Kotirudra Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 21.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 21.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२१. एकविंशोऽध्यायः ।भीमेश्वरज्योतिर्लिङ्गोत्पत्तिस्तन्माहात्म्यवर्णनम् ।सूत उवाच ।शिवोऽपि च गणैः सार्धं जगाम हितकाम्यया ।स्वभक्तनिकटं गुप्तस्तस्थौ रक्षार्थमादरात्॥ 21.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.21. ekaviṃśo'dhyāyaḥ | bhīmeśvarajyotirliṅgotpattistanmāhātmyavarṇanam | sūta uvāca | śivo'pi ca gaṇaiḥ sārdhaṃ jagāma hitakāmyayā | svabhaktanikaṭaṃ guptastasthau rakṣārthamādarāt

एतस्मिन्नन्तरे तत्र कामरूपेश्वरेण च ।अत्यन्तं ध्यानमारब्धं पार्थिवस्य पुरस्तदा॥ 21.2 ॥

etasminnantare tatra kāmarūpeśvareṇa ca | atyantaṃ dhyānamārabdhaṃ pārthivasya purastadā

केनचित्तत्र गत्वा च राक्षसाय निवेदितम् ।राजा किञ्चित्करोत्येवं त्वदर्थं ह्याभिचारिकम्॥ 21.3 ॥

kenacittatra gatvā ca rākṣasāya niveditam | rājā kiñcitkarotyevaṃ tvadarthaṃ hyābhicārikam

सूत उवाच ।राक्षसः स च तच्छ्रुत्वा क्रुद्धस्तद् हननेच्छया ।गृहीत्वा करवालं च जगाम नृपतिं प्रति॥ 21.4 ॥

sūta uvāca | rākṣasaḥ sa ca tacchrutvā kruddhastad hananecchayā | gṛhītvā karavālaṃ ca jagāma nṛpatiṃ prati

तद् दृष्ट्वा राक्षसस्तत्र पार्थिवादि स्थितं च यत् ।तदर्थं तत्स्वरूपं च दृष्ट्वा किञ्चित्करोत्यसौ॥ 21.5 ॥

tad dṛṣṭvā rākṣasastatra pārthivādi sthitaṃ ca yat | tadarthaṃ tatsvarūpaṃ ca dṛṣṭvā kiñcitkarotyasau

अत एनं बलादद्य हन्मि सोपस्करं नृपम् ।विचार्येति महाक्रुद्धो राक्षसः प्राह तं नृपम्॥ 21.6 ॥

ata enaṃ balādadya hanmi sopaskaraṃ nṛpam | vicāryeti mahākruddho rākṣasaḥ prāha taṃ nṛpam

भीम उवाच ।रे रे पार्थिव दुष्टात्मन् क्रियते किं त्वयाधुना ।सत्यं वद न हन्यां त्वामन्यथा हन्मि निश्चितम्॥ 21.7 ॥

bhīma uvāca | re re pārthiva duṣṭātman kriyate kiṃ tvayādhunā | satyaṃ vada na hanyāṃ tvāmanyathā hanmi niścitam

सूत उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तस्य कामरूपेश्वरश्च सः ।मनसीति चिचिन्ताशु शिवविश्वासपूरितः॥ 21.8 ॥

sūta uvāca | iti śrutvā vacastasya kāmarūpeśvaraśca saḥ | manasīti cicintāśu śivaviśvāsapūritaḥ

भविष्यं यद्भवत्येव नास्ति तस्य निवर्तकः ।प्रारब्धाधीनमेवात्र प्रारब्धः स शिवः स्मृतः॥ 21.9 ॥

bhaviṣyaṃ yadbhavatyeva nāsti tasya nivartakaḥ | prārabdhādhīnamevātra prārabdhaḥ sa śivaḥ smṛtaḥ

कृपालुः शङ्करश्चात्र पार्थिवे वर्तते ध्रुवम् ।मदर्थं न करोतीह कुतः कोऽयं च राक्षसः॥ 21.10 ॥

kṛpāluḥ śaṅkaraścātra pārthive vartate dhruvam | madarthaṃ na karotīha kutaḥ ko'yaṃ ca rākṣasaḥ

स्वानुरूपां प्रतिज्ञां स सत्यं चैव करिष्यति ।सत्यप्रतिज्ञो भगवान् शिवश्चेति श्रुतौ श्रुतः॥ 21.11 ॥

svānurūpāṃ pratijñāṃ sa satyaṃ caiva kariṣyati | satyapratijño bhagavān śivaśceti śrutau śrutaḥ

मम भक्तं यदा कश्चित्पीडयत्यतिदारुणः ।तदाहं तस्य रक्षार्थं दुष्टं हन्मि न संशयः॥ 21.12 ॥

mama bhaktaṃ yadā kaścitpīḍayatyatidāruṇaḥ | tadāhaṃ tasya rakṣārthaṃ duṣṭaṃ hanmi na saṃśayaḥ

एवं धैर्यं समालम्ब्य ध्यात्वा देवं च शङ्करम् ।प्रार्थयामास सद्भक्त्या मनसैव रसेश्वरः॥ 21.13 ॥

evaṃ dhairyaṃ samālambya dhyātvā devaṃ ca śaṅkaram | prārthayāmāsa sadbhaktyā manasaiva raseśvaraḥ

त्वदीयोऽस्मि महाराज यथेच्छसि तथा कुरु ।सत्यं च वचनं ह्यत्र ब्रवीमि कुरु मे हितम्॥ 21.14 ॥

tvadīyo'smi mahārāja yathecchasi tathā kuru | satyaṃ ca vacanaṃ hyatra bravīmi kuru me hitam

एवं मनसि स ध्यात्वा सत्यपाशेन यन्त्रितः ।प्राह सत्यं वचो राजा राक्षसं चावमानयन्॥ 21.15 ॥

evaṃ manasi sa dhyātvā satyapāśena yantritaḥ | prāha satyaṃ vaco rājā rākṣasaṃ cāvamānayan

नृप उवाच ।भजामि शङ्करं देवं स्वभक्तपरिपालकम् ।चराचराणां सर्वेषामीश्वरं निर्विकारकम्॥ 21.16 ॥

nṛpa uvāca | bhajāmi śaṅkaraṃ devaṃ svabhaktaparipālakam | carācarāṇāṃ sarveṣāmīśvaraṃ nirvikārakam

सूत उवाच ।इति तस्य वचः श्रुत्वा कामरूपेश्वरस्य सः ।क्रोधेन प्रचलद्गात्रो भीमो वचनमब्रवीत्॥ 21.17 ॥

sūta uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā kāmarūpeśvarasya saḥ | krodhena pracaladgātro bhīmo vacanamabravīt

भीम उवाच ।शङ्करस्ते मया ज्ञातः किं करिष्यति वै मम ।यो मे पितृव्यकेनैव स्थापितः किङ्करो यथा॥ 21.18 ॥

bhīma uvāca | śaṅkaraste mayā jñātaḥ kiṃ kariṣyati vai mama | yo me pitṛvyakenaiva sthāpitaḥ kiṅkaro yathā

तद्बलं हि समाश्रित्य विजेतुं त्वं समीहसे ।तर्हि त्वया जितं सर्वं नात्र कार्या विचारणा॥ 21.19 ॥

tadbalaṃ hi samāśritya vijetuṃ tvaṃ samīhase | tarhi tvayā jitaṃ sarvaṃ nātra kāryā vicāraṇā

यावन्मया न दृष्टो हि शङ्करस्त्वत्प्रपालकः ।तावत्त्वं स्वामिनं मत्वा सेवसे नान्यथा क्वचित्॥ 21.20 ॥

yāvanmayā na dṛṣṭo hi śaṅkarastvatprapālakaḥ | tāvattvaṃ svāminaṃ matvā sevase nānyathā kvacit

मया दृष्टे च तत्सर्वं स्फुटं स्यात्सर्वथा नृप ।तस्मात्त्वं वै शिवस्येदं रूपं दूरतरं कुरु॥ 21.21 ॥

mayā dṛṣṭe ca tatsarvaṃ sphuṭaṃ syātsarvathā nṛpa | tasmāttvaṃ vai śivasyedaṃ rūpaṃ dūrataraṃ kuru

अन्यथा हि भयं तेऽद्य भविष्यति न संशयः ।स्वामिनस्ते करं तीक्ष्णं दास्येऽहं भीमविक्रमः॥ 21.22 ॥

anyathā hi bhayaṃ te'dya bhaviṣyati na saṃśayaḥ | svāminaste karaṃ tīkṣṇaṃ dāsye'haṃ bhīmavikramaḥ

सूत उवाच ।इति तद्वचनं श्रुत्वा कामरूपेश्वरो नृपः ।दृढं शङ्करविश्वासो द्रुतं वाक्यमुवाच तम्॥ 21.23 ॥

sūta uvāca | iti tadvacanaṃ śrutvā kāmarūpeśvaro nṛpaḥ | dṛḍhaṃ śaṅkaraviśvāso drutaṃ vākyamuvāca tam

राजोवाच ।अहं च पामरो दुष्टो न मोक्ष्ये शङ्करं पुनः ।सर्वोत्कृष्टश्च मे स्वामी न मां मुञ्चति कर्हिचित्॥ 21.24 ॥

rājovāca | ahaṃ ca pāmaro duṣṭo na mokṣye śaṅkaraṃ punaḥ | sarvotkṛṣṭaśca me svāmī na māṃ muñcati karhicit

सूत उवाच ।एवं वचस्तदा श्रुत्वा तस्य राज्ञः शिवात्मनः ।तं प्रहस्य द्रुतं भीमो भूपतिं राक्षसोऽब्रवीत्॥ 21.25 ॥

sūta uvāca | evaṃ vacastadā śrutvā tasya rājñaḥ śivātmanaḥ | taṃ prahasya drutaṃ bhīmo bhūpatiṃ rākṣaso'bravīt

भीम उवाच ।मत्तो भिक्षयते नित्यं स किं जानाति स्वाकृतिम् ।योगिनां का च निष्ठा वै भक्तानां प्रतिपालने॥ 21.26 ॥

bhīma uvāca | matto bhikṣayate nityaṃ sa kiṃ jānāti svākṛtim | yogināṃ kā ca niṣṭhā vai bhaktānāṃ pratipālane

इति कृत्वा मतिं त्वं च दूरतो भव सर्वथा ।अहं च तव स स्वामी युद्धं वै करवावहे॥ 21.27 ॥

iti kṛtvā matiṃ tvaṃ ca dūrato bhava sarvathā | ahaṃ ca tava sa svāmī yuddhaṃ vai karavāvahe

सूत उवाच ।इत्युक्तः स नृपश्रेष्ठः शम्भुभक्तो दृढव्रतः ।प्रत्युवाचाभयो भीमं दुःखदं जगतां सदा॥ 21.28 ॥

sūta uvāca | ityuktaḥ sa nṛpaśreṣṭhaḥ śambhubhakto dṛḍhavrataḥ | pratyuvācābhayo bhīmaṃ duḥkhadaṃ jagatāṃ sadā

राजोवाच ।शृणु राक्षस दुष्टात्मन्मया कर्तुं न शक्यते ।त्वया विक्रियते तर्हि कुतस्त्वं शक्तिमानसि॥ 21.29 ॥

rājovāca | śṛṇu rākṣasa duṣṭātmanmayā kartuṃ na śakyate | tvayā vikriyate tarhi kutastvaṃ śaktimānasi

सूत उवाच ।इत्युक्तः सैन्यमादाय राजानं परिभर्त्स्य तम् ।करालं करवालं च पार्थिवे प्राक्षिपत्तदा॥ 21.30 ॥

sūta uvāca | ityuktaḥ sainyamādāya rājānaṃ paribhartsya tam | karālaṃ karavālaṃ ca pārthive prākṣipattadā

पश्य त्वं स्वामिनोऽद्यैव बलं भक्तसुखावहम् ।इत्युवाच विहस्यैव राक्षसैः स महाबलः॥ 21.31 ॥

paśya tvaṃ svāmino'dyaiva balaṃ bhaktasukhāvaham | ityuvāca vihasyaiva rākṣasaiḥ sa mahābalaḥ

करवालः पार्थिवं च यावत्स्पृशति नो द्विजाः ।तावच्च पार्थिवात्तस्मादाविरासीत्स्वयं हरः॥ 21.32 ॥

karavālaḥ pārthivaṃ ca yāvatspṛśati no dvijāḥ | tāvacca pārthivāttasmādāvirāsītsvayaṃ haraḥ

पश्य भीमेश्वरोऽहं च रक्षार्थं प्रकटोऽभवम् ।मम पूर्वव्रतं ह्येतद्रक्ष्यो भक्तो मया सदा॥ 21.33 ॥

paśya bhīmeśvaro'haṃ ca rakṣārthaṃ prakaṭo'bhavam | mama pūrvavrataṃ hyetadrakṣyo bhakto mayā sadā

एतस्मात्पश्य मे शीघ्रं बलं भक्तसुखावहम् ।इत्युक्त्वा स पिनाकेन करवालो द्विधा कृतः॥ 21.34 ॥

etasmātpaśya me śīghraṃ balaṃ bhaktasukhāvaham | ityuktvā sa pinākena karavālo dvidhā kṛtaḥ

पुनश्चैव त्रिशूलं स्वं चिक्षिपे तेन रक्षसा ।तच्छूलं शतधा नीतमपि दुष्टस्य शम्भुना॥ 21.35 ॥

punaścaiva triśūlaṃ svaṃ cikṣipe tena rakṣasā | tacchūlaṃ śatadhā nītamapi duṣṭasya śambhunā

पुनः शक्तिश्च निःक्षिप्ता तेन शम्भूपरि द्विजाः ।शम्भुना सापि बाणैः स्वैर्लक्षधा च कृता द्रुतम्॥ 21.36 ॥

punaḥ śaktiśca niḥkṣiptā tena śambhūpari dvijāḥ | śambhunā sāpi bāṇaiḥ svairlakṣadhā ca kṛtā drutam

पट्टिशश्च ततस्तेन निःक्षिप्तो हि शिवोपरि ।शिवेन स त्रिशूलेन तिलशश्च कृतं क्षणात्॥ 21.37 ॥

paṭṭiśaśca tatastena niḥkṣipto hi śivopari | śivena sa triśūlena tilaśaśca kṛtaṃ kṣaṇāt

ततः शिवगणानां च राक्षसानां परस्परम् ।युद्धमासीत्तदा घोरं पश्यतां दुःखकावहम्॥ 21.38 ॥

tataḥ śivagaṇānāṃ ca rākṣasānāṃ parasparam | yuddhamāsīttadā ghoraṃ paśyatāṃ duḥkhakāvaham

ततश्च पृथिवी सर्वा व्याकुला चाभवत्क्षणात् ।समुद्राश्च तदा सर्वे चुक्षुभुः समहीधराः॥ 21.39 ॥

tataśca pṛthivī sarvā vyākulā cābhavatkṣaṇāt | samudrāśca tadā sarve cukṣubhuḥ samahīdharāḥ

देवाश्च ऋषयः सर्वे बभूवुर्विकला अति ।ऊचुः परस्परं चेति व्यर्थं वै प्रार्थितः शिवः॥ 21.40 ॥

devāśca ṛṣayaḥ sarve babhūvurvikalā ati | ūcuḥ parasparaṃ ceti vyarthaṃ vai prārthitaḥ śivaḥ

नारदश्च समागत्य शङ्करं दुःखदाहकम् ।प्रार्थयामास तत्रैव साञ्जलिर्नतमस्तकः॥ 21.41 ॥

nāradaśca samāgatya śaṅkaraṃ duḥkhadāhakam | prārthayāmāsa tatraiva sāñjalirnatamastakaḥ

नारद उवाच ।क्षम्यतां क्षम्यतां नाथ त्वया विभ्रमकारक ।तृणे कश्च कुठारो वै हन्यतां शीघ्रमेव हि॥ 21.42 ॥

nārada uvāca | kṣamyatāṃ kṣamyatāṃ nātha tvayā vibhramakāraka | tṛṇe kaśca kuṭhāro vai hanyatāṃ śīghrameva hi

इति सम्प्रार्थितः शम्भुः सर्वान् रक्षोगणान्प्रभुः ।हुङ्कारेणैव चास्त्रेण भस्मसात्कृतवांस्तदा॥ 21.43 ॥

iti samprārthitaḥ śambhuḥ sarvān rakṣogaṇānprabhuḥ | huṅkāreṇaiva cāstreṇa bhasmasātkṛtavāṃstadā

सर्वे ते राक्षसा दग्धाः शङ्करेण क्षणं मुने ।बभूवुस्तत्र सर्वेषां देवानां पश्यतां द्रुतम्॥ 21.44 ॥

sarve te rākṣasā dagdhāḥ śaṅkareṇa kṣaṇaṃ mune | babhūvustatra sarveṣāṃ devānāṃ paśyatāṃ drutam

दावानलगतो वह्निर्यथा च वनमादहेत् ।तथा शिवेन क्रुद्धेन राक्षसानां बलं क्षणात्॥ 21.45 ॥

dāvānalagato vahniryathā ca vanamādahet | tathā śivena kruddhena rākṣasānāṃ balaṃ kṣaṇāt

भीमस्यैव च किं भस्म न ज्ञातं केनचित्तदा ।परिवारयुतो दग्धो नाम न श्रूयते क्वचित्॥ 21.46 ॥

bhīmasyaiva ca kiṃ bhasma na jñātaṃ kenacittadā | parivārayuto dagdho nāma na śrūyate kvacit

ततः शिवस्य कृपया शान्तिं प्राप्ता मुनीश्वराः ।देवाः सर्वे च शक्राद्याः स्वास्थ्यं प्रापाखिलं जगत्॥ 21.47 ॥

tataḥ śivasya kṛpayā śāntiṃ prāptā munīśvarāḥ | devāḥ sarve ca śakrādyāḥ svāsthyaṃ prāpākhilaṃ jagat

क्रोधज्वाला महेशस्य निःससार वनाद्वनम् ।राक्षसानां च तद्भस्म सर्वं व्याप्तं वनेऽखिलम्॥ 21.48 ॥

krodhajvālā maheśasya niḥsasāra vanādvanam | rākṣasānāṃ ca tadbhasma sarvaṃ vyāptaṃ vane'khilam

ततश्चौषधयो जाता नानाकार्यकरास्तथा ।रूपान्तरं ततो नॄणां भवेद्वेषान्तरं तथा॥ 21.49 ॥

tataścauṣadhayo jātā nānākāryakarāstathā | rūpāntaraṃ tato nṝṇāṃ bhavedveṣāntaraṃ tathā

भूतप्रेतपिशाचादि दूरतश्च ततो व्रजेत् ।तन्न कार्यं च यच्चैव ततो न भवति द्विजाः॥ 21.50 ॥

bhūtapretapiśācādi dūrataśca tato vrajet | tanna kāryaṃ ca yaccaiva tato na bhavati dvijāḥ

तैर्देवैः प्रार्थितः शम्भुर्मुनिभिश्च विशेषतः ।स्थातव्यं स्वामिना ह्यत्र लोकानां सुखहेतवे॥ 21.51 ॥

tairdevaiḥ prārthitaḥ śambhurmunibhiśca viśeṣataḥ | sthātavyaṃ svāminā hyatra lokānāṃ sukhahetave

अयं वै कुत्सितो देश अयोध्यालोकदुःखदः ।भवन्तं च तदा दृष्ट्वा कल्याणं सम्भविष्यति॥ 21.52 ॥

ayaṃ vai kutsito deśa ayodhyālokaduḥkhadaḥ | bhavantaṃ ca tadā dṛṣṭvā kalyāṇaṃ sambhaviṣyati

भीमशङ्करनामा त्वं भविता सर्वसाधकः ।एतल्लिङ्गं सदा पूज्यं सर्वापद्विनिवारकम्॥ 21.53 ॥

bhīmaśaṅkaranāmā tvaṃ bhavitā sarvasādhakaḥ | etalliṅgaṃ sadā pūjyaṃ sarvāpadvinivārakam

सूत उवाच ।इत्येवं प्रार्थितः शम्भुर्लोकानां हितकारकः ।तत्रैवास्थितवान्प्रीत्या स्वतन्त्रो भक्तवत्सलः॥ 21.54 ॥

sūta uvāca | ityevaṃ prārthitaḥ śambhurlokānāṃ hitakārakaḥ | tatraivāsthitavānprītyā svatantro bhaktavatsalaḥ

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 22.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 22.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२२. द्वाविंशोऽध्यायः ।काश्यां रुद्रागमनवर्णनम् ।सूत उवाच ।अतः परं प्रवक्ष्यामि श्रूयतामृषिसत्तमाः ।विश्वेश्वरस्य माहात्म्यं महापातकनाशनम्॥ 22.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.22. dvāviṃśo'dhyāyaḥ | kāśyāṃ rudrāgamanavarṇanam | sūta uvāca | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi śrūyatāmṛṣisattamāḥ | viśveśvarasya māhātmyaṃ mahāpātakanāśanam

यदिदं दृश्यते किञ्चिज्जगत्यां वस्तुमात्रकम् ।चिदानन्दस्वरूपं च निर्विकारं सनातनम्॥ 22.2 ॥

yadidaṃ dṛśyate kiñcijjagatyāṃ vastumātrakam | cidānandasvarūpaṃ ca nirvikāraṃ sanātanam

तस्यैव कैवल्यरतेर्द्वितीयेच्छा ततोऽभवत् ।स एव सगुणो जातः शिव इत्यभिधीयते॥ 22.3 ॥

tasyaiva kaivalyaraterdvitīyecchā tato'bhavat | sa eva saguṇo jātaḥ śiva ityabhidhīyate

स एव हि द्विधा जातः पुंस्त्रीरूपप्रभेदतः ।यः पुमान्स शिवः ख्यातः स्त्री शक्तिः सा हि कथ्यते॥ 22.4 ॥

sa eva hi dvidhā jātaḥ puṃstrīrūpaprabhedataḥ | yaḥ pumānsa śivaḥ khyātaḥ strī śaktiḥ sā hi kathyate

चिदानन्दस्वरूपाभ्यां पुरुषावपि निर्मितौ॥ 22.5 ॥

cidānandasvarūpābhyāṃ puruṣāvapi nirmitau

अदृष्टाभ्यां तदा ताभ्यां स्वभावान्मुनिसत्तमाः ।तावदृष्ट्वा तदा तौ च स्वमातृपितरौ द्विजाः॥ 22.6 ॥

adṛṣṭābhyāṃ tadā tābhyāṃ svabhāvānmunisattamāḥ | tāvadṛṣṭvā tadā tau ca svamātṛpitarau dvijāḥ

महासंशयमापन्नौ प्रकृतिः पुरुषश्च तौ ।तदा वाणी समुत्पन्ना निर्गुणात्परमात्मनः ।तपश्चैव प्रकर्तव्यं ततः सृष्टिरनुत्तमा॥ 22.7 ॥

mahāsaṃśayamāpannau prakṛtiḥ puruṣaśca tau | tadā vāṇī samutpannā nirguṇātparamātmanaḥ | tapaścaiva prakartavyaṃ tataḥ sṛṣṭiranuttamā

प्रकृतिपुरुषावूचतुः ।तपसस्तु स्थलं नास्ति कुत्रावाभ्यां प्रभोऽधुना ।स्थित्वा तपः प्रकर्तव्यं तव शासनतः शिव॥ 22.8 ॥

prakṛtipuruṣāvūcatuḥ | tapasastu sthalaṃ nāsti kutrāvābhyāṃ prabho'dhunā | sthitvā tapaḥ prakartavyaṃ tava śāsanataḥ śiva

ततश्च तेजसः सारं पञ्चक्रोशात्मकं शुभम् ।सर्वोपकरणैर्युक्तं सुन्दरं नगरं तथा॥ 22.9 ॥

tataśca tejasaḥ sāraṃ pañcakrośātmakaṃ śubham | sarvopakaraṇairyuktaṃ sundaraṃ nagaraṃ tathā

निर्माय प्रेषितं तत्स्वं निर्गुणेन शिवेन च ।अन्तरिक्षे स्थितं तच्च पुरुषस्य समीपतः॥ 22.10 ॥

nirmāya preṣitaṃ tatsvaṃ nirguṇena śivena ca | antarikṣe sthitaṃ tacca puruṣasya samīpataḥ

तदधिष्ठाय हरिणा सृष्टिकामनया ततः ।बहुकालं तपस्तप्तं तद्ध्यानमवलम्ब्य च॥ 22.11 ॥

tadadhiṣṭhāya hariṇā sṛṣṭikāmanayā tataḥ | bahukālaṃ tapastaptaṃ taddhyānamavalambya ca

श्रमेण जलधाराश्च विविधाश्चाभवंस्तदा ।ताभिर्व्याप्तं च तच्छून्यं नान्यत्किञ्चिददृश्यत॥ 22.12 ॥

śrameṇa jaladhārāśca vividhāścābhavaṃstadā | tābhirvyāptaṃ ca tacchūnyaṃ nānyatkiñcidadṛśyata

ततश्च विष्णुना दृष्टं किमेतद् दृश्यतेऽद्भुतम् ।इत्याश्चर्यं तदा दृष्ट्वा शिरसः कम्पनं कृतम्॥ 22.13 ॥

tataśca viṣṇunā dṛṣṭaṃ kimetad dṛśyate'dbhutam | ityāścaryaṃ tadā dṛṣṭvā śirasaḥ kampanaṃ kṛtam

ततश्च पतितः कर्णान्मणिश्च पुरतः प्रभोः ।तद् बभूव महत्तीर्थं नामतो मणिकर्णिका॥ 22.14 ॥

tataśca patitaḥ karṇānmaṇiśca purataḥ prabhoḥ | tad babhūva mahattīrthaṃ nāmato maṇikarṇikā

जलौघे प्लाव्यमाना सा पञ्चक्रोशी यदाभवत् ।निर्गुणेन शिवेनाशु त्रिशूलेन धृता तदा॥ 22.15 ॥

jalaughe plāvyamānā sā pañcakrośī yadābhavat | nirguṇena śivenāśu triśūlena dhṛtā tadā

विष्णुस्तत्रैव सुष्वाप प्रकृत्या स्वस्त्रिया सह ।तन्नाभिकमलाज्जातो ब्रह्मा शङ्करशासनात्॥ 22.16 ॥

viṣṇustatraiva suṣvāpa prakṛtyā svastriyā saha | tannābhikamalājjāto brahmā śaṅkaraśāsanāt

शिवाज्ञां स समासाद्य सृष्टिं चक्रेऽद्भुतां तदा ।चतुर्द्दशमिता लोका ब्रह्माण्डे यत्र निर्मिताः॥ 22.17 ॥

śivājñāṃ sa samāsādya sṛṣṭiṃ cakre'dbhutāṃ tadā | caturddaśamitā lokā brahmāṇḍe yatra nirmitāḥ

योजनानां च पञ्चाशत्कोटिसङ्ख्याप्रमाणतः ।ब्रह्माण्डस्यैव विस्तारो मुनिभिः परिकीर्तितः॥ 22.18 ॥

yojanānāṃ ca pañcāśatkoṭisaṅkhyāpramāṇataḥ | brahmāṇḍasyaiva vistāro munibhiḥ parikīrtitaḥ

ब्रह्माण्डे कर्मणा बद्धाः प्राणिनो मां कथं पुनः ।प्राप्स्यन्तीति विचिन्त्यैतत्पञ्चक्रोशी विमोचिता॥ 22.19 ॥

brahmāṇḍe karmaṇā baddhāḥ prāṇino māṃ kathaṃ punaḥ | prāpsyantīti vicintyaitatpañcakrośī vimocitā

इयं च शुभदा लोके कर्मनाशकरी मता ।मोक्षप्रकाशिका काशी ज्ञानदा मम सुप्रिया॥ 22.20 ॥

iyaṃ ca śubhadā loke karmanāśakarī matā | mokṣaprakāśikā kāśī jñānadā mama supriyā

अविमुक्तं स्वयं लिङ्गं स्थापितं परमात्मना ।न कदापि त्वया त्याज्यमिदं क्षेत्रं ममांशक॥ 22.21 ॥

avimuktaṃ svayaṃ liṅgaṃ sthāpitaṃ paramātmanā | na kadāpi tvayā tyājyamidaṃ kṣetraṃ mamāṃśaka

इत्युक्त्वा च त्रिशूलात्स्वादवतार्य हरः स्वयम् ।मोचयामास भुवने मर्त्यलोके हि काशिकाम्॥ 22.22 ॥

ityuktvā ca triśūlātsvādavatārya haraḥ svayam | mocayāmāsa bhuvane martyaloke hi kāśikām

ब्रह्मणश्च दिने सा हि न विनश्यति निश्चितम् ।तदा शिवस्त्रिशूलेन दधाति मुनयश्च ताम्॥ 22.23 ॥

brahmaṇaśca dine sā hi na vinaśyati niścitam | tadā śivastriśūlena dadhāti munayaśca tām

पुनश्च ब्रह्मणा सृष्टौ कृतायां स्थाप्यते द्विजाः ।कर्मणां कर्षणाच्चैव काशीति परिपठ्यते॥ 22.24 ॥

punaśca brahmaṇā sṛṣṭau kṛtāyāṃ sthāpyate dvijāḥ | karmaṇāṃ karṣaṇāccaiva kāśīti paripaṭhyate

अविमुक्तेश्वरं लिङ्गं काश्यां तिष्ठति सर्वदा ।मुक्तिदातृ च लोकानां महापातकिनामपि॥ 22.25 ॥

avimukteśvaraṃ liṅgaṃ kāśyāṃ tiṣṭhati sarvadā | muktidātṛ ca lokānāṃ mahāpātakināmapi

अन्यत्र प्राप्यते मुक्तिः सारूप्यादिर्मुनीश्वराः ।अत्रैव प्राप्यते जीवैः सायुज्या मुक्तिरुत्तमा॥ 22.26 ॥

anyatra prāpyate muktiḥ sārūpyādirmunīśvarāḥ | atraiva prāpyate jīvaiḥ sāyujyā muktiruttamā

येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी पुरी ।पञ्चक्रोशी महापुण्या हत्याकोटिविनाशनी॥ 22.27 ॥

yeṣāṃ kvāpi gatirnāsti teṣāṃ vārāṇasī purī | pañcakrośī mahāpuṇyā hatyākoṭivināśanī

अमरा मरणं सर्वे वाञ्छन्तीह परे च के ।भुक्तिमुक्तिप्रदा चैषा सर्वदा शङ्करप्रिया॥ 22.28 ॥

amarā maraṇaṃ sarve vāñchantīha pare ca ke | bhuktimuktipradā caiṣā sarvadā śaṅkarapriyā

ब्रह्मा च श्लाघते चामुं विष्णुः सिद्धाश्च योगिनः ।मुनयश्च तथैवान्ये त्रिलोकस्था जनाः सदा॥ 22.29 ॥

brahmā ca ślāghate cāmuṃ viṣṇuḥ siddhāśca yoginaḥ | munayaśca tathaivānye trilokasthā janāḥ sadā

काश्याश्च महिमानं वै वक्तुं वर्षशतैरपि ।शक्नोम्यहं न सर्वं हि यथाशक्ति ब्रुवे ततः॥ 22.30 ॥

kāśyāśca mahimānaṃ vai vaktuṃ varṣaśatairapi | śaknomyahaṃ na sarvaṃ hi yathāśakti bruve tataḥ

कैलासस्य पतिर्यो वै ह्यन्तः सत्त्वो बहिस्तमाः ।कालाग्निर्नामतः ख्यातो निर्गुणो गुणवान्भवः ।प्रणिपातैरनेकैश्च वचनं चेदमब्रवीत्॥ 22.31 ॥

kailāsasya patiryo vai hyantaḥ sattvo bahistamāḥ | kālāgnirnāmataḥ khyāto nirguṇo guṇavānbhavaḥ | praṇipātairanekaiśca vacanaṃ cedamabravīt

रुद्र उवाच ।विश्वेश्वर महेशान त्वदीयोऽस्मि न संशयः ।कृपां कुरु महादेव मयि त्वं साम्ब आत्मजे॥ 22.32 ॥

rudra uvāca | viśveśvara maheśāna tvadīyo'smi na saṃśayaḥ | kṛpāṃ kuru mahādeva mayi tvaṃ sāmba ātmaje

स्थातव्यं च सदात्रैव लोकानां हितकाम्यया ।तारयस्व जगन्नाथ प्रार्थयामि जगत्पते॥ 22.33 ॥

sthātavyaṃ ca sadātraiva lokānāṃ hitakāmyayā | tārayasva jagannātha prārthayāmi jagatpate

सूत उवाच ।अविमुक्तोऽपि दान्तात्मा तं सम्प्रार्थ्य पुनः पुनः ।नेत्राश्रूणि प्रमुच्यैव प्रीतः प्रोवाच शङ्करम्॥ 22.34 ॥

sūta uvāca | avimukto'pi dāntātmā taṃ samprārthya punaḥ punaḥ | netrāśrūṇi pramucyaiva prītaḥ provāca śaṅkaram

अविमुक्त उवाच ।देवदेव महादेव कालामयसुभेषज ।त्वं त्रिलोकपतिः सत्यं सेव्यो ब्रह्माच्युतादिभिः॥ 22.35 ॥

avimukta uvāca | devadeva mahādeva kālāmayasubheṣaja | tvaṃ trilokapatiḥ satyaṃ sevyo brahmācyutādibhiḥ

काश्यां पुर्यां त्वया देव राजधानी प्रगृह्यताम् ।मया ध्यानितया स्थेयमचिन्त्यसुखहेतवे॥ 22.36 ॥

kāśyāṃ puryāṃ tvayā deva rājadhānī pragṛhyatām | mayā dhyānitayā stheyamacintyasukhahetave

मुक्तिदाता भवानेह कामदश्च न चापरः ।तस्मात्त्वमुपकाराय तिष्ठोमासहितः सदा॥ 22.37 ॥

muktidātā bhavāneha kāmadaśca na cāparaḥ | tasmāttvamupakārāya tiṣṭhomāsahitaḥ sadā

जीवान्भवाब्धेरखिलांस्तारय त्वं सदाशिव ।भक्तकार्यं कुरु हर प्रार्थयामि पुनःपुनः॥ 22.38 ॥

jīvānbhavābdherakhilāṃstāraya tvaṃ sadāśiva | bhaktakāryaṃ kuru hara prārthayāmi punaḥpunaḥ

सूत उवाच ।इत्येवं प्रार्थितस्तेन विश्वनाथेन शङ्करः ।लोकानामुपकारार्थं तस्थौ तत्रापि सर्वराट्॥ 22.39 ॥

sūta uvāca | ityevaṃ prārthitastena viśvanāthena śaṅkaraḥ | lokānāmupakārārthaṃ tasthau tatrāpi sarvarāṭ

यद्दिनं हि समारभ्य हरः काश्यामुपागतः ।तदारभ्य च सा काशी सर्वश्रेष्ठतराभवत्॥ 22.40 ॥

yaddinaṃ hi samārabhya haraḥ kāśyāmupāgataḥ | tadārabhya ca sā kāśī sarvaśreṣṭhatarābhavat