Uma Samhita

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ पञ्चमी उमासंहिता ५.१. प्रथमोऽध्यायः ।ऋष्णोपमन्युसंवादे स्वगतिवर्णनम् ।यो धत्ते भुवनानि सत्त्वगुणवान्स्रष्टा रजःसंश्रयः संहर्त्ता तमसान्वितो गुणवतीं मायामतीत्य स्थितः ।सत्यानन्दमनन्तबोधममलं ब्रह्मादिसंज्ञास्पदं नित्यं सत्त्वसमन्वयादधिगतं पूर्णं शिवं धीमहि॥ 1.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || pañcamī umāsaṃhitā 5.1. prathamo'dhyāyaḥ | ṛṣṇopamanyusaṃvāde svagativarṇanam | yo dhatte bhuvanāni sattvaguṇavānsraṣṭā rajaḥsaṃśrayaḥ saṃharttā tamasānvito guṇavatīṃ māyāmatītya sthitaḥ | satyānandamanantabodhamamalaṃ brahmādisaṃjñāspadaṃ nityaṃ sattvasamanvayādadhigataṃ pūrṇaṃ śivaṃ dhīmahi

ऋषय ऊचुः ।सूत सूत महाप्राज्ञ व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते ।चतुर्थी कोटिरुद्राख्या श्राविता संहिता त्वया॥ 1.2 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | sūta sūta mahāprājña vyāsaśiṣya namo'stu te | caturthī koṭirudrākhyā śrāvitā saṃhitā tvayā

अथोमासंहितान्तःस्थनानाख्यानसमन्वितम् ।ब्रूहि शम्भोश्चरित्रं वै साम्बस्य परमात्मनः॥ 1.3 ॥

athomāsaṃhitāntaḥsthanānākhyānasamanvitam | brūhi śambhoścaritraṃ vai sāmbasya paramātmanaḥ

सूत उवाच ।महर्षयः शौनकाद्याः शृणुत प्रेमतः शुभम् ।शाङ्करं चरितं दिव्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं परम्॥ 1.4 ॥

sūta uvāca | maharṣayaḥ śaunakādyāḥ śṛṇuta premataḥ śubham | śāṅkaraṃ caritaṃ divyaṃ bhuktimuktipradaṃ param

इतीदृशं पुण्यप्रश्नं पृष्टवान् मुनिसत्तमः ।व्यासः सनत्कुमारं वै शैवं सच्चरितं जगौ॥ 1.5 ॥

itīdṛśaṃ puṇyapraśnaṃ pṛṣṭavān munisattamaḥ | vyāsaḥ sanatkumāraṃ vai śaivaṃ saccaritaṃ jagau

सनत्कुमार उवाच ।वासुदेवाय यत्प्रोक्तमुपमन्युमहर्षिणा ।तदुच्यते मया व्यास चरितं हि महेशितुः॥ 1.6 ॥

sanatkumāra uvāca | vāsudevāya yatproktamupamanyumaharṣiṇā | taducyate mayā vyāsa caritaṃ hi maheśituḥ

पुरा पुत्रार्थमगमत्कैलासं शङ्करालयम् ।वसुदेवसुतः कृष्णस्तपस्तप्तुं शिवस्य हि॥ 1.7 ॥

purā putrārthamagamatkailāsaṃ śaṅkarālayam | vasudevasutaḥ kṛṣṇastapastaptuṃ śivasya hi

अत्रोपमन्युं सन्दृष्ट्वा तपन्तं शृङ्ग उत्तमे ।प्रणम्य भक्त्या स मुनिं पर्यपृच्छत्कृताञ्जलिः॥ 1.8 ॥

atropamanyuṃ sandṛṣṭvā tapantaṃ śṛṅga uttame | praṇamya bhaktyā sa muniṃ paryapṛcchatkṛtāñjaliḥ

श्रीकृष्ण उवाच ।उपमन्यो महाप्राज्ञ शैवप्रवर सन्मते ।पुत्रार्थमगमं तप्तुं तपोऽत्र गिरिशस्य हि॥ 1.9 ॥

śrīkṛṣṇa uvāca | upamanyo mahāprājña śaivapravara sanmate | putrārthamagamaṃ taptuṃ tapo'tra giriśasya hi

ब्रूहि शङ्करमाहात्म्यं सदानन्दकरं मुने ।यच्छ्रुत्वा भक्तितः कुर्यां तप ऐश्वरमुत्तमम्॥ 1.10 ॥

brūhi śaṅkaramāhātmyaṃ sadānandakaraṃ mune | yacchrutvā bhaktitaḥ kuryāṃ tapa aiśvaramuttamam

सनत्कुमार उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तस्य वासुदेवस्य धीमतः ।प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा ह्युपमन्युः स्मरन् शिवम्॥ 1.11 ॥

sanatkumāra uvāca | iti śrutvā vacastasya vāsudevasya dhīmataḥ | pratyuvāca prasannātmā hyupamanyuḥ smaran śivam

उपमन्युरुवाच ।शृणु कृष्ण महाशैव महिमानं महेशितुः ।यमद्राक्षमहं शम्भोर्भक्तिवर्धनमुत्तमम्॥ 1.12 ॥

upamanyuruvāca | śṛṇu kṛṣṇa mahāśaiva mahimānaṃ maheśituḥ | yamadrākṣamahaṃ śambhorbhaktivardhanamuttamam

तपःस्थोऽहं समद्राक्षं शङ्करं च तदायुधान् ।परिवारं समस्तं च विष्ण्वादीनमरादिकान्॥ 1.13 ॥

tapaḥstho'haṃ samadrākṣaṃ śaṅkaraṃ ca tadāyudhān | parivāraṃ samastaṃ ca viṣṇvādīnamarādikān

त्रिभिरंशैः शोभमानमजस्रसुखमव्ययम् ।एकपादं महादंष्ट्रं सज्वालकवलैर्मुखैः॥ 1.14 ॥

tribhiraṃśaiḥ śobhamānamajasrasukhamavyayam | ekapādaṃ mahādaṃṣṭraṃ sajvālakavalairmukhaiḥ

द्विसहस्रमयूखानां ज्योतिषातिविराजितम् ।सर्वास्त्रप्रवराबाधमनेकाक्षं सहस्रपात्॥ 1.15 ॥

dvisahasramayūkhānāṃ jyotiṣātivirājitam | sarvāstrapravarābādhamanekākṣaṃ sahasrapāt

यश्च कल्पान्तसमये विश्वं संहरति ध्रुवम् ।नावध्यो यस्य च भवेत्त्रैलौक्ये सचराचरे॥ 1.16 ॥

yaśca kalpāntasamaye viśvaṃ saṃharati dhruvam | nāvadhyo yasya ca bhavettrailaukye sacarācare

महेश्वरभुजोत्सृष्टं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।निर्ददाह द्रुतं कृत्स्नं निमेषार्द्धान्न संशयः॥ 1.17 ॥

maheśvarabhujotsṛṣṭaṃ trailokyaṃ sacarācaram | nirdadāha drutaṃ kṛtsnaṃ nimeṣārddhānna saṃśayaḥ

तपःस्थो रुद्रपार्श्वस्थं दृष्टवानहमव्ययम् ।गुह्यमस्त्रं परं चास्य न तुल्यमधिकं क्वचित्॥ 1.18 ॥

tapaḥstho rudrapārśvasthaṃ dṛṣṭavānahamavyayam | guhyamastraṃ paraṃ cāsya na tulyamadhikaṃ kvacit

यत्तच्छूलमिति ख्यातं सर्वलोकेषु शूलिनः ।विजयाभिधमत्युग्रं सर्वशस्त्रास्त्रनाशकम्॥ 1.19 ॥

yattacchūlamiti khyātaṃ sarvalokeṣu śūlinaḥ | vijayābhidhamatyugraṃ sarvaśastrāstranāśakam

दारयेद्यन्महीं कृत्स्नां शोषयेद्यन्महोदधिम् ।पातयेदखिलं ज्योतिश्चक्रं यन्नात्र संशयः॥ 1.20 ॥

dārayedyanmahīṃ kṛtsnāṃ śoṣayedyanmahodadhim | pātayedakhilaṃ jyotiścakraṃ yannātra saṃśayaḥ

यौवनाश्वो हतो येन मान्धाता सबलः पुरा ।चक्रवर्ती महातेजास्त्रैलोक्यविजयो नृपः॥ 1.21 ॥

yauvanāśvo hato yena māndhātā sabalaḥ purā | cakravartī mahātejāstrailokyavijayo nṛpaḥ

दर्पाविष्टो हैहयश्च निःक्षिप्तो लवणासुरः ।शत्रुघ्नं नृपतिं युद्धे समाहूय समन्ततः॥ 1.22 ॥

darpāviṣṭo haihayaśca niḥkṣipto lavaṇāsuraḥ | śatrughnaṃ nṛpatiṃ yuddhe samāhūya samantataḥ

तस्मिन्दैत्ये विनष्टे तु रुद्रहस्ते गतं तु यत् ।तच्छूलमिति तीक्ष्णाग्रं सन्त्रासजननं महत्॥ 1.23 ॥

tasmindaitye vinaṣṭe tu rudrahaste gataṃ tu yat | tacchūlamiti tīkṣṇāgraṃ santrāsajananaṃ mahat

त्रिशिखां भृकुटीं कृत्वा तर्जयन्तमिव स्थितम् ।विधूम्रानलसङ्काशं बालसूर्यमिवोदितम्॥ 1.24 ॥

triśikhāṃ bhṛkuṭīṃ kṛtvā tarjayantamiva sthitam | vidhūmrānalasaṅkāśaṃ bālasūryamivoditam

सर्पहस्तमनिर्देश्यं पाशहस्तमिवान्तकम् ।परशुं तीक्ष्णधारं च सर्पाद्यैश्च विभूषितम्॥ 1.25 ॥

sarpahastamanirdeśyaṃ pāśahastamivāntakam | paraśuṃ tīkṣṇadhāraṃ ca sarpādyaiśca vibhūṣitam

कल्पान्तदहनाकारं तथा पुरुषविग्रहम् ।यत्तद्भार्गवरामस्य क्षत्रियान्तकरं रणे॥ 1.26 ॥

kalpāntadahanākāraṃ tathā puruṣavigraham | yattadbhārgavarāmasya kṣatriyāntakaraṃ raṇe

रामो यद्बलमाश्रित्य शिवदत्तश्च वै पुरा ।त्रिःसप्तकृत्वो स क्षत्रं ददाह हृषितो मुनिः॥ 1.27 ॥

rāmo yadbalamāśritya śivadattaśca vai purā | triḥsaptakṛtvo sa kṣatraṃ dadāha hṛṣito muniḥ

सुदर्शनं तथा चक्रं सहस्रवदनं विभुम् ।द्विसहस्रभुजं देवमद्राक्षं पुरुषाकृतिम्॥ 1.28 ॥

sudarśanaṃ tathā cakraṃ sahasravadanaṃ vibhum | dvisahasrabhujaṃ devamadrākṣaṃ puruṣākṛtim

द्विसहस्रेक्षणं दीप्तं सहस्रचरणाकुलम् ।कोटिसूर्यप्रतीकाशं त्रैलोक्यदहनक्षमम्॥ 1.29 ॥

dvisahasrekṣaṇaṃ dīptaṃ sahasracaraṇākulam | koṭisūryapratīkāśaṃ trailokyadahanakṣamam

वज्रं महोज्ज्वलं तीक्ष्णं शतपर्वमनुत्तमम् ।महाधनुः पिनाकं च सतूणीरं महाद्युतिम्॥ 1.30 ॥

vajraṃ mahojjvalaṃ tīkṣṇaṃ śataparvamanuttamam | mahādhanuḥ pinākaṃ ca satūṇīraṃ mahādyutim

शक्तिं खङ्गं च पाशं च महादीप्तं समाङ्कुशम् ।गदां च महतीं दिव्यामन्यान्यस्त्राणि दृष्टवान्॥ 1.31 ॥

śaktiṃ khaṅgaṃ ca pāśaṃ ca mahādīptaṃ samāṅkuśam | gadāṃ ca mahatīṃ divyāmanyānyastrāṇi dṛṣṭavān

तथा च लोकपालानामस्त्राण्येतानि यानि च ।अद्राक्षं तानि सर्वाणि भगवद्रुद्रपार्श्वतः॥ 1.32 ॥

tathā ca lokapālānāmastrāṇyetāni yāni ca | adrākṣaṃ tāni sarvāṇi bhagavadrudrapārśvataḥ

सव्यदेशे तु देवस्य ब्रह्मा लोकपितामहः ।विमानं दिव्यमास्थाय हंसयुक्तं मनोऽनुगम्॥ 1.33 ॥

savyadeśe tu devasya brahmā lokapitāmahaḥ | vimānaṃ divyamāsthāya haṃsayuktaṃ mano'nugam

वामपार्श्वे तु तस्यैव शङ्खचक्रगदाधरः ।वैनतेयं समास्थाय तथा नारायणः स्थितः॥ 1.34 ॥

vāmapārśve tu tasyaiva śaṅkhacakragadādharaḥ | vainateyaṃ samāsthāya tathā nārāyaṇaḥ sthitaḥ

स्वायम्भुवाद्या मनवो भृग्वाद्या ऋषयस्तथा ।शक्राद्या देवताश्चैव सर्व एव समं ययुः॥ 1.35 ॥

svāyambhuvādyā manavo bhṛgvādyā ṛṣayastathā | śakrādyā devatāścaiva sarva eva samaṃ yayuḥ

स्कन्दः शक्तिं समादाय मयूरस्थः सघण्टकः ।देव्याः समीपे सन्तस्थौ द्वितीय इव पावकः॥ 1.36 ॥

skandaḥ śaktiṃ samādāya mayūrasthaḥ saghaṇṭakaḥ | devyāḥ samīpe santasthau dvitīya iva pāvakaḥ

नन्दी शूलं समादाय भवाग्रे समवस्थितः ।सर्वभूतगणाश्चैव मातरो विविधाः स्थिताः॥ 1.37 ॥

nandī śūlaṃ samādāya bhavāgre samavasthitaḥ | sarvabhūtagaṇāścaiva mātaro vividhāḥ sthitāḥ

तेऽभिवाद्य महेशानं परिवार्य समन्ततः ।अस्तुवन्विविधैः स्तोत्रैर्महादेवं तदा सुराः॥ 1.38 ॥

te'bhivādya maheśānaṃ parivārya samantataḥ | astuvanvividhaiḥ stotrairmahādevaṃ tadā surāḥ

यत्किञ्चित्तु जगत्यस्मिन्दृश्यते श्रूयतेऽथवा ।तत्सर्वं भगवत्पार्श्वे निरीक्ष्याहं सुविस्मितः॥ 1.39 ॥

yatkiñcittu jagatyasmindṛśyate śrūyate'thavā | tatsarvaṃ bhagavatpārśve nirīkṣyāhaṃ suvismitaḥ

सुमहद्धैर्यमालम्ब्य प्राञ्जलिर्विविधैः स्तवैः ।परमानन्दसम्मग्नोऽभूवं कृष्णाहमध्वरे॥ 1.40 ॥

sumahaddhairyamālambya prāñjalirvividhaiḥ stavaiḥ | paramānandasammagno'bhūvaṃ kṛṣṇāhamadhvare

सम्मुखे शङ्करं दृष्ट्वा बाष्पगद्गदया गिरा ।अपूजयं सुविधिवदहं श्रद्धासमन्वितः॥ 1.41 ॥

sammukhe śaṅkaraṃ dṛṣṭvā bāṣpagadgadayā girā | apūjayaṃ suvidhivadahaṃ śraddhāsamanvitaḥ

भगवानथ सुप्रीतः शङ्करः परमेश्वरः ।वाण्या मधुरया प्रीत्या मामाह प्रहसन्निव॥ 1.42 ॥

bhagavānatha suprītaḥ śaṅkaraḥ parameśvaraḥ | vāṇyā madhurayā prītyā māmāha prahasanniva

न विचालयितुं शक्यो मया विप्र पुनः पुनः ।परीक्षितोऽसि भद्रं ते भवान्भक्त्यान्वितो दृढः॥ 1.43 ॥

na vicālayituṃ śakyo mayā vipra punaḥ punaḥ | parīkṣito'si bhadraṃ te bhavānbhaktyānvito dṛḍhaḥ

तस्मात्ते परितुष्टोऽस्मि वरं वरय सुव्रत ।दुर्लभं सर्वदेवेषु नादेयं विद्यते तव॥ 1.44 ॥

tasmātte parituṣṭo'smi varaṃ varaya suvrata | durlabhaṃ sarvadeveṣu nādeyaṃ vidyate tava

स चाहं तद्वचः श्रुत्वा शम्भोः सत्प्रेमसंयुतम् ।देवं तं प्राञ्जलिर्भूत्वाब्रुवं भक्तानुकम्पिनम्॥ 1.45 ॥

sa cāhaṃ tadvacaḥ śrutvā śambhoḥ satpremasaṃyutam | devaṃ taṃ prāñjalirbhūtvābruvaṃ bhaktānukampinam

उपमन्युरुवाच ।भगवन्यदि तुष्टोऽसि यदि भक्तिः स्थिरा मयि ।तेन सत्येन मे ज्ञानं त्रिकालविषयं भवेत्॥ 1.46 ॥

upamanyuruvāca | bhagavanyadi tuṣṭo'si yadi bhaktiḥ sthirā mayi | tena satyena me jñānaṃ trikālaviṣayaṃ bhavet

प्रयच्छ भक्तिं विपुलां त्वयि चाव्यभिचारिणीम् ।सान्वयस्यापि नित्यं मे भूरि क्षीरौदनं भवेत्॥ 1.47 ॥

prayaccha bhaktiṃ vipulāṃ tvayi cāvyabhicāriṇīm | sānvayasyāpi nityaṃ me bhūri kṣīraudanaṃ bhavet

ममास्तु तव सान्निध्यं नित्यं चैवाश्रमे विभो ।तव भक्तेषु सख्यं स्यादन्योऽन्येषु सदा भवेत्॥ 1.48 ॥

mamāstu tava sānnidhyaṃ nityaṃ caivāśrame vibho | tava bhakteṣu sakhyaṃ syādanyo'nyeṣu sadā bhavet

एवमुक्तो मया शम्भुर्विहस्य परमेश्वरः ।कृपादृष्ट्या निरीक्ष्याशु मां स प्राह यदूद्वह॥ 1.49 ॥

evamukto mayā śambhurvihasya parameśvaraḥ | kṛpādṛṣṭyā nirīkṣyāśu māṃ sa prāha yadūdvaha

श्रीशिव उवाच ।उपमन्यो मुने तात वर्जितस्त्वं भविष्यसि ।जरामरणजैर्दोषैः सर्वकामान्वितो भव॥ 1.50 ॥

śrīśiva uvāca | upamanyo mune tāta varjitastvaṃ bhaviṣyasi | jarāmaraṇajairdoṣaiḥ sarvakāmānvito bhava

मुनीनां पूजनीयश्च यशोधनसमन्वितः ।शीलरूपगुणैश्वर्यं मत्प्रसादात्पदे पदे॥ 1.51 ॥

munīnāṃ pūjanīyaśca yaśodhanasamanvitaḥ | śīlarūpaguṇaiśvaryaṃ matprasādātpade pade

क्षीरोदसागरस्यैव सान्निध्यं पयसां निधेः ।तत्र ते भविता नित्यं यत्र यत्रेच्छसे मुने॥ 1.52 ॥

kṣīrodasāgarasyaiva sānnidhyaṃ payasāṃ nidheḥ | tatra te bhavitā nityaṃ yatra yatrecchase mune

अमृतात्मकं तत्क्षीरं यावत्संयाम्यते ततः ।इमं वैवस्वतं कल्पं पश्यसे बन्धुभिः सह॥ 1.53 ॥

amṛtātmakaṃ tatkṣīraṃ yāvatsaṃyāmyate tataḥ | imaṃ vaivasvataṃ kalpaṃ paśyase bandhubhiḥ saha

त्वद्गोत्रं चाक्षयं चास्तु मत्प्रसादात्सदैव हि ।सान्निध्यमाश्रमे तेऽहं करिष्यामि महामुने॥ 1.54 ॥

tvadgotraṃ cākṣayaṃ cāstu matprasādātsadaiva hi | sānnidhyamāśrame te'haṃ kariṣyāmi mahāmune

मद्भक्तिः सुस्थिरा चास्तु सदा दास्यामि दर्शनम् ।स्मृतश्च भवता वत्स प्रियस्त्वं सर्वथा मम॥ 1.55 ॥

madbhaktiḥ susthirā cāstu sadā dāsyāmi darśanam | smṛtaśca bhavatā vatsa priyastvaṃ sarvathā mama

यथाकामसुखं तिष्ठ नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि ।सर्वं प्रपूर्णतां यातु चिन्तितं नात्र संशयः॥ 1.56 ॥

yathākāmasukhaṃ tiṣṭha notkaṇṭhāṃ kartumarhasi | sarvaṃ prapūrṇatāṃ yātu cintitaṃ nātra saṃśayaḥ

उपमन्युरुवाच ।एवमुक्त्वा स भगवान् सुर्यकोटिसमप्रभः ।महेशानो वरान् दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत॥ 1.57 ॥

upamanyuruvāca | evamuktvā sa bhagavān suryakoṭisamaprabhaḥ | maheśāno varān dattvā tatraivāntaradhīyata

एवं दृष्टो मया कृष्ण परिवारसमन्वितः ।शङ्करः परमेशानो भुक्तिमुक्तिप्रदायकः॥ 1.58 ॥

evaṃ dṛṣṭo mayā kṛṣṇa parivārasamanvitaḥ | śaṅkaraḥ parameśāno bhuktimuktipradāyakaḥ

शम्भुना परमेशेन यदुक्तं तेन धीमता ।तदवाप्तं च मे सर्वं देवदेव समाधिना॥ 1.59 ॥

śambhunā parameśena yaduktaṃ tena dhīmatā | tadavāptaṃ ca me sarvaṃ devadeva samādhinā

प्रत्यक्षं चैव तै जातान् गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।ऋषीन्विद्याधरांश्चैव पश्य सिद्धान्व्यवस्थितान्॥ 1.60 ॥

pratyakṣaṃ caiva tai jātān gandharvāpsarasastathā | ṛṣīnvidyādharāṃścaiva paśya siddhānvyavasthitān

पश्य वृक्षान्मनोरम्यान् स्निग्धपत्रान्सुगन्धिनः ।सर्वर्तुकुसुमैर्युक्तान्सदापुष्पफलान्वितान्॥ 1.61 ॥

paśya vṛkṣānmanoramyān snigdhapatrānsugandhinaḥ | sarvartukusumairyuktānsadāpuṣpaphalānvitān

सर्वमेतन्महाबाहो शङ्करस्य महात्मनः ।प्रसादाद्देवदेवस्य विश्वं भावसमन्वितम्॥ 1.62 ॥

sarvametanmahābāho śaṅkarasya mahātmanaḥ | prasādāddevadevasya viśvaṃ bhāvasamanvitam

ममास्ति त्वखिलं ज्ञानं प्रसादात् शूलपाणिनः ।भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं जानामि तत्त्वतः॥ 1.63 ॥

mamāsti tvakhilaṃ jñānaṃ prasādāt śūlapāṇinaḥ | bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca sarvaṃ jānāmi tattvataḥ

तमहं दृष्टवान्देवमपि देवाः सुरेश्वराः ।यं न पश्यन्त्यनाराध्य कोऽन्यो धन्यतरो मया॥ 1.64 ॥

tamahaṃ dṛṣṭavāndevamapi devāḥ sureśvarāḥ | yaṃ na paśyantyanārādhya ko'nyo dhanyataro mayā

षड्विंशकमिति ख्यातं परं तत्त्वं सनातनम् ।एवं ध्यायन्ति विद्वांसो महत्परममक्षरम्॥ 1.65 ॥

ṣaḍviṃśakamiti khyātaṃ paraṃ tattvaṃ sanātanam | evaṃ dhyāyanti vidvāṃso mahatparamamakṣaram

सर्वं तत्त्वविधानज्ञः सर्वतत्त्वार्थदर्शनः ।स एव भगवान् देवः प्रधानपुरुषेश्वरः॥ 1.66 ॥

sarvaṃ tattvavidhānajñaḥ sarvatattvārthadarśanaḥ | sa eva bhagavān devaḥ pradhānapuruṣeśvaraḥ

यो निजाद्दक्षिणात्पार्श्वाद् ब्रह्माणं लोककारणम् ।वामादप्यसृजद्विष्णुं लोकरक्षार्थमीश्वरः॥ 1.67 ॥

yo nijāddakṣiṇātpārśvād brahmāṇaṃ lokakāraṇam | vāmādapyasṛjadviṣṇuṃ lokarakṣārthamīśvaraḥ

कल्पान्ते चैव सम्प्राप्तेऽसृजद् रुद्रं हृदः प्रभुः ।ततः समहरत्कृत्स्नं जगत्स्थावरजङ्गमम्॥ 1.68 ॥

kalpānte caiva samprāpte'sṛjad rudraṃ hṛdaḥ prabhuḥ | tataḥ samaharatkṛtsnaṃ jagatsthāvarajaṅgamam

युगान्ते सर्वभूतानि संवर्तक इवानलः ।कालो भूत्वा महादेवो ग्रसमानः स तिष्ठति॥ 1.69 ॥

yugānte sarvabhūtāni saṃvartaka ivānalaḥ | kālo bhūtvā mahādevo grasamānaḥ sa tiṣṭhati

सर्वज्ञः सर्वभूतात्मा सवर्भूतभवोद्भवः ।आस्ते सर्वगतो देवो दृश्यः सर्वैश्च दैवतैः॥ 1.70 ॥

sarvajñaḥ sarvabhūtātmā savarbhūtabhavodbhavaḥ | āste sarvagato devo dṛśyaḥ sarvaiśca daivataiḥ

अतस्त्वं पुत्रलाभाय समाराधय शङ्करम् ।शीघ्रं प्रसन्नो भविता शिवस्ते भक्तवत्सलः॥ 1.71 ॥

atastvaṃ putralābhāya samārādhaya śaṅkaram | śīghraṃ prasanno bhavitā śivaste bhaktavatsalaḥ

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 2.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 2.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.२. द्वितीयोऽध्यायः ।सनत्कुमारव्याससंवादे उपमन्यूपदेशः ।सनत्कुमार उवाच ।इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यमुपमन्योर्महात्मनः ।जातभक्तिर्महादेवे कृष्णः प्रोवाच तं मुनिम्॥ 2.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 5.2. dvitīyo'dhyāyaḥ | sanatkumāravyāsasaṃvāde upamanyūpadeśaḥ | sanatkumāra uvāca | ityākarṇya munervākyamupamanyormahātmanaḥ | jātabhaktirmahādeve kṛṣṇaḥ provāca taṃ munim

श्रीकृष्ण उवाच ।उपमन्यो मुने तात कृपां कुरु ममोपरि ।ये ये शिवं समाराध्य कामानापुश्च तान्वद॥ 2.2 ॥

śrīkṛṣṇa uvāca | upamanyo mune tāta kṛpāṃ kuru mamopari | ye ye śivaṃ samārādhya kāmānāpuśca tānvada

सनत्कुमार उवाच ।इत्याकर्ण्योपमन्युः स मुनिः शैववरो महान् ।कृष्णवाक्यं सुप्रशस्य प्रत्युवाच कृपानिधिः॥ 2.3 ॥

sanatkumāra uvāca | ityākarṇyopamanyuḥ sa muniḥ śaivavaro mahān | kṛṣṇavākyaṃ supraśasya pratyuvāca kṛpānidhiḥ

उपमन्युरुवाच ।यैर्यैर्भवाराधनतः प्राप्तो हृत्काम एव हि ।तांस्तान् भक्तान् प्रवक्ष्यामि शृणु त्वं वै यदूद्वह॥ 2.4 ॥

upamanyuruvāca | yairyairbhavārādhanataḥ prāpto hṛtkāma eva hi | tāṃstān bhaktān pravakṣyāmi śṛṇu tvaṃ vai yadūdvaha

शर्वात्सर्वामरैश्वर्यं हिरण्यकशिपुः पुरा ।वर्षाणां दशलक्षाणि सोऽलभच्चन्द्रशेखरात्॥ 2.5 ॥

śarvātsarvāmaraiśvaryaṃ hiraṇyakaśipuḥ purā | varṣāṇāṃ daśalakṣāṇi so'labhaccandraśekharāt

तस्याथ पुत्रप्रवरो नन्दनो नाम विश्रुतः ।स च शर्ववरादिन्द्रं वर्षायुतमयोधयत्॥ 2.6 ॥

tasyātha putrapravaro nandano nāma viśrutaḥ | sa ca śarvavarādindraṃ varṣāyutamayodhayat

विष्णुचक्रं च तद् घोरं वज्रमाखण्डलस्य च ।शीर्णं पुराभवत्कृष्ण तदङ्गेषु महाहवे॥ 2.7 ॥

viṣṇucakraṃ ca tad ghoraṃ vajramākhaṇḍalasya ca | śīrṇaṃ purābhavatkṛṣṇa tadaṅgeṣu mahāhave

न शस्त्राणि वहन्त्यङ्गे धर्मतस्तस्य धीमतः ।ग्रहस्यातिबलस्याजौ चक्रवज्रमुखान्यपि॥ 2.8 ॥

na śastrāṇi vahantyaṅge dharmatastasya dhīmataḥ | grahasyātibalasyājau cakravajramukhānyapi

अर्द्यमानाश्च विबुधा ग्रहेण सुबलीयसा ।देवदत्तवरा जघ्नुरसुरेन्द्रान् सुरा भृशम्॥ 2.9 ॥

ardyamānāśca vibudhā graheṇa subalīyasā | devadattavarā jaghnurasurendrān surā bhṛśam

तुष्टो विद्युत्प्रभस्यापि त्रैलोक्येश्वरतामदात् ।शतवर्षसहस्राणि सर्वलोकेश्वरो भवः॥ 2.10 ॥

tuṣṭo vidyutprabhasyāpi trailokyeśvaratāmadāt | śatavarṣasahasrāṇi sarvalokeśvaro bhavaḥ

तथा पुत्रसहस्राणामयुतं च ददौ शिवः ।मम चानुचरो नित्यं भविष्यस्यब्रवीदिति॥ 2.11 ॥

tathā putrasahasrāṇāmayutaṃ ca dadau śivaḥ | mama cānucaro nityaṃ bhaviṣyasyabravīditi

कुशद्वीपे शुभं राज्यमददाद्भगवान् भवः ।स तस्मै शङ्करः प्रीत्या वासुदेव प्रहृष्टधीः॥ 2.12 ॥

kuśadvīpe śubhaṃ rājyamadadādbhagavān bhavaḥ | sa tasmai śaṅkaraḥ prītyā vāsudeva prahṛṣṭadhīḥ

धात्रा सृष्टः शतमखो दैत्यो वर्षशतं पुरा ।तपः कृत्वा सहस्रं तु पुत्राणामलभद्भवात्॥ 2.13 ॥

dhātrā sṛṣṭaḥ śatamakho daityo varṣaśataṃ purā | tapaḥ kṛtvā sahasraṃ tu putrāṇāmalabhadbhavāt

याज्ञवल्क्य इति ख्यातो गीतो वेदेषु वै मुनिः ।आराध्य स महादेवं प्राप्तवान् ज्ञानमुत्तमम्॥ 2.14 ॥

yājñavalkya iti khyāto gīto vedeṣu vai muniḥ | ārādhya sa mahādevaṃ prāptavān jñānamuttamam

वेदव्यासस्तु यो नाम्ना प्राप्तवानतुलं यशः ।सोऽपि शङ्करमाराध्य त्रिकालज्ञानमाप्तवान्॥ 2.15 ॥

vedavyāsastu yo nāmnā prāptavānatulaṃ yaśaḥ | so'pi śaṅkaramārādhya trikālajñānamāptavān

इन्द्रेण वालखिल्यास्ते परिभूतास्तु शङ्करात् ।लेभिरे सोमहर्तारं गरुडं सर्वदुर्जयम्॥ 2.16 ॥

indreṇa vālakhilyāste paribhūtāstu śaṅkarāt | lebhire somahartāraṃ garuḍaṃ sarvadurjayam

आपः प्रनष्टाः सर्वाश्च पूर्वरोषात्कपर्दिनः ।शर्वं समकपालेन देवैरिष्ट्वाः प्रवर्तिताः॥ 2.17 ॥

āpaḥ pranaṣṭāḥ sarvāśca pūrvaroṣātkapardinaḥ | śarvaṃ samakapālena devairiṣṭvāḥ pravartitāḥ

अत्रेर्भार्या चानसूया त्रीणि वर्षशतानि च ।मुशलेषु निराहारा सुप्त्वा शर्वात्ततः सुतान्॥ 2.18 ॥

atrerbhāryā cānasūyā trīṇi varṣaśatāni ca | muśaleṣu nirāhārā suptvā śarvāttataḥ sutān

दत्तात्रेयं मुनिं लेभे चन्द्रं दुर्वाससं तथा ।गङ्गां प्रवर्तयामास चित्रकूटे पतिव्रता॥ 2.19 ॥

dattātreyaṃ muniṃ lebhe candraṃ durvāsasaṃ tathā | gaṅgāṃ pravartayāmāsa citrakūṭe pativratā

विकर्णश्च महादेवं तथा भक्तसुखावहम् ।प्रसाद्य महतीं सिद्धिमाप्तवान् मधुसूदन॥ 2.20 ॥

vikarṇaśca mahādevaṃ tathā bhaktasukhāvaham | prasādya mahatīṃ siddhimāptavān madhusūdana

चित्रसेनो नृपः शम्भुं प्रसाद्य दृढभक्तिमान् ।समस्तनृपभीतिभ्योऽभयं प्रापातुलं च कम्॥ 2.21 ॥

citraseno nṛpaḥ śambhuṃ prasādya dṛḍhabhaktimān | samastanṛpabhītibhyo'bhayaṃ prāpātulaṃ ca kam

श्रीकरो गोपिकासूनुर्नृपपूजाविलोकनात् ।जातभक्तिर्महादेवे परमां सिद्धिमाप्तवान्॥ 2.22 ॥

śrīkaro gopikāsūnurnṛpapūjāvilokanāt | jātabhaktirmahādeve paramāṃ siddhimāptavān

चित्राङ्गदो नृपसुतः सीमन्तिन्याः पतिर्हरे ।शिवानुग्रहतो मग्नो यमुनायां मृतो न हि॥ 2.23 ॥

citrāṅgado nṛpasutaḥ sīmantinyāḥ patirhare | śivānugrahato magno yamunāyāṃ mṛto na hi

स च तक्षालयं गत्वा तन्मैत्रीं प्राप्य सुव्रतः ।आयातः स्वगृहं प्रीतो नानाधनसमन्वितः॥ 2.24 ॥

sa ca takṣālayaṃ gatvā tanmaitrīṃ prāpya suvrataḥ | āyātaḥ svagṛhaṃ prīto nānādhanasamanvitaḥ

सीमन्तिनी प्रिया तस्य सोमव्रतपरायणा ।शिवानुग्रहतः कृष्ण लेभे सौभाग्यमुत्तमम्॥ 2.25 ॥

sīmantinī priyā tasya somavrataparāyaṇā | śivānugrahataḥ kṛṣṇa lebhe saubhāgyamuttamam

तत्प्रभावाद् व्रते तस्मिन्नेको द्विजसुतः पुरा ।कश्चित्स्त्रीत्वं गतो लोभात्कृतदाराकृतिश्छलात्॥ 2.26 ॥

tatprabhāvād vrate tasminneko dvijasutaḥ purā | kaścitstrītvaṃ gato lobhātkṛtadārākṛtiśchalāt

चञ्चुका पुंश्चली दुष्टा गोकर्णे द्विजतः पुरा ।श्रुत्वा धर्मकथां शम्भोर्भक्त्या प्राप परां गतिम्॥ 2.27 ॥

cañcukā puṃścalī duṣṭā gokarṇe dvijataḥ purā | śrutvā dharmakathāṃ śambhorbhaktyā prāpa parāṃ gatim

स्वस्त्र्यनुग्रहतः पापी बिन्दुगो चञ्चुकापतिः ।श्रुत्वा शिवपुराणं स सद्गतिं प्राप शाङ्करीम्॥ 2.28 ॥

svastryanugrahataḥ pāpī bindugo cañcukāpatiḥ | śrutvā śivapurāṇaṃ sa sadgatiṃ prāpa śāṅkarīm

पिङ्गला गणिका ख्याता मदराह्वो द्विजाधमः ।शैवमृषभमभ्यर्च्य लेभाते सद्गतिं च तौ॥ 2.29 ॥

piṅgalā gaṇikā khyātā madarāhvo dvijādhamaḥ | śaivamṛṣabhamabhyarcya lebhāte sadgatiṃ ca tau

महानन्दाभिधा कश्चिद्वेश्या शिवपदारता ।दृढात्पणात्सुप्रसाद्य शिवं लेभे च सद्गतिम्॥ 2.30 ॥

mahānandābhidhā kaścidveśyā śivapadāratā | dṛḍhātpaṇātsuprasādya śivaṃ lebhe ca sadgatim

कैकेयी द्विजबाला च सादराह्वा शिवव्रता ।परमं हि सुखं प्राप शिवेशव्रतधारणात्॥ 2.31 ॥

kaikeyī dvijabālā ca sādarāhvā śivavratā | paramaṃ hi sukhaṃ prāpa śiveśavratadhāraṇāt

विमर्षणश्च नृपतिः शिवभक्तिं विधाय वै ।गतिं लेभे परां कृष्ण शिवानुग्रहतः पुरा॥ 2.32 ॥

vimarṣaṇaśca nṛpatiḥ śivabhaktiṃ vidhāya vai | gatiṃ lebhe parāṃ kṛṣṇa śivānugrahataḥ purā

दुर्जनश्च नृपः पापी बहुस्त्रीलम्पटः खलः ।शिवभक्त्या शिवं प्राप निर्लिप्तः सर्वकर्मसु॥ 2.33 ॥

durjanaśca nṛpaḥ pāpī bahustrīlampaṭaḥ khalaḥ | śivabhaktyā śivaṃ prāpa nirliptaḥ sarvakarmasu

सस्त्रीकः शम्बरो नाम्ना शङ्करश्च शिवव्रती ।चिताभस्मरतो भक्त्या लेभे तद्गतिमुत्तमाम्॥ 2.34 ॥

sastrīkaḥ śambaro nāmnā śaṅkaraśca śivavratī | citābhasmarato bhaktyā lebhe tadgatimuttamām

सौमिनी नाम चाण्डाली सम्पूज्याज्ञानतो हि सा ।लेभे शैवीं गतिं कृष्ण शङ्करानुग्रहात्परात्॥ 2.35 ॥

sauminī nāma cāṇḍālī sampūjyājñānato hi sā | lebhe śaivīṃ gatiṃ kṛṣṇa śaṅkarānugrahātparāt

महाकालाभिधो व्याधः किरातः परहिंसकः ।समभ्यर्च्य शिवं भक्त्या लेभे सद्गतिमुत्तमाम्॥ 2.36 ॥

mahākālābhidho vyādhaḥ kirātaḥ parahiṃsakaḥ | samabhyarcya śivaṃ bhaktyā lebhe sadgatimuttamām

दुर्वासा मुनिशार्दूलः शिवानुग्रहतः पुरा ।तस्तार स्वमतं लोके शिवभक्तिं विमुक्तिदाम्॥ 2.37 ॥

durvāsā muniśārdūlaḥ śivānugrahataḥ purā | tastāra svamataṃ loke śivabhaktiṃ vimuktidām

कौशिकश्च समाराध्य शङ्करं लोक शङ्करम् ।ब्राह्मणोऽभूत्क्षत्रियश्च द्वितीय इव पद्मभूः॥ 2.38 ॥

kauśikaśca samārādhya śaṅkaraṃ loka śaṅkaram | brāhmaṇo'bhūtkṣatriyaśca dvitīya iva padmabhūḥ

शिवमभ्यर्च्य सद्भक्त्या विरञ्चिः शैवसत्तमः ।अभूत्सर्गकरः कृष्ण सर्वलोकपितामहः॥ 2.39 ॥

śivamabhyarcya sadbhaktyā virañciḥ śaivasattamaḥ | abhūtsargakaraḥ kṛṣṇa sarvalokapitāmahaḥ

मार्कण्डेयो मुनिवरश्चिरञ्जीवी महाप्रभुः ।शिवभक्तवरः श्रीमान् शिवानुग्रहतो हरे॥ 2.40 ॥

mārkaṇḍeyo munivaraścirañjīvī mahāprabhuḥ | śivabhaktavaraḥ śrīmān śivānugrahato hare

देवेन्द्रो हि महाशैवस्त्रैलोक्यं बुभुजे पुरा ।शिवानुग्रहतः कृष्ण सर्वदेवाधिपः प्रभुः॥ 2.41 ॥

devendro hi mahāśaivastrailokyaṃ bubhuje purā | śivānugrahataḥ kṛṣṇa sarvadevādhipaḥ prabhuḥ

बलिपुत्रो महाशैवः शिवानुग्रहतो वशी ।बाणो बभूव ब्रह्माण्डनायकः सकलेश्वरः॥ 2.42 ॥

baliputro mahāśaivaḥ śivānugrahato vaśī | bāṇo babhūva brahmāṇḍanāyakaḥ sakaleśvaraḥ

हरिः शक्तिश्च सद्भक्त्या दधीचश्च महेश्वरः ।शिवानुग्रहतोऽभूवंस्तथा रामो हि शाङ्करः॥ 2.43 ॥

hariḥ śaktiśca sadbhaktyā dadhīcaśca maheśvaraḥ | śivānugrahato'bhūvaṃstathā rāmo hi śāṅkaraḥ

कणादो भार्गवश्चैव गुरुर्गौतम एव च ।शिवभक्त्या बभूवुस्ते महाप्रभव ईश्वराः॥ 2.44 ॥

kaṇādo bhārgavaścaiva gururgautama eva ca | śivabhaktyā babhūvuste mahāprabhava īśvarāḥ

शाकल्यः शंसितात्मा च नववर्षशतान्यपि ।भवमाराधयामास मनोयज्ञेन माधव॥ 2.45 ॥

śākalyaḥ śaṃsitātmā ca navavarṣaśatānyapi | bhavamārādhayāmāsa manoyajñena mādhava

तुतोष भगवानाह ग्रन्थकर्ता भविष्यसि ।वत्साक्षया च ते कीर्तिस्त्रैलोक्ये प्रभविष्यति॥ 2.46 ॥

tutoṣa bhagavānāha granthakartā bhaviṣyasi | vatsākṣayā ca te kīrtistrailokye prabhaviṣyati

अक्षयं च कुलं तेऽस्तु महर्षिभिरलङ्कृतम् ।भविष्यसि ऋषिश्रेष्ठ सूत्रकर्ता सुतस्ततः॥ 2.47 ॥

akṣayaṃ ca kulaṃ te'stu maharṣibhiralaṅkṛtam | bhaviṣyasi ṛṣiśreṣṭha sūtrakartā sutastataḥ

इत्येवं शङ्करात्प्राप वरं मुनिवरः स वै ।त्रैलोक्ये विततश्चासीत्पूज्यश्च यदुनन्दन॥ 2.48 ॥

ityevaṃ śaṅkarātprāpa varaṃ munivaraḥ sa vai | trailokye vitataścāsītpūjyaśca yadunandana

सावर्णिरिति विख्यात ऋषिरासीत्कृते युगे ।इह तेन तपस्तप्तं षष्टिवर्षशतानि च॥ 2.49 ॥

sāvarṇiriti vikhyāta ṛṣirāsītkṛte yuge | iha tena tapastaptaṃ ṣaṣṭivarṣaśatāni ca

तमाह भगवान् रुद्रः साक्षात्तुष्टोऽस्मि तेऽनघ ।ग्रन्थकृल्लोकविख्यातो भवितास्यजरामरः॥ 2.50 ॥

tamāha bhagavān rudraḥ sākṣāttuṣṭo'smi te'nagha | granthakṛllokavikhyāto bhavitāsyajarāmaraḥ

एवंविधो महादेवः पुण्यपूर्वतरैस्ततः ।समर्चितः शुभान् कामान् प्रददाति यथेप्सितान्॥ 2.51 ॥

evaṃvidho mahādevaḥ puṇyapūrvataraistataḥ | samarcitaḥ śubhān kāmān pradadāti yathepsitān

एकेनैव मुखेनाहं वक्तुं भगवतो गुणाः ।ये सन्ति तान्न शक्नोमि ह्यपि वर्षशतैरपि॥ 2.52 ॥

ekenaiva mukhenāhaṃ vaktuṃ bhagavato guṇāḥ | ye santi tānna śaknomi hyapi varṣaśatairapi