च पीयूषार्थं महाबलाः ।क्षीरोदधिं ममन्थुस्ते सुकृतस्वार्थसन्धयः॥ 16.2 ॥

purā devāśca daityāśca pīyūṣārthaṃ mahābalāḥ | kṣīrodadhiṃ mamanthuste sukṛtasvārthasandhayaḥ

मथ्यमानेऽमृते पूर्वं क्षीराब्धेः सुरदानवैः ।अग्नेः समुत्थितं तस्माद्विषं कालानलप्रभम्॥ 16.3 ॥

mathyamāne'mṛte pūrvaṃ kṣīrābdheḥ suradānavaiḥ | agneḥ samutthitaṃ tasmādviṣaṃ kālānalaprabham

तं दृष्ट्वा निखिला देवा दैत्याश्च भयविह्वलाः ।विद्रुत्य तरसा तात शम्भोस्ते शरणं ययुः॥ 16.4 ॥

taṃ dṛṣṭvā nikhilā devā daityāśca bhayavihvalāḥ | vidrutya tarasā tāta śambhoste śaraṇaṃ yayuḥ

दृष्ट्वा तं शङ्करं सर्वे सर्वदेवशिखामणिम् ।प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या साच्युता नतमस्तकाः॥ 16.5 ॥

dṛṣṭvā taṃ śaṅkaraṃ sarve sarvadevaśikhāmaṇim | praṇamya tuṣṭuvurbhaktyā sācyutā natamastakāḥ

ततः प्रसन्नो भगवान् शङ्करो भक्तवत्सलः ।पपौ विषं महाघोरं सुरासुरगणार्दनम्॥ 16.6 ॥

tataḥ prasanno bhagavān śaṅkaro bhaktavatsalaḥ | papau viṣaṃ mahāghoraṃ surāsuragaṇārdanam

पतिं तं विषमं कण्ठे निदधे विषमुल्बणम् ।रेजे तेनाति स विभुर्नीलकण्ठो बभूव ह॥ 16.7 ॥

patiṃ taṃ viṣamaṃ kaṇṭhe nidadhe viṣamulbaṇam | reje tenāti sa vibhurnīlakaṇṭho babhūva ha

ततः सुरासुरगणा ममन्थुः पुनरेव तम् ।विषदाहविनिर्मुक्ताः शिवानुग्रहतोऽखिलाः॥ 16.8 ॥

tataḥ surāsuragaṇā mamanthuḥ punareva tam | viṣadāhavinirmuktāḥ śivānugrahato'khilāḥ

ततो बहूनि रत्नानि निस्सृतानि ततो मुने ।अमृतं च पदार्थं हि सुरदानवयोर्मुने॥ 16.9 ॥

tato bahūni ratnāni nissṛtāni tato mune | amṛtaṃ ca padārthaṃ hi suradānavayormune

तं पपुः केवलं देवा नासुराः कृपया हरेः ।ततो बभूव सुमहद्रत्नं तेषां मिथोऽकदम्॥ 16.10 ॥

taṃ papuḥ kevalaṃ devā nāsurāḥ kṛpayā hareḥ | tato babhūva sumahadratnaṃ teṣāṃ mitho'kadam

द्वन्द्वयुद्धं बभूवाथ देवदानवयोर्मुने ।तत्र राहुभयाच्चन्द्रो विदुद्राव तदर्दितः॥ 16.11 ॥

dvandvayuddhaṃ babhūvātha devadānavayormune | tatra rāhubhayāccandro vidudrāva tadarditaḥ

जगाम सदनं शम्भोः शरण भयविह्वलः ।सुप्रणम्य च तुष्टाव पाहि पाहीति संवदन्॥ 16.12 ॥

jagāma sadanaṃ śambhoḥ śaraṇa bhayavihvalaḥ | supraṇamya ca tuṣṭāva pāhi pāhīti saṃvadan

ततः सतामभयदः शङ्करो भक्तवत्सलः ।दध्रे शिरसि चन्द्रं स विभुः शरणमागतम्॥ 16.13 ॥

tataḥ satāmabhayadaḥ śaṅkaro bhaktavatsalaḥ | dadhre śirasi candraṃ sa vibhuḥ śaraṇamāgatam

अथागतस्तदा राहुस्तुष्टाव सुप्रणम्य तम् ।शङ्करं सकलाधीशं वाग्भिरिष्टाभिरादरात्॥ 16.14 ॥

athāgatastadā rāhustuṣṭāva supraṇamya tam | śaṅkaraṃ sakalādhīśaṃ vāgbhiriṣṭābhirādarāt

शम्भुस्तन्मतमाज्ञाय तच्छिरांस्यच्युतेन ह ।पुरा छिन्नानि वै केतुसंज्ञानि निदधे गले॥ 16.15 ॥

śambhustanmatamājñāya tacchirāṃsyacyutena ha | purā chinnāni vai ketusaṃjñāni nidadhe gale

ततो युद्धेऽसुराः सर्वे देवैश्चैव पराजिताः ।पीत्वामृतं सुराः सर्वे जय प्रापुर्महाबलाः॥ 16.16 ॥

tato yuddhe'surāḥ sarve devaiścaiva parājitāḥ | pītvāmṛtaṃ surāḥ sarve jaya prāpurmahābalāḥ

विष्णुप्रभृतयः सर्वे बभूवुश्चातिगर्विताः ।बलानि चाङ्कुरन्तोऽन्तः शिवमायाविमोहिताः॥ 16.17 ॥

viṣṇuprabhṛtayaḥ sarve babhūvuścātigarvitāḥ | balāni cāṅkuranto'ntaḥ śivamāyāvimohitāḥ

ततः स शङ्करो देवः सर्वाधीशोऽथ गर्वहा ।यक्षो भूत्वा जगामाशु यत्र देवाः स्थिता मुने॥ 16.18 ॥

tataḥ sa śaṅkaro devaḥ sarvādhīśo'tha garvahā | yakṣo bhūtvā jagāmāśu yatra devāḥ sthitā mune

सर्वान् दृष्ट्वाच्युतमुखान्देवान्यक्षपतिः स वै ।महागर्वाढ्यमनसा महेशः प्राह गर्वहा॥ 16.19 ॥

sarvān dṛṣṭvācyutamukhāndevānyakṣapatiḥ sa vai | mahāgarvāḍhyamanasā maheśaḥ prāha garvahā

यक्षेश्वर उवाच ।किमर्थं संस्थिता यूयमत्र सर्वे सुरा मिथः ।किमु काष्ठाखिलं ब्रुत कारणं मेऽनु पृच्छते॥ 16.20 ॥

yakṣeśvara uvāca | kimarthaṃ saṃsthitā yūyamatra sarve surā mithaḥ | kimu kāṣṭhākhilaṃ bruta kāraṇaṃ me'nu pṛcchate

देवा ऊचुः ।अभूदत्र महान्देव रणः परमदारुणः ।असुरा नाशिताः सर्वेऽवशिष्टा विद्रुता गताः॥ 16.21 ॥

devā ūcuḥ | abhūdatra mahāndeva raṇaḥ paramadāruṇaḥ | asurā nāśitāḥ sarve'vaśiṣṭā vidrutā gatāḥ

वयं सर्वे महावीरा दैत्यघ्ना बलवत्तराः ।अग्रेऽस्माकं कियन्तस्ते दैत्याः क्षुद्रबलाः सदा॥ 16.22 ॥

vayaṃ sarve mahāvīrā daityaghnā balavattarāḥ | agre'smākaṃ kiyantaste daityāḥ kṣudrabalāḥ sadā

नन्दीश्वर उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तेषां सुराणां गर्वगर्भितम् ।गर्वहासौ महादेवो यक्षरूपो वचोऽब्रवीत्॥ 16.23 ॥

nandīśvara uvāca | iti śrutvā vacasteṣāṃ surāṇāṃ garvagarbhitam | garvahāsau mahādevo yakṣarūpo vaco'bravīt

यक्षेश्वर उवाच ।हे सुरा निखिला यूयं मद्वचः शृणुतादरात् ।यथार्थं वच्मि नासत्यं सर्वगर्वापहारकम्॥ 16.24 ॥

yakṣeśvara uvāca | he surā nikhilā yūyaṃ madvacaḥ śṛṇutādarāt | yathārthaṃ vacmi nāsatyaṃ sarvagarvāpahārakam

गर्वमेनं न कुरुत कर्ता हर्तापरः प्रभुः ।विस्मृताश्च महेशानं कथयध्वं वृथा बलाः॥ 16.25 ॥

garvamenaṃ na kuruta kartā hartāparaḥ prabhuḥ | vismṛtāśca maheśānaṃ kathayadhvaṃ vṛthā balāḥ

युष्माकं चेत्स हि मदो जानतां स्वबलं महत् ।मत्स्थापितं तृणमिदं छिन्त स्वास्त्रैश्च तैः सुराः॥ 16.26 ॥

yuṣmākaṃ cetsa hi mado jānatāṃ svabalaṃ mahat | matsthāpitaṃ tṛṇamidaṃ chinta svāstraiśca taiḥ surāḥ

नन्दीश्वर उवाच ।इत्युक्त्वैकं तृणं तेषां निचिक्षेप पुरस्ततः ।जह्रे सर्वमदं यक्षरूप ईशः सतां गतिः॥ 16.27 ॥

nandīśvara uvāca | ityuktvaikaṃ tṛṇaṃ teṣāṃ nicikṣepa purastataḥ | jahre sarvamadaṃ yakṣarūpa īśaḥ satāṃ gatiḥ

अथ सर्वे सुरा विष्णुप्रमुखा वीरमानिनः ।कृत्वा स्वपौरुषं तत्र स्वायुधानि विचिक्षिपुः॥ 16.28 ॥

atha sarve surā viṣṇupramukhā vīramāninaḥ | kṛtvā svapauruṣaṃ tatra svāyudhāni vicikṣipuḥ

तत्रासन् विफलान्याशु तान्यस्त्राणि दिवौकसाम् ।शिवप्रभावतस्तेषां मूढगर्वापहारिणः॥ 16.29 ॥

tatrāsan viphalānyāśu tānyastrāṇi divaukasām | śivaprabhāvatasteṣāṃ mūḍhagarvāpahāriṇaḥ

अथासीत्तु नभोवाणी देवविस्मयहारिणी ।यक्षोऽयं शङ्करो देवाः सर्वगर्वापहारकः॥ 16.30 ॥

athāsīttu nabhovāṇī devavismayahāriṇī | yakṣo'yaṃ śaṅkaro devāḥ sarvagarvāpahārakaḥ

कर्ता हर्ता तथा भर्तायमेव परमेश्वरः ।एतद्बलेन बलिनो जीवाः सर्वेऽन्यथा न हि॥ 16.31 ॥

kartā hartā tathā bhartāyameva parameśvaraḥ | etadbalena balino jīvāḥ sarve'nyathā na hi

अस्य मायाप्रभावाद् वै मोहिताः स्वप्रभुं शिवम् ।मदतो बुबुधुर्नैवाद्यापि बोधतनुं प्रभुम्॥ 16.32 ॥

asya māyāprabhāvād vai mohitāḥ svaprabhuṃ śivam | madato bubudhurnaivādyāpi bodhatanuṃ prabhum

नन्दीश्वर उवाच ।इति श्रुत्वा नभोवाणीं बुबुधुस्ते गतस्मयाः ।यक्षेश्वरं प्रणेमुश्च तुष्टुवुश्च तमीश्वरम्॥ 16.33 ॥

nandīśvara uvāca | iti śrutvā nabhovāṇīṃ bubudhuste gatasmayāḥ | yakṣeśvaraṃ praṇemuśca tuṣṭuvuśca tamīśvaram

देवा ऊचुः ।देवदेव महादेव सर्वगर्वापहारक ।यक्षेश्वर महालील माया तेऽत्यद्भुता प्रभो॥ 16.34 ॥

devā ūcuḥ | devadeva mahādeva sarvagarvāpahāraka | yakṣeśvara mahālīla māyā te'tyadbhutā prabho

मोहिता माययाद्यापि तव यक्षस्वरूपिणः ।सगर्वमभिभाषन्तस्त्वत्पुरो हि पृथङ्मयाः॥ 16.35 ॥

mohitā māyayādyāpi tava yakṣasvarūpiṇaḥ | sagarvamabhibhāṣantastvatpuro hi pṛthaṅmayāḥ

इदानीं ज्ञानमायातं तवैव कृपया प्रभो ।कर्ता हर्ता च भर्ता च त्वमेवान्यो न शङ्कर॥ 16.36 ॥

idānīṃ jñānamāyātaṃ tavaiva kṛpayā prabho | kartā hartā ca bhartā ca tvamevānyo na śaṅkara

त्वमेव सर्वशक्तीनां सर्वेषां हि प्रवर्तकः ।निवर्तकश्च सर्वेशः परमात्माव्ययोऽद्वयः॥ 16.37 ॥

tvameva sarvaśaktīnāṃ sarveṣāṃ hi pravartakaḥ | nivartakaśca sarveśaḥ paramātmāvyayo'dvayaḥ

यक्षेश्वरस्वरूपेण सर्वेषां नो मदो हृतः ।कृतो मन्यामहे तत्तेऽनुग्रहो हि कृपालुना॥ 16.38 ॥

yakṣeśvarasvarūpeṇa sarveṣāṃ no mado hṛtaḥ | kṛto manyāmahe tatte'nugraho hi kṛpālunā

अथो स यक्षनाथोऽनुगृह्य वै सकलान् सुरान् ।विबोध्य विविधैर्वाक्यैस्तत्रैवान्तरधीयत॥ 16.39 ॥

atho sa yakṣanātho'nugṛhya vai sakalān surān | vibodhya vividhairvākyaistatraivāntaradhīyata

इत्थं स वर्णितः शम्भोरवतारः सुखावहः ।यक्षेश्वराख्यः सुखदः सतां तुष्टोऽभयङ्करः॥ 16.40 ॥

itthaṃ sa varṇitaḥ śambhoravatāraḥ sukhāvahaḥ | yakṣeśvarākhyaḥ sukhadaḥ satāṃ tuṣṭo'bhayaṅkaraḥ

इदमाख्यानममलं सर्वगर्वापहारकम् ।सतां सुशान्तिदं नित्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम्॥ 16.41 ॥

idamākhyānamamalaṃ sarvagarvāpahārakam | satāṃ suśāntidaṃ nityaṃ bhuktimuktipradaṃ nṛṇām

य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा सुधीः पुमान् ।सर्वकामानवाप्नोति ततश्च लभते गतिम्॥ 16.42 ॥

ya idaṃ śṛṇuyādbhaktyā śrāvayedvā sudhīḥ pumān | sarvakāmānavāpnoti tataśca labhate gatim

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 17.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 17.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.१७. सप्तदशोऽध्यायः ।शिवदशावतारवर्णनम् ।शृण्वथो गिरिशस्याद्यावतारान् दशसङ्ख्यकान् ।महाकालमुखान् भक्त्योपासनाकाण्डसेवितान्॥ 17.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || tṛtīyāyāṃ śatarudrasaṃhitāyāṃ 3.17. saptadaśo'dhyāyaḥ | śivadaśāvatāravarṇanam | śṛṇvatho giriśasyādyāvatārān daśasaṅkhyakān | mahākālamukhān bhaktyopāsanākāṇḍasevitān

तत्राद्यो हि महाकालो भुक्तिमुक्तिप्रदः सताम् ।शक्तिस्तत्र महाकाली भक्तेप्सितफलप्रदा॥ 17.2 ॥

tatrādyo hi mahākālo bhuktimuktipradaḥ satām | śaktistatra mahākālī bhaktepsitaphalapradā

तारनामा द्वितीयश्च ताराशक्तिस्तथैव सा ।भुक्तिमुक्तिप्रदौ चोभौ स्वसेवकसुखप्रदौ॥ 17.3 ॥

tāranāmā dvitīyaśca tārāśaktistathaiva sā | bhuktimuktipradau cobhau svasevakasukhapradau

भुवनेशो हि बालाह्वस्तृतीयः परिकीर्तितः ।भुवनेशी शिवा तत्र बालाह्वा सुखदा सताम्॥ 17.4 ॥

bhuvaneśo hi bālāhvastṛtīyaḥ parikīrtitaḥ | bhuvaneśī śivā tatra bālāhvā sukhadā satām

श्रीविद्येशः षोडशाह्वः श्रीर्विद्या षोडशी शिवा ।चतुर्थो भक्तसुखदो भुक्तिमुक्तिफलप्रदः॥ 17.5 ॥

śrīvidyeśaḥ ṣoḍaśāhvaḥ śrīrvidyā ṣoḍaśī śivā | caturtho bhaktasukhado bhuktimuktiphalapradaḥ

पञ्चमो भैरवः ख्यातः सर्वदा भक्तकामदः ।भैरवी गिरिजा तत्र सदुपासककामदा॥ 17.6 ॥

pañcamo bhairavaḥ khyātaḥ sarvadā bhaktakāmadaḥ | bhairavī girijā tatra sadupāsakakāmadā

छिन्नमस्तकनामासौ शिवः षष्ठः प्रकीर्तितः ।भक्तकामप्रदा चैव गिरिजा छिन्नमस्तका॥ 17.7 ॥

chinnamastakanāmāsau śivaḥ ṣaṣṭhaḥ prakīrtitaḥ | bhaktakāmapradā caiva girijā chinnamastakā

धूमवान् सप्तमः शम्भुः सर्वकामफलप्रदः ।धूमवती शिवा तत्र सदुपासककामदा॥ 17.8 ॥

dhūmavān saptamaḥ śambhuḥ sarvakāmaphalapradaḥ | dhūmavatī śivā tatra sadupāsakakāmadā

शिवावतारः सुखदो ह्यष्टमो बगलामुखः ।शक्तिस्तत्र महानन्दा विख्याता बगलामुखी॥ 17.9 ॥

śivāvatāraḥ sukhado hyaṣṭamo bagalāmukhaḥ | śaktistatra mahānandā vikhyātā bagalāmukhī

शिवावतारो मातङ्गो नवमः परिकीर्तितः ।मातङ्गी तत्र शर्वाणी सर्वकामफलप्रदा॥ 17.10 ॥

śivāvatāro mātaṅgo navamaḥ parikīrtitaḥ | mātaṅgī tatra śarvāṇī sarvakāmaphalapradā

दशमः कमलः शम्भुर्भुक्तिमुक्तिफलप्रदः ।कमला गिरिजा तत्र स्वभक्तपरिपालिनी॥ 17.11 ॥

daśamaḥ kamalaḥ śambhurbhuktimuktiphalapradaḥ | kamalā girijā tatra svabhaktaparipālinī

एते दशमिताः शैवा अवताराः सुखप्रदाः ।भुक्तिमुक्तिप्रदाश्चैव भक्तानां सर्वदा सताम्॥ 17.12 ॥

ete daśamitāḥ śaivā avatārāḥ sukhapradāḥ | bhuktimuktipradāścaiva bhaktānāṃ sarvadā satām

एते दशावतारा हि शङ्करस्य महात्मनः ।नानासुखप्रदा नित्यं सेवतां निर्विकारतः॥ 17.13 ॥

ete daśāvatārā hi śaṅkarasya mahātmanaḥ | nānāsukhapradā nityaṃ sevatāṃ nirvikārataḥ

एतद्दशावताराणां माहात्म्यं वर्णितं मुने ।सर्वकामप्रदं ज्ञेयं तन्त्रशास्त्रादिगर्भितम्॥ 17.14 ॥

etaddaśāvatārāṇāṃ māhātmyaṃ varṇitaṃ mune | sarvakāmapradaṃ jñeyaṃ tantraśāstrādigarbhitam

एतासामादिशक्तीनामद्भुतो महिमा मुने ।सर्वकामप्रदो ज्ञेयस्तत्रंशास्त्रादिगर्भितः॥ 17.15 ॥

etāsāmādiśaktīnāmadbhuto mahimā mune | sarvakāmaprado jñeyastatraṃśāstrādigarbhitaḥ

शत्रुमारणकार्यादौ तत्तच्छक्तिः परा मता ।खलदण्डकरी नित्यं ब्रह्मतेजोविवर्द्धिनी॥ 17.16 ॥

śatrumāraṇakāryādau tattacchaktiḥ parā matā | khaladaṇḍakarī nityaṃ brahmatejovivarddhinī

इत्युक्तास्ते मया ब्रह्मन्नवतारा महेशितुः ।सशक्तिका दशमिता महाकालमुखाः शुभाः॥ 17.17 ॥

ityuktāste mayā brahmannavatārā maheśituḥ | saśaktikā daśamitā mahākālamukhāḥ śubhāḥ

शैवपर्वेसु सर्वेषु योऽधीते भक्तितत्परः ।एतदाख्यानममलं सोऽतिशम्भुप्रियो भवेत्॥ 17.18 ॥

śaivaparvesu sarveṣu yo'dhīte bhaktitatparaḥ | etadākhyānamamalaṃ so'tiśambhupriyo bhavet

ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी क्षत्रियो विजयी भवेत् ।धनाधिपो हि वैश्यः स्याच्छूद्रः सुखमवाप्नुयात्॥ 17.19 ॥

brāhmaṇo brahmavarcasvī kṣatriyo vijayī bhavet | dhanādhipo hi vaiśyaḥ syācchūdraḥ sukhamavāpnuyāt

शाङ्करा निजधर्मस्थाः शृण्वन्तश्चरितं त्विदम् ।सुखिनः स्युर्विशेषेण शिवभक्ता भवन्तु च॥ 17.20 ॥

śāṅkarā nijadharmasthāḥ śṛṇvantaścaritaṃ tvidam | sukhinaḥ syurviśeṣeṇa śivabhaktā bhavantu ca