Shiva Purana
7
अध्याय 7 / 11

Shatarudra Samhita

2269 श्लोकभाग 4/17 · श्लोक 8.0–8.416

पूर्ण अध्याय पाठ68 श्लोक

अध्याय 7

श्लोक 8.0

॥ श्रीगणेशाय नमः

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

हिन्दी अर्थ

आप महेश्वरकी शरण प्राप्त करता हूँ

English

Although he went to every holy centre, he was

अध्याय 7

श्लोक 8.0-2

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

हिन्दी अर्थ

करना चाहता हूँ

English

Although he went to every holy centre, he was

अध्याय 7

श्लोक 8.1

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.८. अष्टमोऽध्यायः ।भैरवावतारवर्णनम् ।अथ भैरवावतारमाह ।नन्दीश्वर उवाच ।सनत्कुमार सर्वज्ञ शृणु त्वं भैरवीं कथाम् ।यस्याः श्रवणमात्रेण शैवी भक्तिर्दृढा भवेत्

śrīśivamahāpurāṇam || tṛtīyāyāṃ śatarudrasaṃhitāyāṃ 3.8. aṣṭamo'dhyāyaḥ | bhairavāvatāravarṇanam | atha bhairavāvatāramāha | nandīśvara uvāca | sanatkumāra sarvajña śṛṇu tvaṃ bhairavīṃ kathām | yasyāḥ śravaṇamātreṇa śaivī bhaktirdṛḍhā bhavet

हिन्दी अर्थ

प्राप्त करता हूँ

English

Once, while sporting about, being attended upon by Pramathas, Bhairava went as he pleased, to the abode of Vi?nu.

अध्याय 7

श्लोक 8.2

भैरवः पूर्णरूपो हि शङ्करस्य परात्मनः ।मूढास्तं वै न जानन्ति मोहिताः शिवमायया

bhairavaḥ pūrṇarūpo hi śaṅkarasya parātmanaḥ | mūḍhāstaṃ vai na jānanti mohitāḥ śivamāyayā

हिन्दी अर्थ

कामनाओंको देनेवाला होगा

English

O lord Siva, O lord of Sakti, why do you go a- begging? O lord of the universe, this is my doubt, O bes- tower of the kingdom of the three worlds!

अध्याय 7

श्लोक 8.3

सनत्कुमार नो वेत्ति महिमानं महेशितुः ।चतुर्भुजोऽपि विष्णुर्वै चतुर्वक्त्रोऽपि वै विधिः

sanatkumāra no vetti mahimānaṃ maheśituḥ | caturbhujo'pi viṣṇurvai caturvaktro'pi vai vidhiḥ

हिन्दी अर्थ

कामना करते हैं

English

O great soul, O ultimate abode, O god that as- sumest a body at your own sweet will, this is only a fancy of yours, this miserliness and dependence.

अध्याय 7

श्लोक 8.4

चित्रमत्र न किञ्चिद्वै दुर्ज्ञेया खलु शाम्भवी ।तया सम्मोहिताः सर्वे नार्चयन्त्यपि तं परम्

citramatra na kiñcidvai durjñeyā khalu śāmbhavī | tayā sammohitāḥ sarve nārcayantyapi taṃ param

हिन्दी अर्थ

नामक चौदहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

O lord l§iva, let me never be detached from your feet; this is the favour I seek, nothing else.

अध्याय 7

श्लोक 8.5

वेदयेद्यदि वात्मानं स एव परमेश्वरः ।तदा विदन्ति ते सर्वे स्वेच्छया न हि केऽपि तम्

vedayedyadi vātmānaṃ sa eva parameśvaraḥ | tadā vidanti te sarve svecchayā na hi ke'pi tam

हिन्दी अर्थ

दिनमें सर्वहितप्रद शिवलिंगकी स्थापना की

English

He who performs that rite with devo'tion even else¬ where and also keeps awake is rid of great sins and attains the goal of the good.

अध्याय 7

श्लोक 8.6

सर्वगोऽपि महेशानो नेक्ष्यते मूढबुद्धिभिः ।देववद् बुध्यते लोके योऽतीतो मनसां गिराम्

sarvago'pi maheśāno nekṣyate mūḍhabuddhibhiḥ | devavad budhyate loke yo'tīto manasāṃ girām

हिन्दी अर्थ

ऐसा निश्चित है

English

O excellent sages, $iva*s incarnations are countless and conducive to the benefit of good devotees. Their number cannot be counted or specified.

अध्याय 7

श्लोक 8.7

अत्रेतिहासं वक्ष्येऽहं परमर्षे पुरातनम् ।शृणु तं श्रद्धया तात परमं ज्ञानकारणम्

atretihāsaṃ vakṣye'haṃ paramarṣe purātanam | śṛṇu taṃ śraddhayā tāta paramaṃ jñānakāraṇam

हिन्दी अर्थ

पूर्व प्राप्त करनेके लिये क्षीरसागरका मन्थन किया था

English

He left for Sonita.** He challenged the gods every¬ where. He put the three worlds iu his control and had an unrivalled rule over it.

अध्याय 7

श्लोक 8.8

मेरुशृङ्गेऽद्भुते रम्ये स्थितं ब्रह्माणमीश्वरम् ।जग्मुर्देवर्षयः सर्वे सुतत्त्वं ज्ञातुमिच्छया

meruśṛṅge'dbhute ramye sthitaṃ brahmāṇamīśvaram | jagmurdevarṣayaḥ sarve sutattvaṃ jñātumicchayā

हिन्दी अर्थ

अग्निसे कालाग्निके समान विष निकला

English

O sage, Hiranyakaipu harassed the gods and the sages. He violated all virtuous rites. He oppressed brahmins and became a sinner.

अध्याय 7

श्लोक 8.9

तत्रागत्य विधिं नत्वा पप्रच्छुस्ते महादरात् ।कृताञ्जलिपुटाः सर्वे नतस्कन्धा मुनीश्वराः

tatrāgatya vidhiṃ natvā papracchuste mahādarāt | kṛtāñjalipuṭāḥ sarve nataskandhā munīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

४ शीघ्र ही शिवजीकी शरणमें गये

English

When the king rf the Daityas hated his own son Prahlada, Visnu became h:s particular enemy.

अध्याय 7

श्लोक 8.10

देवर्षय ऊचुः ।देवदेव प्रजानाथ सृष्टिकृल्लोकनायक ।तत्त्वतो वद चास्मभ्यं किमेकं तत्त्वमव्ययम्

devarṣaya ūcuḥ | devadeva prajānātha sṛṣṭikṛllokanāyaka | tattvato vada cāsmabhyaṃ kimekaṃ tattvamavyayam

हिन्दी अर्थ

प्रकार मैं आपकी शरण प्राप्त करता हूँ

English

On seeing the three-eyed Bhairava of full size, born partially of lord Siva, with serpents for his ear-rings the Garuda-bannered Visnu fell prostrate on the ground like a staff. The gods, the sages and the womenfolk of the gods too did the same.

अध्याय 7

श्लोक 8.11

नन्दीश्वर उवाच ।स मायया महेशस्य मोहितः पद्मसम्भवः ।अविज्ञाय परं भावं सम्भावं प्रत्युवाच ह

nandīśvara uvāca | sa māyayā maheśasya mohitaḥ padmasambhavaḥ | avijñāya paraṃ bhāvaṃ sambhāvaṃ pratyuvāca ha

हिन्दी अर्थ

है, अत: मैं आपकी शरण प्राप्त करता हूँ

English

Afler bowing to him, pure in mind, and keeping the joined palms on his head, Visnu, the consort of LaksmI, eulogised him with various hymns.

अध्याय 7

श्लोक 8.12

ब्रह्मोवाच ।हे सुरा ऋषयः सर्वे सुमत्या शृणुतादरात् ।वच्म्यहं परमं तत्त्वमव्ययं वै यथार्थतः

brahmovāca | he surā ṛṣayaḥ sarve sumatyā śṛṇutādarāt | vacmyahaṃ paramaṃ tattvamavyayaṃ vai yathārthataḥ

हिन्दी अर्थ

मैं आपका भजन करता हूँ

English

The delighted Visnu being highly pleased in his mind, O great sage, joyously spoke to LaksmI, born at the time of the churning of the milky ocean*® and residing in the lotus.

अध्याय 7

श्लोक 8.13

जगद्योनिरहं धाता स्वयम्भूरज ईश्वरः ।अनादिभागहं ब्रह्म ह्येक आत्मा निरञ्जनः

jagadyonirahaṃ dhātā svayambhūraja īśvaraḥ | anādibhāgahaṃ brahma hyeka ātmā nirañjanaḥ

हिन्दी अर्थ

आपको नमस्कार करता हूँ

English

"O lotus-eyed beloved, you are blessed, O comely sinless lady. O gentle lady of beautiful hips, I am blessed, since we both see the lord of the universe.

अध्याय 7

श्लोक 8.14

प्रवर्तको हि जगतामहमेव निवर्त्तकः ।संवर्तको मदधिको नान्यः कश्चित्सुरोत्तमाः

pravartako hi jagatāmahameva nivarttakaḥ | saṃvartako madadhiko nānyaḥ kaścitsurottamāḥ

हिन्दी अर्थ

अत: आप प्रसनन्‍नचित्त होकर उत्तम वर माँगिये

English

See P. 224 note

अध्याय 7

श्लोक 8.15

नन्दीश्वर उवाच ।तस्यैवं वदतो धातुर्विष्णुस्तत्र स्थितो मुने ।प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं सङ्क्रुद्धो मोहितोऽजया

nandīśvara uvāca | tasyaivaṃ vadato dhāturviṣṇustatra sthito mune | provāca prahasanvākyaṃ saṅkruddho mohito'jayā

हिन्दी अर्थ

हो उठकर बालकरूपी शिवजीसे कहने लगे

English

On seeing him men do not obtain a rebirth in the world. Such a lord the moon-crested Tryambaka comes here.

अध्याय 7

श्लोक 8.16

न चैतदुचिता ब्रह्मन्योगयुक्तस्य मूर्खता ।अविज्ञाय परं तत्त्वं वृथैतत्ते निगद्यते

na caitaducitā brahmanyogayuktasya mūrkhatā | avijñāya paraṃ tattvaṃ vṛthaitatte nigadyate

हिन्दी अर्थ

तथा सब कुछ प्रदान करनेवाले हैं

English

Fie upon the position of the gods where emancipa¬ tion is not obtained, but on seeing Siva it is obtained and it puts an end to all miseries.

अध्याय 7

श्लोक 8.17

कर्ताऽहं सर्वलोकानां परमात्मा परः पुमान् ।यज्ञो नारायणो देवो मायाधीशः परागतिः

kartā'haṃ sarvalokānāṃ paramātmā paraḥ pumān | yajño nārāyaṇo devo māyādhīśaḥ parāgatiḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसा जानकर आप जैसा चाहते हैं, वैसा करें

English

After saying this, Visnu bowed to the great lord with the thrill of delight through pleasure and spoke this to the bull-bannered deity?

अध्याय 7

श्लोक 8.18

ममाज्ञया त्वया ब्रह्मन् सृष्टिरेषा विधीयते ।जगतां जीवनं नैव मामनादृत्य चेश्वरम्

mamājñayā tvayā brahman sṛṣṭireṣā vidhīyate | jagatāṃ jīvanaṃ naiva māmanādṛtya ceśvaram

हिन्दी अर्थ

है, वह थोड़े ही दिनोंमें नि:सन्देह पूर्ण हो जायगी

English

O lord, O unchanging one, O queller of all sins, what is this being done by you the omniscient lord of the gods and the creator of the worlds?

अध्याय 7

श्लोक 8.19

एवं विप्रकृतौ मोहात्परस्परजयैषिणौ ।प्रोचतुर्निगमांश्चात्र प्रमाणे सर्वथा तनौ

evaṃ viprakṛtau mohātparasparajayaiṣiṇau | procaturnigamāṃścātra pramāṇe sarvathā tanau

हिन्दी अर्थ

प्रिय मैं गृहपति नामसे प्रसिद्ध होऊँगा

English

O lord of the gods, O three-eyed intelligent one this is only your sport. O Virupak?a, O suppressor of Kama, what is this activity of yours motivated by?

अध्याय 7

श्लोक 8.20

प्रष्टव्यास्ते विशेषेण स्थिता मूर्तिधराश्च ते ।पप्रच्छतुः प्रमाणज्ञानित्युक्त्वा चतुरोऽपि तान्

praṣṭavyāste viśeṣeṇa sthitā mūrtidharāśca te | papracchatuḥ pramāṇajñānityuktvā caturo'pi tān

हिन्दी अर्थ

सो5पि विश्वानरो विप्रो हृष्टात्मा स्वगृहं ययो॥ ६४ अपने घर चले गये

English

Thus addressed by Vi§ 9 u, lord Siva, the destroyer of the worlds of ferocious form of wonderful sports, laughingly said to Vi? 9 U.

अध्याय 7

श्लोक 8.21

विधिविष्णू ऊचतुः ।वेदाः प्रमाणं सर्वत्र प्रतिष्ठां परमामिताः ।यूयं वदत विश्रब्धं किमेकं तत्त्वमव्ययम्

vidhiviṣṇū ūcatuḥ | vedāḥ pramāṇaṃ sarvatra pratiṣṭhāṃ paramāmitāḥ | yūyaṃ vadata viśrabdhaṃ kimekaṃ tattvamavyayam

हिन्दी अर्थ

नामक तेरहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

Thus addressed by lva, Bhairava, the lord of Lakfmi remembered something and bent down his hfad. He spoke again.

अध्याय 7

श्लोक 8.22

नन्दीश्वर उवाच ।इत्याकर्ण्य तयोर्वाचं पुनस्ते हि ऋगादयः ।अवदंस्तत्त्वतः सर्वे परेशं संस्मरतो प्रभुम्

nandīśvara uvāca | ityākarṇya tayorvācaṃ punaste hi ṛgādayaḥ | avadaṃstattvataḥ sarve pareśaṃ saṃsmarato prabhum

हिन्दी अर्थ

प्रियाये कथयामास तदवृत्तान्तमशेषत:॥ ९ सारा वृत्तान्त कह सुनाया

English

**0 great god, O remover of all obstacles, sport about as you please. But it dors not behove you to envelop me with your Maya.

अध्याय 7

श्लोक 8.23

यदि मान्या वयं देवौ सृष्टिस्थितिकरौ विभू ।तदा प्रमाणं वक्ष्यामो भवत्सन्देहभेदकम्

yadi mānyā vayaṃ devau sṛṣṭisthitikarau vibhū | tadā pramāṇaṃ vakṣyāmo bhavatsandehabhedakam

हिन्दी अर्थ

भाग्यकी सराहना करने लगी

English

O lord, please eschew this Maya very difficult to be crossed by those who have no control over themselves. Brahma and others are deluded by your Maya.

अध्याय 7

श्लोक 8.24

नन्दीश्वर उवाच ।श्रुत्युक्तविधिमाकर्ण्य प्रोचतुस्तौ सुरौ श्रुतीः ।युष्मदुक्तं प्रमाणं नौ किं तत्त्वं सम्यगुच्यताम्

nandīśvara uvāca | śrutyuktavidhimākarṇya procatustau surau śrutīḥ | yuṣmaduktaṃ pramāṇaṃ nau kiṃ tattvaṃ samyagucyatām

हिन्दी अर्थ

जाओ. की -: ' गर्भवती हुई

English

O Siva, O lord of all, O goal of the good, O lord of Siva, it is due to your own blessing that I am able to follow your activity.

अध्याय 7

श्लोक 8.25

ऋग्वेद उवाच ।यदन्तः स्थानि भूतानि यतः सर्वं प्रवर्त्तते ।यदाहुः परमं तत्त्वं स रुद्रस्त्वेक एव हि

ṛgveda uvāca | yadantaḥ sthāni bhūtāni yataḥ sarvaṃ pravarttate | yadāhuḥ paramaṃ tattvaṃ sa rudrastveka eva hi

हिन्दी अर्थ

सम्यक् कृत पुंस्त्वविवृद्धये॥ ४ पहले ही भलीभाँति पुंसबन संस्कार किया

English

When the time of dissolution comes, O destroyer of the world, you annihilate all the gods, sages and people of all castes and stages of life. O great god, then, the sin of slaying brahmins and others docs not affect you. You are not bound by these and arc quite independent. You sport as you please.

अध्याय 7

श्लोक 8.26

यजुर्वेद उवाच ।यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समिज्यते ।येन प्रमाणं खलु नः स एकः सर्वदृक् शिवः

yajurveda uvāca | yo yajñairakhilairīśo yogena ca samijyate | yena pramāṇaṃ khalu naḥ sa ekaḥ sarvadṛk śivaḥ

हिन्दी अर्थ

वृद्धि करनेवाला सीमन्त-संस्कार कराया

English

O Siva, the garland of the bones of BrahmS shines around your neck. Similarly, O Siva, O sinless one, the primordial Brahmahatya has followed you.

अध्याय 7

श्लोक 8.27

सामवेद उवाच ।येनेदं भ्रम्यते विश्वं योगिभिर्यो विचिन्त्यते ।यद्भासा भासते विश्वं स एकस्त्र्यम्बकः परः

sāmaveda uvāca | yenedaṃ bhramyate viśvaṃ yogibhiryo vicintyate | yadbhāsā bhāsate viśvaṃ sa ekastryambakaḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

पुत्र उस शुचिष्मतीके गर्भसे उत्पन्न हुआ

English

Even after conunitting a great sin, if a person, remembers you who are the lord and support of the worlds, his sin is quelled.

अध्याय 7

श्लोक 8.28

अथर्वणवेद उवाच ।यं प्रपश्यन्ति देवेशं भक्त्यनुग्रहिणो जनाः ।तमाहुरेकं कैवल्यं शङ्करं दुःखतः परम्

atharvaṇaveda uvāca | yaṃ prapaśyanti deveśaṃ bhaktyanugrahiṇo janāḥ | tamāhurekaṃ kaivalyaṃ śaṅkaraṃ duḥkhataḥ param

हिन्दी अर्थ

द्वारा अचित रुद्र स्वयं प्रकट हो गये

English

Just as darkness does not stand in the presence of the sun, similarly the sin of your devotee does not stand but is wasted away.

अध्याय 7

श्लोक 8.29

नन्दीश्वर उवाच ।श्रुत्युक्तमिदमाकर्ण्यातीव मायाविमोहितौ ।स्मित्वाहतुर्विधिहरी निगमांस्तान्विचेतनौ

nandīśvara uvāca | śrutyuktamidamākarṇyātīva māyāvimohitau | smitvāhaturvidhiharī nigamāṃstānvicetanau

हिन्दी अर्थ

आये थे, उसी प्रकार चले गये

English

If a pious soul contemplates on the lotus-like pair

अध्याय 7

श्लोक 8.30

विधिहरी ऊचतुः ।हे वेदाः किमिदं यूयं भाषन्ते गतचेतनाः ।किं जातं वोऽद्य सर्वं हि नष्टं सुवयुनं परम्

vidhiharī ūcatuḥ | he vedāḥ kimidaṃ yūyaṃ bhāṣante gatacetanāḥ | kiṃ jātaṃ vo'dya sarvaṃ hi naṣṭaṃ suvayunaṃ param

हिन्दी अर्थ

है, वह कभी पवित्र नहीं होता

English

O lord of gods, I am blessed. I am seeing the eternal supreme god of cosmic form whom even Yogins do not see.

अध्याय 7

श्लोक 8.31

कथं प्रमथनाथोऽसौ रममाणो निरन्तरम् ।दिगम्बरः पीतवर्णो शिवया धूलिधूसरः

kathaṃ pramathanātho'sau ramamāṇo nirantaram | digambaraḥ pītavarṇo śivayā dhūlidhūsaraḥ

हिन्दी अर्थ

परलोककमें पुत्रसे बढ़कर कोई परम मित्र नहीं है

English

I have the greatest of gains today. I have the most auspicious of signs today. Even heaven and emanci¬ pation are as insignificant as a blade of grass to me who am contented with the nectar of seeing him."

अध्याय 7

श्लोक 8.32

विरूपवेषो जटिलो वृषगो व्यालभूषणः ।परं ब्रह्मत्वमापन्नः क्व च तत्सङ्गवर्जितम्

virūpaveṣo jaṭilo vṛṣago vyālabhūṣaṇaḥ | paraṃ brahmatvamāpannaḥ kva ca tatsaṅgavarjitam

हिन्दी अर्थ

चूडाकरणसंस्कार किया

English

Lord l§iva, who had assumed the body of Lord Bhairava, left the place joyously for begging elsewhere.

अध्याय 7

श्लोक 8.33

इत्युदीरितमाकर्ण्य प्रणवः सर्वगस्तयोः ।अमूर्तो मूर्तिमान्प्रीत्या जृम्भमाण उवाच तौ

ityudīritamākarṇya praṇavaḥ sarvagastayoḥ | amūrto mūrtimānprītyā jṛmbhamāṇa uvāca tau

हिन्दी अर्थ

वर्षकी अवस्थामें यज्ञोपतवीत-संस्कार किया

English

On seeing Brahmahatya following him, Visnu called ner and requested her "Please stop pursuing the Trident- bearing deity."

अध्याय 7

श्लोक 8.34

प्रणव उवाच ।न हीशो भगवान् शक्त्या ह्यात्मनो व्यतिरिक्तया ।कदाचिद्रमते रुद्रो लीलारूपधरो हरः

praṇava uvāca | na hīśo bhagavān śaktyā hyātmano vyatiriktayā | kadācidramate rudro līlārūpadharo haraḥ

हिन्दी अर्थ

करते हुए मात्र साक्षिभावसे ग्रहण कर लिया

English

Under this pretext, I am waiting upon the bull- bannered deity. Thus 1 shall sanctify myself for the annihi¬ lation of a rebirth.

अध्याय 7

श्लोक 8.35

असौ हि परमेशानः स्वयञ्ज्योतिः सनातनः ।आनन्दरूपा तस्यैषा शक्तिर्नागन्तुकी शिवा

asau hi parameśānaḥ svayañjyotiḥ sanātanaḥ | ānandarūpā tasyaiṣā śaktirnāgantukī śivā

हिन्दी अर्थ

नारदजी वहाँ आये

English

Though urged by Vinu she did not leave his side. The smiling l§iva of Bhairava form, spoke these words to Vi?nu.

अध्याय 7

श्लोक 8.36

नन्दीश्वर उवाच ।इत्येवमुक्तोऽपि तदा विधेर्विष्णोश्च वै तदा ।नाज्ञानमगमन्नाशं श्रीकण्ठस्यैव मायया

nandīśvara uvāca | ityevamukto'pi tadā vidherviṣṇośca vai tadā | nājñānamagamannāśaṃ śrīkaṇṭhasyaiva māyayā

हिन्दी अर्थ

पुत्रधर्मका वर्णन विश्वानरसे किया

English

O lord of Lak|mi, O bestower of honour, I am satisfied by dri nkin g the nectar of your words. Whatever you say is natural to good-natured persons.

अध्याय 7

श्लोक 8.37

प्रादुरासीत्ततो ज्योतिरुभयोरन्तरे महत् ।पूरयन्निजया भासा द्यावाभूम्योर्यदन्तरम्

prādurāsīttato jyotirubhayorantare mahat | pūrayannijayā bhāsā dyāvābhūmyoryadantaram

हिन्दी अर्थ

भक्तिपूर्वक उनको नग्रतासे प्रणमकर बैठ गया

English

O Viu, choose your boon, O sinless one, I am the granter of boons. O Vi 9 ?u, you are free from aber¬ rations and ar& the foremost among my devotees.

अध्याय 7

श्लोक 8.38

ज्योतिर्मण्डलमध्यस्थो ददृशे पुरुषाकृतिः ।विधिक्रतुभ्यां तत्रैव महाद्भुततनुर्मुने

jyotirmaṇḍalamadhyastho dadṛśe puruṣākṛtiḥ | vidhikratubhyāṃ tatraiva mahādbhutatanurmune

हिन्दी अर्थ

प्रेरणासे विश्वानरसे कहने लगे--

English

Mendicants suffering from the fever of begging alms do not turn mad with the good articles of alms so much as by the drinking in of the nectar of honour.*

अध्याय 7

श्लोक 8.39

प्रजज्वालाथ कोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः ।आवयोरन्तरे कोऽसौ बिभृयात्पुरुषाकृतिम्

prajajvālātha kopena brahmaṇaḥ pañcamaṃ śiraḥ | āvayorantare ko'sau bibhṛyātpuruṣākṛtim

हिन्दी अर्थ

इ॒ति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां ग़तर्संहितायां गहपत्यवतारोपाख्याने गृहपत्यवतारवर्णन नाम चतुर्दशोः ध्याय:

English

On hearing the words of high-souled Bhairava, Visiu became delighted and spoke to him.

अध्याय 7

श्लोक 8.40

विधिः सम्भावयेद्यावत्तावत्स त्रिविलोचनः ।दृष्टः क्षणेन च महापुरुषो नीललोहितः

vidhiḥ sambhāvayedyāvattāvatsa trivilocanaḥ | dṛṣṭaḥ kṣaṇena ca mahāpuruṣo nīlalohitaḥ

हिन्दी अर्थ

तदेव॑ मन्यमानो5भूद्ृज़पात॑ सुदारुणम्॥ १ वज्रपातके समान समझा

English

*'0 dear, O intelligent one, let what you have said occur. You will be the gpranter of boons to all the gods.**

अध्याय 7

श्लोक 8.42

ब्रह्मोवाच ।नीललोहित जाने त्वां मा भैषीश्चन्द्रशेखर ।भालस्थलान्मम पुरा रुद्रः प्रादुरभूद्भवान्

brahmovāca | nīlalohita jāne tvāṃ mā bhaiṣīścandraśekhara | bhālasthalānmama purā rudraḥ prādurabhūdbhavān

हिन्दी अर्थ

अल्प बिजली मेरा कर ही क्‍या सकती है ?

English

As soon as Bhairava of terrible features entered the holy centre, Brahmahatya felt aggrieved and entered the nether worlds.

अध्याय 7

श्लोक 8.43

रोदनाद् रुद्रनामापि योजितोऽसि मया पुरा ।मामेव शरणं याहि पुत्र रक्षां करोमि ते

rodanād rudranāmāpi yojito'si mayā purā | māmeva śaraṇaṃ yāhi putra rakṣāṃ karomi te

हिन्दी अर्थ

लूँगा, यह मैं सत्य कह रहा हूँ

English

The skull of Brahma fell on the ground suddenly from the lotus*like hand of Bhairava. The holy centre then became Kapalamocana.

अध्याय 7

श्लोक 8.44

॥ नन्दीश्वर उवाच ।अथेश्वरः पद्मयोनेः श्रुत्वा गर्ववतीं गिरम् ।चुकोपातीव च तदा कुर्वन्निव लयम्मुने

|| nandīśvara uvāca | atheśvaraḥ padmayoneḥ śrutvā garvavatīṃ giram | cukopātīva ca tadā kurvanniva layammune

हिन्दी अर्थ

सघन वृष्टिके समान दुःखरहित होकर कहने लगे

English

The unbearable skull of Brahma did not leave his hand as he was roaming elsewhere but it fell down in a trice at Kai.

अध्याय 7

श्लोक 8.45

स कोपतः समुत्पाद्य पुरुषं भैरवं क्वचित् ।प्रज्वलन्तं सुमहसा प्रीत्या च परमेश्वरः

sa kopataḥ samutpādya puruṣaṃ bhairavaṃ kvacit | prajvalantaṃ sumahasā prītyā ca parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

समाराधनरूप उपाय उचित ही कहा है

English

Brahmahatya which did not leave iSiva at any other place vanished in a moment at Kai. Hence KaiSi shall be resorted to for shedding off evil.

अध्याय 7

श्लोक 8.46

ईश्वर उवाच ।प्राक् च पङ्कजजन्मासौ शास्यस्ते कालभैरव ।कालवद्राजसे साक्षात्कालराजस्ततो भवान्

īśvara uvāca | prāk ca paṅkajajanmāsau śāsyaste kālabhairava | kālavadrājase sākṣātkālarājastato bhavān

हिन्दी अर्थ

मनोरथमार्गसे भी परे कामनाको पूर्ण करनेवाले हैं

English

If a person remembers the excellent holy centre Kapalamocana at Ka<i, his sin committed here and elsewhere becomes quelled immediately.

अध्याय 7

श्लोक 8.47

विश्वं भर्त्तुं समर्थोऽसि भीषणाद्भैरवः स्मृतः ।त्वत्तो भेष्यति कालोऽपि ततस्त्वं कालभैरवः

viśvaṃ bharttuṃ samartho'si bhīṣaṇādbhairavaḥ smṛtaḥ | tvatto bheṣyati kālo'pi tatastvaṃ kālabhairavaḥ

हिन्दी अर्थ

ही तीनों लोकोंकी रक्षा की थी

English

After coming to the foremost ot holy centres, performing the ablution in accordance with the rules and by making the water-offering to the manes one is rid of Brahma¬ hatya.

अध्याय 7

श्लोक 8.48

आमर्दयिष्यति भवान्रुष्टो दुष्टात्मनो यतः ।आमर्दक इति ख्यातिं ततः सर्वत्र यास्यसि

āmardayiṣyati bhavānruṣṭo duṣṭātmano yataḥ | āmardaka iti khyātiṃ tataḥ sarvatra yāsyasi

हिन्दी अर्थ

सर्वव्यापी विश्वेश्वरका दर्शन किया

English

Bhairava stood facing the holy centre of Kapala¬ mocana, devouring the series of sins of devotees.

अध्याय 7

श्लोक 8.49

यतः पापानि भक्तानां भक्षयिष्यसि तत्क्षणात् ।पापभक्षण इत्येव तव नाम भविष्यति

yataḥ pāpāni bhaktānāṃ bhakṣayiṣyasi tatkṣaṇāt | pāpabhakṣaṇa ityeva tava nāma bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

विश्वेश्वर्का दर्शन प्राप्तकर कृतकृत्य हो गया

English

The person who observes fast on the eighth day of the dark half of the month of Margair$a in front of Kala- bhairava and also keeps awake at night is freed from great sins.

अध्याय 7

श्लोक 8.50

या मे मुक्तिपुरी काशी सर्वाभ्योऽपि गरीयसी ।आधिपत्यं च तस्यास्ते कालराज सदैव हि

yā me muktipurī kāśī sarvābhyo'pi garīyasī | ādhipatyaṃ ca tasyāste kālarāja sadaiva hi

हिन्दी अर्थ

बूँद जल पीकर तपस्या करनेमें लगा रहा

English

The sin conunitted by persons in the course of coimtless millions of births is quelled entirely on seeing Kala- bhairava.

अध्याय 7

श्लोक 8.51

तत्र ये पातकिनरास्तेषां शास्ता त्वमेव हि ।शुभाशुभं च तत्कर्म चित्रगुप्तो लिखिष्यति

tatra ye pātakinarāsteṣāṃ śāstā tvameva hi | śubhāśubhaṃ ca tatkarma citragupto likhiṣyati

हिन्दी अर्थ

माँगता, मुझे वर देनेवाले तो शिवजी हैं

English

He who commits offence against the devotees of Kalabhairava is deluded and becomes miserable. He will attain the distress of the wicked people.

अध्याय 7

श्लोक 8.52

नन्दीश्वर उवाच ।एतान्वरान्प्रगृह्याथ तत्क्षणात्कालभैरवः ।वामाङ्गुलिनखाग्रेण चकर्त च विधेश्शिरः

nandīśvara uvāca | etānvarānpragṛhyātha tatkṣaṇātkālabhairavaḥ | vāmāṅgulinakhāgreṇa cakarta ca vidheśśiraḥ

हिन्दी अर्थ

देवतासे वरकी प्रार्थना नहीं करता

English

The devotees of lord l§iva, who do not show devo¬ tion for Kalabhairava, attain great sorrow and especially so at Kaii.

अध्याय 7

श्लोक 8.53

यदङ्गमपराध्नोति कार्यं तस्यैव शासनम् ।अतो येन कृता निन्दा तच्छिन्नं पञ्चमं शिरः

yadaṅgamaparādhnoti kāryaṃ tasyaiva śāsanam | ato yena kṛtā nindā tacchinnaṃ pañcamaṃ śiraḥ

हिन्दी अर्थ

बालकको भयभीत करने लगे

English

The man who, while staying at Varanasi, neglects the worship of Bhairava acquires sins that multiply like the moon in the bright half.

अध्याय 7

श्लोक 8.54

अथ छिन्नं विधिशिरो दृष्ट्वा भीततरो हरिः ।शातरुद्रियमन्त्रैश्च भक्त्या तुष्टाव शङ्करम्

atha chinnaṃ vidhiśiro dṛṣṭvā bhītataro hariḥ | śātarudriyamantraiśca bhaktyā tuṣṭāva śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

दिगीश्वर बनकर राज्य करो

English

If a person neglects the worship of Kalaraja at KfUi on every Tuesday and Bhut&ftem day, his merit de¬ creases like the moon in the dark half.

अध्याय 7

श्लोक 8.55

भीतो हिरण्यगर्भोऽपि जजाप शतरुद्रियम् ।इत्थं तौ गतगर्वौ हि सञ्जातौ तत्क्षणान्मुने

bhīto hiraṇyagarbho'pi jajāpa śatarudriyam | itthaṃ tau gatagarvau hi sañjātau tatkṣaṇānmune

हिन्दी अर्थ

अकालमरण भी कभी नहीं होगा

English

Even a person put in a prison, or involved in adversity is freed from distress on hearing of the narrative of Bhairava.

अध्याय 7

श्लोक 8.56

परब्रह्म शिवः साक्षात्सच्चिदानन्दलक्षणः ।परमात्मा गुणातीत इति ज्ञानमवापतुः

parabrahma śivaḥ sākṣātsaccidānandalakṣaṇaḥ | paramātmā guṇātīta iti jñānamavāpatuḥ

हिन्दी अर्थ

लिंगमें प्रवेश किया

English

The destroyer of Dak;a*s sacrihce Virabhadra shall be known as an incarnation of lord Siva, the great soul.

अध्याय 7

श्लोक 8.57

सनत्कुमार सर्वज्ञ शृणु मे परमं शुभम् ।यावद्गर्वो भवेत्तावज्ज्ञानगुप्तिर्विशेषतः

sanatkumāra sarvajña śṛṇu me paramaṃ śubham | yāvadgarvo bhavettāvajjñānaguptirviśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

अवतारका वर्णन किया

English

His narrative has been mentioned in the episode of Sad. You too have heard it several times. Hence it is not mentioned in detail.

अध्याय 7

श्लोक 8.58

त्यक्त्वाभिमानं पुरुषो जानाति परमेश्वरम् ।गर्विणं हन्ति विश्वेशो जातो गर्वापहारकः

tyaktvābhimānaṃ puruṣo jānāti parameśvaram | garviṇaṃ hanti viśveśo jāto garvāpahārakaḥ

हिन्दी अर्थ

वे सभी अग्निके समान तेजस्वी होते हैं

English

O excellent sage, now by my affection to you I shall narrate the lardula incarnation of lord Siva, Listen.

अध्याय 7

श्लोक 8.59

अथ विष्णुविधी ज्ञात्वा विगर्वौ परमेश्वरः ।प्रसन्नोऽभून्महादेवोऽकरोत्तावभयौ प्रभुः

atha viṣṇuvidhī jñātvā vigarvau parameśvaraḥ | prasanno'bhūnmahādevo'karottāvabhayau prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

निवास करते हैं

English

For the benefit of the gods, the wonderfully divine form of a arabha (the mythological animal with eight legs and capacity of killing lions) of blazing fire-like lustre was assumed by lord Siva.

अध्याय 7

श्लोक 8.60

आश्वास्य तौ महादेवः प्रीतः प्रणतवत्सलः ।प्राह स्वां मूर्तिमपरां भैरवन्तं कपर्द्दिनम्

āśvāsya tau mahādevaḥ prītaḥ praṇatavatsalaḥ | prāha svāṃ mūrtimaparāṃ bhairavantaṃ kaparddinam

हिन्दी अर्थ

मांसपेशी (गर्भ)-को दयावश नहीं पचाते

English

The number of the stars in the sky, of the sand particles on the earth and of the bursting showers of heavy rain can be specified by intelligent persons at some time in the course of many births over many Kalpas; but not of the incarnations of liva; know my words to be true.

अध्याय 7

श्लोक 8.61

महादेव उवाच ।त्वया मान्यो विष्णुरसौ तथा शतधृतिः स्वयम् ।कपालं वैधसं वापि नीललोहित धारय

mahādeva uvāca | tvayā mānyo viṣṇurasau tathā śatadhṛtiḥ svayam | kapālaṃ vaidhasaṃ vāpi nīlalohita dhāraya

हिन्दी अर्थ

बिना कुछ नहीं दिखायी पड़ता है

English

Still in accordance with my intelligence I shall mention, exactly as I had heard, the divine story of the Sarabha, portending great prosperity.

अध्याय 7

श्लोक 8.62

ब्रह्महत्यापनोदाय व्रतं लोकाय दर्शय ।चर त्वं सततं भिक्षां कपालव्रतमाश्रितः

brahmahatyāpanodāya vrataṃ lokāya darśaya | cara tvaṃ satataṃ bhikṣāṃ kapālavratamāśritaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकाशित कर सकता है

English

O sage, when Jaya and Vijaya were cursed by you, they became the sons of Diti and Kalyapa.

अध्याय 7

श्लोक 8.63

इत्युक्त्वा पश्यतस्तस्य तेजोरूपः शिवोऽब्रवीत् ।उत्पाद्य चैकां कन्यां तु ब्रह्महत्याभिविश्रुताम्

ityuktvā paśyatastasya tejorūpaḥ śivo'bravīt | utpādya caikāṃ kanyāṃ tu brahmahatyābhiviśrutām

हिन्दी अर्थ

एतद्भुक्त निषेवन्ते सर्वे दिवि दिवोकसः॥ ६९ देवगण उसे प्राप्त करते हैं

English

Those, two attendants,* the celestial sages were bom as Diti's sons. The elder was Hiranyakatipu and the younger was Hiranylkfa the very poweiilsl.

अध्याय 7

श्लोक 8.64

यावद्वाराणसीं दिव्यां पुरीमेषां गमिष्यति ।तावत्त्वं भीषणं कालमनुगच्छोग्ररूपिणम्

yāvadvārāṇasīṃ divyāṃ purīmeṣāṃ gamiṣyati | tāvattvaṃ bhīṣaṇaṃ kālamanugacchograrūpiṇam

हिन्दी अर्थ

इति श्रीशिवमहापुराणे त॒तीयायां शतरुद्रसंहितायां गृहपत्यवतारवर्णन॑ नाम पञ्चदशो5 ध्याय:

English

Formerly lor4 Vifu was requested by Brahma to

अध्याय 7

श्लोक 8.65

सर्वत्र ते प्रवेशोऽस्ति त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम् ।वाराणसीं यदा गच्छेत्तन्मुक्तो भव तत्क्षणात्

sarvatra te praveśo'sti tyaktvā vārāṇasīṃ purīm | vārāṇasīṃ yadā gacchettanmukto bhava tatkṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

वर्णन नामक पत्रहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

O sage, on hearing that his heroic brother, as dear to him as his very vital breath, was killed, HirayakaSipu became furious with Vinu.

अध्याय 7

श्लोक 8.66

नन्दीश्वर उवाच ।नियोज्य तामिति तदा ब्रह्महत्यां च तां प्रभुः ।महाद्भुतश्च स शिवोऽप्यन्तर्धानमगात्ततः

nandīśvara uvāca | niyojya tāmiti tadā brahmahatyāṃ ca tāṃ prabhuḥ | mahādbhutaśca sa śivo'pyantardhānamagāttataḥ

हिन्दी अर्थ

सज्नोंकी भक्तिका संवर्धन करनेवाला है

English

He performed penance for ten thousand years and propitiated BrahmS from whom he obtained the desired boon. "None of your creations shall kill me."

अध्याय 7

श्लोक 8.416

त्रिशूलपाणिर्भालाक्षो नागोडुपविभूषणः ।हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा विहसन्प्राह मोहितः

triśūlapāṇirbhālākṣo nāgoḍupavibhūṣaṇaḥ | hiraṇyagarbhastaṃ dṛṣṭvā vihasanprāha mohitaḥ

हिन्दी अर्थ

भयभीत क्‍यों हो रहे हैं 2

English

Blessing Vi 9 ntJ moving in the central mountain Meru*® and the world, the lord went to the city of the libera¬ ted, Varanasi.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_purana/ · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।