Kotirudra Samhita

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.१. प्रथमोऽध्यायः ।ज्योतिर्लिङ्गतदुपलिंङ्गमाहात्म्यवर्णनम् ।यो धत्ते निजमाययैव भुवनाकारं विकारोज्झितो ।यस्याहुः करुणाकटाक्षविभवौ स्वर्गापवर्गाभिधौ ।प्रत्यग्बोधसुखाद्वयं हृदि सदा पश्यन्ति यं योगिन- स्तस्मै शैलसुताञ्चितार्धवपुषे शश्वन्नमस्तेजसे॥ 1.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.1. prathamo'dhyāyaḥ | jyotirliṅgatadupaliṃṅgamāhātmyavarṇanam | yo dhatte nijamāyayaiva bhuvanākāraṃ vikārojjhito | yasyāhuḥ karuṇākaṭākṣavibhavau svargāpavargābhidhau | pratyagbodhasukhādvayaṃ hṛdi sadā paśyanti yaṃ yogina- stasmai śailasutāñcitārdhavapuṣe śaśvannamastejase

कृपाललितवीक्षणं स्मितमनोज्ञवक्त्राम्बुजं शशाङ्ककलयोज्ज्वलं शमितघोरतापत्रयम् ।करोतु किमपि स्फुरत्परमसौख्यसच्चिद्वपु- र्धराधरसुताभुजोद्वलयितं महो मङ्गलम्॥ 1.2 ॥

kṛpālalitavīkṣaṇaṃ smitamanojñavaktrāmbujaṃ śaśāṅkakalayojjvalaṃ śamitaghoratāpatrayam | karotu kimapi sphuratparamasaukhyasaccidvapu- rdharādharasutābhujodvalayitaṃ maho maṅgalam

ऋषय ऊचुः सम्यगुक्तं त्वया सूत लोकानां हितकाम्यया ।शिवावतारमाहात्म्यं नानाख्यानसमन्वितम्॥ 1.3 ॥

ṛṣaya ūcuḥ samyaguktaṃ tvayā sūta lokānāṃ hitakāmyayā | śivāvatāramāhātmyaṃ nānākhyānasamanvitam

पुनश्च कथ्यतां तात शिवमाहात्म्यमुत्तमम् ।लिङ्गसम्बन्धि सुप्रीत्या धन्यस्त्वं शैवसत्तम॥ 1.4 ॥

punaśca kathyatāṃ tāta śivamāhātmyamuttamam | liṅgasambandhi suprītyā dhanyastvaṃ śaivasattama

शृण्वन्तस्त्वन्मुखाम्भोजान्न तृप्ताः स्मो वयं प्रभो ।शैवं यशोऽमृतं रम्यं तदेव पुनरुच्यताम्॥ 1.5 ॥

śṛṇvantastvanmukhāmbhojānna tṛptāḥ smo vayaṃ prabho | śaivaṃ yaśo'mṛtaṃ ramyaṃ tadeva punarucyatām

पृथिव्यां यानि लिङ्गानि तीर्थे तीर्थे शुभानि हि ।अन्यत्र वा स्थले यानि प्रसिद्धानि स्थितानि वै॥ 1.6 ॥

pṛthivyāṃ yāni liṅgāni tīrthe tīrthe śubhāni hi | anyatra vā sthale yāni prasiddhāni sthitāni vai

तानि तानि च दिव्यानि लिङ्गानि परमेशितुः ।व्यासशिष्य समाचक्ष्व लोकानां हितकाम्यया॥ 1.7 ॥

tāni tāni ca divyāni liṅgāni parameśituḥ | vyāsaśiṣya samācakṣva lokānāṃ hitakāmyayā

सूत उवाच ।साधु पृष्टमृषिश्रेष्ठा लोकानां हितकाम्यया ।कथयामि भवत्स्नेहात्तानि सङ्क्षेपतो द्विजाः॥ 1.8 ॥

sūta uvāca | sādhu pṛṣṭamṛṣiśreṣṭhā lokānāṃ hitakāmyayā | kathayāmi bhavatsnehāttāni saṅkṣepato dvijāḥ

सर्वेषां शिवलिङ्गानां मुने सङ्ख्या न विद्यते ।सर्वा लिङ्गमयी भूमिः सर्वं लिङ्गमयं जगत्॥ 1.9 ॥

sarveṣāṃ śivaliṅgānāṃ mune saṅkhyā na vidyate | sarvā liṅgamayī bhūmiḥ sarvaṃ liṅgamayaṃ jagat

लिङ्गयुक्तानि तीर्थानि सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम् ।सङ्ख्या न विद्यते तेषां तानि किञ्चिद्ब्रवीम्यहम्॥ 1.10 ॥

liṅgayuktāni tīrthāni sarvaṃ liṅge pratiṣṭhitam | saṅkhyā na vidyate teṣāṃ tāni kiñcidbravīmyaham

यत्किञ्चिद् दृश्यते दृश्यं वर्ण्यते स्मर्यते च यत् ।तत्सर्वं शिवरूपं हि नान्यदस्तीति किञ्चन॥ 1.11 ॥

yatkiñcid dṛśyate dṛśyaṃ varṇyate smaryate ca yat | tatsarvaṃ śivarūpaṃ hi nānyadastīti kiñcana

तथापि श्रूयतां प्रीत्या कथयामि यथाश्रुतम् ।लिङ्गानि च ऋषिश्रेष्ठाः पृथिव्यां यानि तानि ह॥ 1.12 ॥

tathāpi śrūyatāṃ prītyā kathayāmi yathāśrutam | liṅgāni ca ṛṣiśreṣṭhāḥ pṛthivyāṃ yāni tāni ha

पाताले चापि वर्तन्ते स्वर्गे चापि तथा भुवि ।सर्वत्र पूज्यते शम्भुः स देवासुरमानुषैः॥ 1.13 ॥

pātāle cāpi vartante svarge cāpi tathā bhuvi | sarvatra pūjyate śambhuḥ sa devāsuramānuṣaiḥ

त्रिजगच्छम्भुना व्याप्तं सदेवासुरमानुषम् ।अनुग्रहाय लोकानां लिङ्गरूपेण सत्तमाः॥ 1.14 ॥

trijagacchambhunā vyāptaṃ sadevāsuramānuṣam | anugrahāya lokānāṃ liṅgarūpeṇa sattamāḥ

अनुग्रहाय लोकानां लिङ्गानि च महेश्वरः ।दधाति विविधान्यत्र तीर्थे चान्यस्थले तथा॥ 1.15 ॥

anugrahāya lokānāṃ liṅgāni ca maheśvaraḥ | dadhāti vividhānyatra tīrthe cānyasthale tathā

यत्र यत्र यदा शम्भुर्भक्त्या भक्तैश्च संस्मृतः ।तत्र तत्रावतीर्याथ कार्यं कृत्वा स्थितस्तदा॥ 1.16 ॥

yatra yatra yadā śambhurbhaktyā bhaktaiśca saṃsmṛtaḥ | tatra tatrāvatīryātha kāryaṃ kṛtvā sthitastadā

लोकानामुपकारार्थं स्वलिङ्गं चाप्यकल्पयत् ।तल्लिङ्गं पूजयित्वा तु सिद्धिं समधिगच्छति॥ 1.17 ॥

lokānāmupakārārthaṃ svaliṅgaṃ cāpyakalpayat | talliṅgaṃ pūjayitvā tu siddhiṃ samadhigacchati

पृथिव्यां यानि लिङ्गानि तेषां सङ्ख्या न विद्यते ।तथापि च प्रधानानि कथ्यन्ते च मया द्विजाः॥ 1.18 ॥

pṛthivyāṃ yāni liṅgāni teṣāṃ saṅkhyā na vidyate | tathāpi ca pradhānāni kathyante ca mayā dvijāḥ

प्रधानेषु च यानीह मुख्यानि प्रवदाम्यहम् ।यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवः क्षणात्॥ 1.19 ॥

pradhāneṣu ca yānīha mukhyāni pravadāmyaham | yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate mānavaḥ kṣaṇāt

ज्योतिर्लिङ्गानि यानीह मुख्यमुख्यानि सत्तम ।तान्यहं कथयाम्यद्य श्रुत्वा पापं व्यपोहति॥ 1.20 ॥

jyotirliṅgāni yānīha mukhyamukhyāni sattama | tānyahaṃ kathayāmyadya śrutvā pāpaṃ vyapohati

सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम् ।उज्जयिन्यां महाकालमोङ्कारे परमेश्वरम्॥ 1.21 ॥

saurāṣṭre somanāthaṃ ca śrīśaile mallikārjunam | ujjayinyāṃ mahākālamoṅkāre parameśvaram

केदारं हिमवत्पृष्ठे डाकिन्यां भीमशङ्करम् ।वाराणस्यां च विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमीतटे॥ 1.22 ॥

kedāraṃ himavatpṛṣṭhe ḍākinyāṃ bhīmaśaṅkaram | vārāṇasyāṃ ca viśveśaṃ tryambakaṃ gautamītaṭe

वैद्यनाथं चिताभूमौ नागेशं दारुकावने ।सेतुबन्धे च रामेशं घुश्मेशं च शिवालये॥ 1.23 ॥

vaidyanāthaṃ citābhūmau nāgeśaṃ dārukāvane | setubandhe ca rāmeśaṃ ghuśmeśaṃ ca śivālaye

द्वादशैतानि नामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत् ।सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वसिद्धिफलं लभेत्॥ 1.24 ॥

dvādaśaitāni nāmāni prātarutthāya yaḥ paṭhet | sarvapāpavinirmuktaḥ sarvasiddhiphalaṃ labhet

यं यं काममपेक्ष्यैव पठिष्यन्ति नरोत्तमाः ।प्राप्स्यन्ति कामं तं तं हि परत्रेह मुनीश्वराः॥ 1.25 ॥

yaṃ yaṃ kāmamapekṣyaiva paṭhiṣyanti narottamāḥ | prāpsyanti kāmaṃ taṃ taṃ hi paratreha munīśvarāḥ

ये निष्कामतया तानि पठिष्यन्ति शुभाशयाः ।तेषां च जननीगर्भे वासो नैव भविष्यति॥ 1.26 ॥

ye niṣkāmatayā tāni paṭhiṣyanti śubhāśayāḥ | teṣāṃ ca jananīgarbhe vāso naiva bhaviṣyati

एतेषां पूजनेनैव वर्णानां दुःखनाशनम् ।इहलोके परत्रापि मुक्तिर्भवति निश्चितम्॥ 1.27 ॥

eteṣāṃ pūjanenaiva varṇānāṃ duḥkhanāśanam | ihaloke paratrāpi muktirbhavati niścitam

ग्राह्यमेषां च नैवेद्यं भोजनीयं प्रयत्नतः ।तत्कर्तुः सर्वपापानि भस्मसाद्यान्ति वै क्षणात्॥ 1.28 ॥

grāhyameṣāṃ ca naivedyaṃ bhojanīyaṃ prayatnataḥ | tatkartuḥ sarvapāpāni bhasmasādyānti vai kṣaṇāt

ज्योतिषां चैव लिङ्गानां ब्रह्मादिभिरलं द्विजाः ।विशेषतः फलं वक्तुं शक्यते न परैस्तथा॥ 1.29 ॥

jyotiṣāṃ caiva liṅgānāṃ brahmādibhiralaṃ dvijāḥ | viśeṣataḥ phalaṃ vaktuṃ śakyate na paraistathā

एकं च पूजितं येन षण्मासं तन्निरन्तरम् ।तस्य दुःखं न जायेत मातृकुक्षिसमुद्भवम्॥ 1.30 ॥

ekaṃ ca pūjitaṃ yena ṣaṇmāsaṃ tannirantaram | tasya duḥkhaṃ na jāyeta mātṛkukṣisamudbhavam

हीनयोनौ यदा जातो ज्योतिर्लिङ्गं च पश्यति ।तस्य जन्म भवेत्तत्र विमले सत्कुले पुनः॥ 1.31 ॥

hīnayonau yadā jāto jyotirliṅgaṃ ca paśyati | tasya janma bhavettatra vimale satkule punaḥ

सत्कुले जन्म सम्प्राप्य धनाढ्यो वेदपारगः ।शुभकर्म तदा कृत्वा मुक्तिं यात्यनपायिनीम्॥ 1.32 ॥

satkule janma samprāpya dhanāḍhyo vedapāragaḥ | śubhakarma tadā kṛtvā muktiṃ yātyanapāyinīm

म्लेच्छो वाप्यन्त्यजो वापि षण्ढो वापि मुनीश्वराः ।द्विजो भूत्वा भवेन्मुक्तस्तस्मात्तद्दर्शनं चरेत्॥ 1.33 ॥

mleccho vāpyantyajo vāpi ṣaṇḍho vāpi munīśvarāḥ | dvijo bhūtvā bhavenmuktastasmāttaddarśanaṃ caret

ज्योतिषां चैव लिङ्गानां किञ्चित्प्रोक्तं फलं मया ।ज्योतिषां चोपलिङ्गानि श्रूयन्तामृषिसत्तमाः॥ 1.34 ॥

jyotiṣāṃ caiva liṅgānāṃ kiñcitproktaṃ phalaṃ mayā | jyotiṣāṃ copaliṅgāni śrūyantāmṛṣisattamāḥ

सोमेश्वरस्य यल्लिङ्गमन्तकेशमुदाहृतम् ।मह्याः सागरसंयोगे तल्लिङ्गमुपलिङ्गकम्॥ 1.35 ॥

someśvarasya yalliṅgamantakeśamudāhṛtam | mahyāḥ sāgarasaṃyoge talliṅgamupaliṅgakam

मल्लिकार्जुनसम्भूतमुपलिङ्गमुदाहृतम् ।रुद्रेश्वरमिति ख्यातं भृगुकक्षे सुखावहम्॥ 1.36 ॥

mallikārjunasambhūtamupaliṅgamudāhṛtam | rudreśvaramiti khyātaṃ bhṛgukakṣe sukhāvaham

महाकालभवं लिङ्गं दुग्धेशमिति विश्रुतम् ।नर्मदायां प्रसिद्धं तत्सर्वपापहरं स्मृतम्॥ 1.37 ॥

mahākālabhavaṃ liṅgaṃ dugdheśamiti viśrutam | narmadāyāṃ prasiddhaṃ tatsarvapāpaharaṃ smṛtam

ऊँकारजं च यल्लिङ्गं कर्दमेशमिति श्रुतम् ।प्रसिद्धं बिन्दुसरसि सर्वकामफलप्रदम्॥ 1.38 ॥

ūm̐kārajaṃ ca yalliṅgaṃ kardameśamiti śrutam | prasiddhaṃ bindusarasi sarvakāmaphalapradam

केदारेश्वरसञ्जातं भूतेशं यमुनातटे ।महापापहरं प्रोक्तं पश्यतामर्चतां तथा॥ 1.39 ॥

kedāreśvarasañjātaṃ bhūteśaṃ yamunātaṭe | mahāpāpaharaṃ proktaṃ paśyatāmarcatāṃ tathā

भीमशङ्करसम्भूतं भीमेश्वरमिति स्मृतम् ।सह्याचले प्रसिद्धं तन्महाबलविवर्द्धनम्॥ 1.40 ॥

bhīmaśaṅkarasambhūtaṃ bhīmeśvaramiti smṛtam | sahyācale prasiddhaṃ tanmahābalavivarddhanam

विश्वेश्वराच्च यज्जातं शरण्येश्वर विश्रुतम् ।त्र्यम्बकस्य च यत्प्रोक्तं सिद्धेश्वर इति श्रुतम्॥ 1.41 ॥

viśveśvarācca yajjātaṃ śaraṇyeśvara viśrutam | tryambakasya ca yatproktaṃ siddheśvara iti śrutam

वैद्यनाथाच्च यज्जातं वैजनाथ इति स्मृतम् ।नागेश्वरसमुद्भूतं भूतेश्वरमुदाहृतम्॥ 1.42 ॥

vaidyanāthācca yajjātaṃ vaijanātha iti smṛtam | nāgeśvarasamudbhūtaṃ bhūteśvaramudāhṛtam

मल्लिकासरस्वतीतीरे दर्शनात्पापहारकम् ।रामेश्वराच्च यज्जातं गुप्तेश्वरमिति स्मृतम्॥ 1.43 ॥

mallikāsarasvatītīre darśanātpāpahārakam | rāmeśvarācca yajjātaṃ gupteśvaramiti smṛtam

घुश्मेशाच्चैव यज्जातं व्याघ्रेश्वरमिति स्मृतम् ज्योतिर्लिङ्गोपलिङ्गानि प्रोक्तानीह मया द्विजाः॥ 1.44 ॥

ghuśmeśāccaiva yajjātaṃ vyāghreśvaramiti smṛtam jyotirliṅgopaliṅgāni proktānīha mayā dvijāḥ

दर्शनात्पापहारीणि सर्वकामप्रदानि च ।एतानि सुप्रधानानि मुख्यतां हि गतानि च ।अन्यानि चापि मुख्यानि श्रूयन्तामृषिसत्तमाः॥ 1.45 ॥

darśanātpāpahārīṇi sarvakāmapradāni ca | etāni supradhānāni mukhyatāṃ hi gatāni ca | anyāni cāpi mukhyāni śrūyantāmṛṣisattamāḥ

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 2.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 2.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२. द्वितीयोऽध्यायः ।शिवलिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् ।सूत उवाच ।गङ्गातीरे सुप्रसिद्धा काशी खलु विमुक्तिदा ।सा हि लिङ्गमयी ज्ञेया शिववासस्थली स्मृता॥ 2.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.2. dvitīyo'dhyāyaḥ | śivaliṅgamāhātmyavarṇanam | sūta uvāca | gaṅgātīre suprasiddhā kāśī khalu vimuktidā | sā hi liṅgamayī jñeyā śivavāsasthalī smṛtā

लिङ्गं तत्रैव मुख्यं च सम्प्रोक्तमविमुक्तकम् ।कृत्तिवासेश्वरः साक्षात्तत्तुल्यो वृद्धकालकः॥ 2.2 ॥

liṅgaṃ tatraiva mukhyaṃ ca samproktamavimuktakam | kṛttivāseśvaraḥ sākṣāttattulyo vṛddhakālakaḥ

तिलभाण्डेश्वरश्चैव दशाश्वमेध एव च ।गङ्गासागरसंयोगे सङ्गमेश इति स्मृतः॥ 2.3 ॥

tilabhāṇḍeśvaraścaiva daśāśvamedha eva ca | gaṅgāsāgarasaṃyoge saṅgameśa iti smṛtaḥ

भूतेश्वरो यः सम्प्रोक्तो भक्तसर्वार्थदः सदा ।नारीश्वर इति ख्यातः कौशिक्याः स समीपगः॥ 2.4 ॥

bhūteśvaro yaḥ samprokto bhaktasarvārthadaḥ sadā | nārīśvara iti khyātaḥ kauśikyāḥ sa samīpagaḥ

वर्तते गण्डकीतीरे बटुकेश्वर एव सः ।पूरेश्वर इति ख्यातः फल्गुतीरे सुखप्रदः॥ 2.5 ॥

vartate gaṇḍakītīre baṭukeśvara eva saḥ | pūreśvara iti khyātaḥ phalgutīre sukhapradaḥ

सिद्धनाथेश्वरश्चैव दर्शनात्सिद्धिदो नृणाम् ।दूरेश्वर इति ख्यातः पत्तने चोत्तरे तथा॥ 2.6 ॥

siddhanātheśvaraścaiva darśanātsiddhido nṛṇām | dūreśvara iti khyātaḥ pattane cottare tathā

शृङ्गेश्वरश्च नाम्ना वै वैद्यनाथस्तथैव च ।जप्येश्वरस्तथा ख्यातो यो दधीचिरणस्थले॥ 2.7 ॥

śṛṅgeśvaraśca nāmnā vai vaidyanāthastathaiva ca | japyeśvarastathā khyāto yo dadhīciraṇasthale

गोपेश्वरः समाख्यातो रङ्गेश्वर इति स्मृतः ।वामेश्वरश्च नागेशः कामेशो विमलेश्वरः॥ 2.8 ॥

gopeśvaraḥ samākhyāto raṅgeśvara iti smṛtaḥ | vāmeśvaraśca nāgeśaḥ kāmeśo vimaleśvaraḥ

व्यासेश्वरश्च विख्यातः सुकेशश्च तथैव हि ।भाण्डेश्वरश्च विख्यातो हुङ्कारेशस्तथैव च॥ 2.9 ॥

vyāseśvaraśca vikhyātaḥ sukeśaśca tathaiva hi | bhāṇḍeśvaraśca vikhyāto huṅkāreśastathaiva ca

सुरोचनश्च विख्यातो भूतेश्वर इति स्वयम् ।सङ्गमेशस्तथा प्रोक्तो महापातकनाशनः॥ 2.10 ॥

surocanaśca vikhyāto bhūteśvara iti svayam | saṅgameśastathā prokto mahāpātakanāśanaḥ

ततश्च तप्तकातीरे कुमारेश्वर एव च ।सिद्धेश्वरश्च विख्यातः सेनेशश्च तथा स्मृतः॥ 2.11 ॥

tataśca taptakātīre kumāreśvara eva ca | siddheśvaraśca vikhyātaḥ seneśaśca tathā smṛtaḥ

रामेश्वर इति प्रोक्तो कुम्भेशश्च परो मतः ।नन्दीश्वरश्च पुञ्जेशः पूर्णायां पूर्णकस्तथा॥ 2.12 ॥

rāmeśvara iti prokto kumbheśaśca paro mataḥ | nandīśvaraśca puñjeśaḥ pūrṇāyāṃ pūrṇakastathā

ब्रह्मेश्वरः प्रयागे च ब्रह्मणा स्थापितः पुरा ।दशाश्वमेधतीर्थे हि चतुर्वर्गफलप्रदः॥ 2.13 ॥

brahmeśvaraḥ prayāge ca brahmaṇā sthāpitaḥ purā | daśāśvamedhatīrthe hi caturvargaphalapradaḥ

तथा सोमेश्वरस्तत्र सर्वापद्विनिवारकः ।भारद्वाजेश्वरश्चैव ब्रह्मवर्चःप्रवर्द्धकः॥ 2.14 ॥

tathā someśvarastatra sarvāpadvinivārakaḥ | bhāradvājeśvaraścaiva brahmavarcaḥpravarddhakaḥ

शूलटङ्केश्वरः साक्षात्कामनाप्रद ईरितः ।माधवेशश्च तत्रैव भक्तरक्षाविधायकः॥ 2.15 ॥

śūlaṭaṅkeśvaraḥ sākṣātkāmanāprada īritaḥ | mādhaveśaśca tatraiva bhaktarakṣāvidhāyakaḥ

नागेशाख्यः प्रसिद्धो हि साकेतनगरे द्विजाः ।सूर्यवंशोद्भवानां च विशेषेण सुखप्रदः॥ 2.16 ॥

nāgeśākhyaḥ prasiddho hi sāketanagare dvijāḥ | sūryavaṃśodbhavānāṃ ca viśeṣeṇa sukhapradaḥ

पुरुषोत्तमपुर्यां तु भुवनेशः सुसिद्धिदः ।लोकेशश्च महालिङ्गः सर्वानन्दप्रदायकः॥ 2.17 ॥

puruṣottamapuryāṃ tu bhuvaneśaḥ susiddhidaḥ | lokeśaśca mahāliṅgaḥ sarvānandapradāyakaḥ

कामेश्वरः शम्भुलिङ्गो गङ्गेशः परशुद्धिकृत् ।शुक्रेश्वरः शुक्रसिद्धो लोकानां हितकाम्यया॥ 2.18 ॥

kāmeśvaraḥ śambhuliṅgo gaṅgeśaḥ paraśuddhikṛt | śukreśvaraḥ śukrasiddho lokānāṃ hitakāmyayā

तथा वटेश्वरः ख्यातः सर्वकामफलप्रदः ।सिन्धुतीरे कपालेशो वक्त्रेशः सर्वपापहा॥ 2.19 ॥

tathā vaṭeśvaraḥ khyātaḥ sarvakāmaphalapradaḥ | sindhutīre kapāleśo vaktreśaḥ sarvapāpahā

धौतपापेश्वरः साक्षादंशेन परमेश्वरः ।भीमेश्वर इति प्रोक्तः सूर्येश्वर इति स्मृतः॥ 2.20 ॥

dhautapāpeśvaraḥ sākṣādaṃśena parameśvaraḥ | bhīmeśvara iti proktaḥ sūryeśvara iti smṛtaḥ

नन्दीश्वरश्च विज्ञेयो ज्ञानदो लोकपूजितः ।नाकेश्वरो महापुण्यस्तथा रामेश्वरः स्मृतः॥ 2.21 ॥

nandīśvaraśca vijñeyo jñānado lokapūjitaḥ | nākeśvaro mahāpuṇyastathā rāmeśvaraḥ smṛtaḥ

विमलेश्वरनामा वै कण्टकेश्वर एव च ।पूर्वसागरसंयोगे धर्तुकेशस्तथैव च॥ 2.22 ॥

vimaleśvaranāmā vai kaṇṭakeśvara eva ca | pūrvasāgarasaṃyoge dhartukeśastathaiva ca

चन्द्रेश्वरश्च विज्ञेयश्चन्द्रकान्तिफलप्रदः ।सर्वकामप्रदश्चैव सिद्धेश्वर इति स्मृतः॥ 2.23 ॥

candreśvaraśca vijñeyaścandrakāntiphalapradaḥ | sarvakāmapradaścaiva siddheśvara iti smṛtaḥ

बिल्वेश्वरश्च विख्यातश्चान्धकेशस्तथैव च ।यत्र वा ह्यन्धको दैत्यः शङ्करेण हतः पुरा॥ 2.24 ॥

bilveśvaraśca vikhyātaścāndhakeśastathaiva ca | yatra vā hyandhako daityaḥ śaṅkareṇa hataḥ purā

अयं स्वरूपमंशेन धृत्वा शम्भुः पुनः स्थितः ।शरणेश्वरविख्यातो लोकानां सुखदः सदा॥ 2.25 ॥

ayaṃ svarūpamaṃśena dhṛtvā śambhuḥ punaḥ sthitaḥ | śaraṇeśvaravikhyāto lokānāṃ sukhadaḥ sadā

कर्दमेशः परः प्रोक्तः कोटीशश्चार्बुदाचले ।अचलेशश्च विख्यातो लोकानां सुखदः सदा॥ 2.26 ॥

kardameśaḥ paraḥ proktaḥ koṭīśaścārbudācale | acaleśaśca vikhyāto lokānāṃ sukhadaḥ sadā

नागेश्वरस्तु कौशिक्यास्तीरे तिष्ठति नित्यशः ।अनन्तेश्वरसंज्ञश्च कल्याणशुभभाजनः॥ 2.27 ॥

nāgeśvarastu kauśikyāstīre tiṣṭhati nityaśaḥ | ananteśvarasaṃjñaśca kalyāṇaśubhabhājanaḥ

योगेश्वरश्च विख्यातो वैद्यनाथेश्वरस्तथा ।कोटीश्वरश्च विज्ञेयः सप्तेश्वर इति स्मृतः॥ 2.28 ॥

yogeśvaraśca vikhyāto vaidyanātheśvarastathā | koṭīśvaraśca vijñeyaḥ sapteśvara iti smṛtaḥ

भद्रेश्वरश्च विख्यातो भद्रनामा हरः स्वयम् ।चण्डीश्वरस्तथा प्रोक्तः सङ्गमेश्वर एव च॥ 2.29 ॥

bhadreśvaraśca vikhyāto bhadranāmā haraḥ svayam | caṇḍīśvarastathā proktaḥ saṅgameśvara eva ca

पूर्वस्यां दिशि जातानि शिवलिङ्गानि यानि च ।सामान्यान्यपि चान्यानि तानीह कथितानि ते॥ 2.30 ॥

pūrvasyāṃ diśi jātāni śivaliṅgāni yāni ca | sāmānyānyapi cānyāni tānīha kathitāni te

दक्षिणस्यां दिशि तथा शिवलिङ्गानि यानि च ।सञ्जातानि मुनिश्रेष्ठ तानि ते कथयाम्यहम्॥ 2.31 ॥

dakṣiṇasyāṃ diśi tathā śivaliṅgāni yāni ca | sañjātāni muniśreṣṭha tāni te kathayāmyaham

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 3.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 3.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.३. तृतीयोऽध्यायः ।कोटिरुद्रसंहितायामनसूयात्रितपोवर्णनम् ।सूत उवाच ।ब्रह्मपुर्यां चित्रकूटे लिङ्गं मत्तगजेन्द्रकम् ।ब्रह्मणा स्थापितं पूर्वं सर्वकामसमृद्धिदम्॥ 3.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.3. tṛtīyo'dhyāyaḥ | koṭirudrasaṃhitāyāmanasūyātritapovarṇanam | sūta uvāca | brahmapuryāṃ citrakūṭe liṅgaṃ mattagajendrakam | brahmaṇā sthāpitaṃ pūrvaṃ sarvakāmasamṛddhidam

तत्पूर्वदिशि कोटीशं लिङ्गं सर्ववरप्रदम् ।गोदावर्याः पश्चिमे तल्लिङ्गं पशुपतिनामकम्॥ 3.2 ॥

tatpūrvadiśi koṭīśaṃ liṅgaṃ sarvavarapradam | godāvaryāḥ paścime talliṅgaṃ paśupatināmakam

दक्षिणस्यां दिशि कश्चिदत्रीश्वर इति स्वयम् ।लोकानामुपकारार्थमनसूयासुखाय च॥ 3.3 ॥

dakṣiṇasyāṃ diśi kaścidatrīśvara iti svayam | lokānāmupakārārthamanasūyāsukhāya ca

प्रादुर्भूतः स्वयं देवो ह्यनावृष्ट्यामजीवयत् ।स एव शङ्करः साक्षादंशेन स्वयमेव हि॥ 3.4 ॥

prādurbhūtaḥ svayaṃ devo hyanāvṛṣṭyāmajīvayat | sa eva śaṅkaraḥ sākṣādaṃśena svayameva hi

ऋषय ऊचुः ।सूत सूत महाभाग कथमत्रीश्वरो हरः ।उत्पन्नः परमो दिव्यस्तत्त्वं कथय सुव्रत॥ 3.5 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | sūta sūta mahābhāga kathamatrīśvaro haraḥ | utpannaḥ paramo divyastattvaṃ kathaya suvrata

सूत उवाच ।साधु पृष्टमृषिश्रेष्ठाः कथयामि कथां शुभाम् ।यां कथां सततं श्रुत्वा पातकैर्मुच्यते ध्रुवम्॥ 3.6 ॥

sūta uvāca | sādhu pṛṣṭamṛṣiśreṣṭhāḥ kathayāmi kathāṃ śubhām | yāṃ kathāṃ satataṃ śrutvā pātakairmucyate dhruvam

दक्षिणस्यां दिशि महत् कामदं नाम यद्वनम् ।चित्रकूटसमीपेऽस्ति तपसां हितदं सताम्॥ 3.7 ॥

dakṣiṇasyāṃ diśi mahat kāmadaṃ nāma yadvanam | citrakūṭasamīpe'sti tapasāṃ hitadaṃ satām

तत्र च ब्रह्मणः पुत्रो ह्यत्रिनामा ऋषिः स्वयम् ।तपस्तेपेऽतिकठिनमनसूयासमन्वितः॥ 3.8 ॥

tatra ca brahmaṇaḥ putro hyatrināmā ṛṣiḥ svayam | tapastepe'tikaṭhinamanasūyāsamanvitaḥ

पूर्वं कदाचित्तत्रैव ह्यनावृष्टिरभून्मुने ।दुःखदा प्राणिनां दैवाद्विकटा शतवार्षिकी॥ 3.9 ॥

pūrvaṃ kadācittatraiva hyanāvṛṣṭirabhūnmune | duḥkhadā prāṇināṃ daivādvikaṭā śatavārṣikī

वृक्षाः शुष्कास्तदा सर्वे पल्लवानि फलानि च ।नित्यार्थं न जलं क्वापि दृष्टमासीन्मुनीश्वराः॥ 3.10 ॥

vṛkṣāḥ śuṣkāstadā sarve pallavāni phalāni ca | nityārthaṃ na jalaṃ kvāpi dṛṣṭamāsīnmunīśvarāḥ

आर्द्रीभावो न लभ्येत खरा वाता दिशो दश ।हाहाकारो महानासीत्पृथिव्यां दुःखदोऽति हि॥ 3.11 ॥

ārdrībhāvo na labhyeta kharā vātā diśo daśa | hāhākāro mahānāsītpṛthivyāṃ duḥkhado'ti hi

संवर्तं चैव भूतानां दृष्ट्वात्रिगृहिणी प्रिया ।साध्वी चैवाब्रवीदत्रिं मया दुःखं न सह्यते॥ 3.12 ॥

saṃvartaṃ caiva bhūtānāṃ dṛṣṭvātrigṛhiṇī priyā | sādhvī caivābravīdatriṃ mayā duḥkhaṃ na sahyate

समाधौ च विलीनोऽभूदासने संस्थितः स्वयम् ।प्राणायामं त्रिरावृत्त्या कृत्वा मुनिवरस्तदा॥ 3.13 ॥

samādhau ca vilīno'bhūdāsane saṃsthitaḥ svayam | prāṇāyāmaṃ trirāvṛttyā kṛtvā munivarastadā

ध्यायति स्म परं ज्योतिरात्मस्थमात्मना च सः ।अत्रिर्मुनिवरो ज्ञानी शङ्करं निर्विकारकम्॥ 3.14 ॥

dhyāyati sma paraṃ jyotirātmasthamātmanā ca saḥ | atrirmunivaro jñānī śaṅkaraṃ nirvikārakam

स्वामिनि ध्यानलीने च शिष्यास्ते दूरतो गताः ।अन्नं विना तदा ते तु मुक्त्वा तं स्वगुरुं मुनिम्॥ 3.15 ॥

svāmini dhyānalīne ca śiṣyāste dūrato gatāḥ | annaṃ vinā tadā te tu muktvā taṃ svaguruṃ munim

एकाकिनी तदा जाता सानसूया पतिव्रता ।सिषेवे सा च सततं तं मुदा मुनिसत्तमम्॥ 3.16 ॥

ekākinī tadā jātā sānasūyā pativratā | siṣeve sā ca satataṃ taṃ mudā munisattamam

पार्थिवं सुन्दरं कृत्वा मन्त्रेण विधिपूर्वकम् ।मानसैरुपचारैश्च पूजयामास शङ्करम्॥ 3.17 ॥

pārthivaṃ sundaraṃ kṛtvā mantreṇa vidhipūrvakam | mānasairupacāraiśca pūjayāmāsa śaṅkaram

तुष्टाव शङ्करं भक्त्या संसेवित्वा मुहुर्मुहुः ।बद्धाञ्जलिपुटा भूत्वा प्रक्रम्य स्वामिनं शिवम्॥ 3.18 ॥

tuṣṭāva śaṅkaraṃ bhaktyā saṃsevitvā muhurmuhuḥ | baddhāñjalipuṭā bhūtvā prakramya svāminaṃ śivam

दण्डवत्प्रणिपातेन प्रतिप्रक्रमणं तदा ।चकार सुचरित्रा सानसूया मुनिकामिनी॥ 3.19 ॥

daṇḍavatpraṇipātena pratiprakramaṇaṃ tadā | cakāra sucaritrā sānasūyā munikāminī

दैत्याश्च दानवाः सर्वे दृष्ट्वा तु सुन्दरीं तदा ।विह्वलाश्चाभवँस्तत्र तेजसा दूरतः स्थिताः॥ 3.20 ॥

daityāśca dānavāḥ sarve dṛṣṭvā tu sundarīṃ tadā | vihvalāścābhavam̐statra tejasā dūrataḥ sthitāḥ

अग्निं दृष्ट्वा यथा दूरे वर्तन्ते तद्वदेव हि ।तथैनां च तदा दृष्ट्वा नायान्तीह समीपगाः॥ 3.21 ॥

agniṃ dṛṣṭvā yathā dūre vartante tadvadeva hi | tathaināṃ ca tadā dṛṣṭvā nāyāntīha samīpagāḥ

अत्रेश्च तपसश्चैवानसूयाशिवसेवनम् ।विशिष्यते स्म विप्रेन्द्रा मनोवाक्कायसंस्कृतम्॥ 3.22 ॥

atreśca tapasaścaivānasūyāśivasevanam | viśiṣyate sma viprendrā manovākkāyasaṃskṛtam

तावत्कालं तु सा देवी परिचर्यां चकार ह ।यावत्कालं मुनिवरः प्राणायामपरायणः॥ 3.23 ॥

tāvatkālaṃ tu sā devī paricaryāṃ cakāra ha | yāvatkālaṃ munivaraḥ prāṇāyāmaparāyaṇaḥ

तौ दम्पती तदा तत्र स्वस्वकार्यपरायणौ ।संस्थितौ मुनिशार्दूल नान्यः कश्चित्परः स्थितः॥ 3.24 ॥

tau dampatī tadā tatra svasvakāryaparāyaṇau | saṃsthitau muniśārdūla nānyaḥ kaścitparaḥ sthitaḥ

एवं जाते तदा काले ह्यत्रिश्च ऋषिसत्तमः ।ध्याने च परमे लीनो न व्यबुध्यत किञ्चन॥ 3.25 ॥

evaṃ jāte tadā kāle hyatriśca ṛṣisattamaḥ | dhyāne ca parame līno na vyabudhyata kiñcana

अनसूयापि सा साध्वी स्वामिनं वै शिवं तथा ।भेजे नान्यत्परं किञ्चिज्जानीते स्म च सा सती॥ 3.26 ॥

anasūyāpi sā sādhvī svāminaṃ vai śivaṃ tathā | bheje nānyatparaṃ kiñcijjānīte sma ca sā satī

तस्यैव तपसा सर्वे तस्याश्च भजनेन च ।देवाश्च ऋषयश्चैव गङ्गाद्याः सरितस्तथा॥ 3.27 ॥

tasyaiva tapasā sarve tasyāśca bhajanena ca | devāśca ṛṣayaścaiva gaṅgādyāḥ saritastathā

दर्शनार्थं तयोः सर्वाः परप्रीत्या समाययुः ।दृष्ट्वा च तत्तपः सेवां विस्मयं परमं ययुः॥ 3.28 ॥

darśanārthaṃ tayoḥ sarvāḥ paraprītyā samāyayuḥ | dṛṣṭvā ca tattapaḥ sevāṃ vismayaṃ paramaṃ yayuḥ

तयोस्तदद्भुतं दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम् ।उभयोः किं विशिष्टं च तपसो भजनस्य च॥ 3.29 ॥

tayostadadbhutaṃ dṛṣṭvā samūcurbhajanaṃ varam | ubhayoḥ kiṃ viśiṣṭaṃ ca tapaso bhajanasya ca

अत्रेश्चैव तपःप्रोक्तमनसूयानुसेवनम् ।तत्सर्वमुभयोर्दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम्॥ 3.30 ॥

atreścaiva tapaḥproktamanasūyānusevanam | tatsarvamubhayordṛṣṭvā samūcurbhajanaṃ varam

पूर्वैश्च ऋषिभिश्चैव दुष्करं तु तपः कृतम् ।एतादृशं तु केनापि क्व कृतं नैतदब्रुवन्॥ 3.31 ॥

pūrvaiśca ṛṣibhiścaiva duṣkaraṃ tu tapaḥ kṛtam | etādṛśaṃ tu kenāpi kva kṛtaṃ naitadabruvan

धन्योऽयं च मुनिर्धन्या तथेयमनसूयिका ।यदैताभ्यां परं प्रीत्या क्रियते सुतपः पुनः॥ 3.32 ॥

dhanyo'yaṃ ca munirdhanyā tatheyamanasūyikā | yadaitābhyāṃ paraṃ prītyā kriyate sutapaḥ punaḥ

एतादृशं शुभं चैतत्तपो दुष्करमुत्तमम् ।त्रिलोक्यां क्रियते केन साम्प्रतं ज्ञायते न हि॥ 3.33 ॥

etādṛśaṃ śubhaṃ caitattapo duṣkaramuttamam | trilokyāṃ kriyate kena sāmprataṃ jñāyate na hi

तयोरेव प्रशंसां च कृत्वा ते तु यथागतम् ।गतास्ते च तदा तत्र गङ्गाञ्च गिरिशं विना॥ 3.34 ॥

tayoreva praśaṃsāṃ ca kṛtvā te tu yathāgatam | gatāste ca tadā tatra gaṅgāñca giriśaṃ vinā

गङ्गा मद्भजनप्रीता साध्वी धर्मविमोहिता ।कृत्वोपकारमेतस्यागमिष्यामीत्युवाच सा॥ 3.35 ॥

gaṅgā madbhajanaprītā sādhvī dharmavimohitā | kṛtvopakārametasyāgamiṣyāmītyuvāca sā

शिवोऽपि ध्यानसम्बद्धो मुनेरत्रेर्मुनीश्वराः ।पूर्णांशेन स्थितस्तत्र कैलासं न जगाम ह॥ 3.36 ॥

śivo'pi dhyānasambaddho muneratrermunīśvarāḥ | pūrṇāṃśena sthitastatra kailāsaṃ na jagāma ha

पञ्चाशच्च तथा चात्र चत्वारि ऋषिसत्तमाः ।वर्षाणि च गतान्यासन् वृष्टिर्नैवाभवत्तदा॥ 3.37 ॥

pañcāśacca tathā cātra catvāri ṛṣisattamāḥ | varṣāṇi ca gatānyāsan vṛṣṭirnaivābhavattadā

यावच्चाप्यत्रिणा ह्येवं तपसा ध्यानमाश्रितम् ।अनसूया तदा नैव गृह्णामीतीषणा कृता॥ 3.38 ॥

yāvaccāpyatriṇā hyevaṃ tapasā dhyānamāśritam | anasūyā tadā naiva gṛhṇāmītīṣaṇā kṛtā

एवं च क्रियमाणे हि मुनिना तपसि स्थिते ।अनसूयासुभजने यज्जातं श्रूयतामिति॥ 3.39 ॥

evaṃ ca kriyamāṇe hi muninā tapasi sthite | anasūyāsubhajane yajjātaṃ śrūyatāmiti