Uma Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 44.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 44.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.४४. चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ।व्यासोत्पत्तिवर्णनम् ।मुनय ऊचुः ।व्यासोत्पत्तिं महाबुद्धे ब्रूहि सूत दयानिधे ।कृपया परया स्वामिन् कृतार्थान्नः कुरु प्रभो॥ 44.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 5.44. catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ | vyāsotpattivarṇanam | munaya ūcuḥ | vyāsotpattiṃ mahābuddhe brūhi sūta dayānidhe | kṛpayā parayā svāmin kṛtārthānnaḥ kuru prabho

व्यासस्य जननी प्रोक्ता नाम्ना सत्यवती शुभा ।विवाहिता तु सा देवी राज्ञा शन्तनुना किल॥ 44.2 ॥

vyāsasya jananī proktā nāmnā satyavatī śubhā | vivāhitā tu sā devī rājñā śantanunā kila

तस्यां जातो महायोगी कथं व्यासः पराशरात् ।सन्देहोऽत्र महाञ्जातस्तं भवाञ्छेत्तुमर्हति॥ 44.3 ॥

tasyāṃ jāto mahāyogī kathaṃ vyāsaḥ parāśarāt | sandeho'tra mahāñjātastaṃ bhavāñchettumarhati

सूत उवाच ।एकदा तीर्थयात्रायां व्रजन्योगी पराशरः ।यदृच्छयागतो रम्यं यमुनायास्तटं शुभम्॥ 44.4 ॥

sūta uvāca | ekadā tīrthayātrāyāṃ vrajanyogī parāśaraḥ | yadṛcchayāgato ramyaṃ yamunāyāstaṭaṃ śubham

निषादमाह धर्मात्मा कुर्वन्तं भोजनं तदा ।नयस्व यमुनापारं जलयानेन मामरम्॥ 44.5 ॥

niṣādamāha dharmātmā kurvantaṃ bhojanaṃ tadā | nayasva yamunāpāraṃ jalayānena māmaram

इत्युक्तो मुनिना तेन निषादः स्वसुतां जगौ ।मत्स्यगन्धाममुं बाले पारं नावा नय द्रुतम्॥ 44.6 ॥

ityukto muninā tena niṣādaḥ svasutāṃ jagau | matsyagandhāmamuṃ bāle pāraṃ nāvā naya drutam

तापसोऽयं महाभागे दृश्यन्तीगर्भसम्भवः ।तितीर्षुरस्ति धर्माब्धिश्चतुराम्नायपारगः॥ 44.7 ॥

tāpaso'yaṃ mahābhāge dṛśyantīgarbhasambhavaḥ | titīrṣurasti dharmābdhiścaturāmnāyapāragaḥ

इति विज्ञापिता पित्रा मत्स्यगन्धा महामुनिम् ।संवाहयति नौकायामासीनं सूर्यरोचिषम्॥ 44.8 ॥

iti vijñāpitā pitrā matsyagandhā mahāmunim | saṃvāhayati naukāyāmāsīnaṃ sūryarociṣam

कालयोगान्महायोगी तस्यां कामातुरोऽभवत् ।दृष्ट्वा योऽप्सरसां रूपं न कदापि विमोहितः॥ 44.9 ॥

kālayogānmahāyogī tasyāṃ kāmāturo'bhavat | dṛṣṭvā yo'psarasāṃ rūpaṃ na kadāpi vimohitaḥ

ग्रहीतुकामः स मुनिर्दाशकन्यां मनोहराम् ।दक्षिणेन करेणैतामस्पृशद्दक्षिणे करे॥ 44.10 ॥

grahītukāmaḥ sa munirdāśakanyāṃ manoharām | dakṣiṇena kareṇaitāmaspṛśaddakṣiṇe kare

तमुवाच विशालाक्षी वचनं स्मितपूर्वकम् ।किमिदं क्रियते कर्म वाचंयमविगर्हितम्॥ 44.11 ॥

tamuvāca viśālākṣī vacanaṃ smitapūrvakam | kimidaṃ kriyate karma vācaṃyamavigarhitam

वसिष्ठस्य कुले रम्ये त्वं जातोऽसि महामते ।निषादजा त्वहं ब्रह्मन् कथं सङ्गो घटेत नौ॥ 44.12 ॥

vasiṣṭhasya kule ramye tvaṃ jāto'si mahāmate | niṣādajā tvahaṃ brahman kathaṃ saṅgo ghaṭeta nau

दुर्लभं मानुषं जन्म ब्राह्मणत्वं विशेषतः ।तत्रापि तापसत्वं च दुर्लभं मुनिसत्तम॥ 44.13 ॥

durlabhaṃ mānuṣaṃ janma brāhmaṇatvaṃ viśeṣataḥ | tatrāpi tāpasatvaṃ ca durlabhaṃ munisattama

विद्यया वपुषा वाचा कुलशीलेन चान्वितः ।कामबाणवशं यातो महदाश्चर्यमत्र हि॥ 44.14 ॥

vidyayā vapuṣā vācā kulaśīlena cānvitaḥ | kāmabāṇavaśaṃ yāto mahadāścaryamatra hi

प्रवृत्तमप्यसत्कर्म कर्तुमेनं न कोऽपि ह ।भुवि वारयितुं शक्तः शापभीत्यास्य योगिनः॥ 44.15 ॥

pravṛttamapyasatkarma kartumenaṃ na ko'pi ha | bhuvi vārayituṃ śaktaḥ śāpabhītyāsya yoginaḥ

इति सञ्चिन्त्य हृदये निजगाद महामुनिम् ।तावद्धैर्यं कुरु स्वामिन्यावत्त्वां पारयामि न॥ 44.16 ॥

iti sañcintya hṛdaye nijagāda mahāmunim | tāvaddhairyaṃ kuru svāminyāvattvāṃ pārayāmi na

सूत उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तस्या योगिराजः पराशरः ।तत्याज पाणिं तरसा सिन्धोः पारं गतः पुनः॥ 44.17 ॥

sūta uvāca | iti śrutvā vacastasyā yogirājaḥ parāśaraḥ | tatyāja pāṇiṃ tarasā sindhoḥ pāraṃ gataḥ punaḥ

पुनर्जग्राह तां बालां मुनिंः कामप्रपीडितः ।कम्पमाना तु सा बाला तमुवाच दयानिधिम्॥ 44.18 ॥

punarjagrāha tāṃ bālāṃ muniṃḥ kāmaprapīḍitaḥ | kampamānā tu sā bālā tamuvāca dayānidhim

दुर्गन्धाहं मुनिश्रेष्ठ कृष्णवर्णा निषादजा ।भवांस्तु परमोदारविचारो योगिसत्तमः॥ 44.19 ॥

durgandhāhaṃ muniśreṣṭha kṛṣṇavarṇā niṣādajā | bhavāṃstu paramodāravicāro yogisattamaḥ

नावयोर्घटते सङ्गो काचकाञ्चनयोरिव ।तुल्यजात्याकृतिकयोः सङ्गः सौख्यप्रदो भवेत्॥ 44.20 ॥

nāvayorghaṭate saṅgo kācakāñcanayoriva | tulyajātyākṛtikayoḥ saṅgaḥ saukhyaprado bhavet

इत्युक्तेन तया तेन क्षणमात्रेण कामिनी ।कृता योजनगन्धा तु रम्यरूपा मनोरमा॥ 44.21 ॥

ityuktena tayā tena kṣaṇamātreṇa kāminī | kṛtā yojanagandhā tu ramyarūpā manoramā

पुनर्जग्राह तां बालां स मुनिः कामपीडितः ।ग्रहीतुकामं तं दृष्ट्वा पुनः प्रोवाच वासवी॥ 44.22 ॥

punarjagrāha tāṃ bālāṃ sa muniḥ kāmapīḍitaḥ | grahītukāmaṃ taṃ dṛṣṭvā punaḥ provāca vāsavī

रात्रौ व्यवायः कर्तव्यो न दिवेति श्रुतिर्जगौ ।दिवासङ्गे महान्दोषो निन्दा चापि दुरासदा॥ 44.23 ॥

rātrau vyavāyaḥ kartavyo na diveti śrutirjagau | divāsaṅge mahāndoṣo nindā cāpi durāsadā

तस्मात्तावत्प्रतीक्षस्व यावद्भवति यामिनी ।पश्यन्ति मानवाश्चात्र पिता मे च तटे स्थितः॥ 44.24 ॥

tasmāttāvatpratīkṣasva yāvadbhavati yāminī | paśyanti mānavāścātra pitā me ca taṭe sthitaḥ

तयोक्तमिदमाकर्ण्य वचनं मुनिपुङ्गवः ।नीहारं कल्पयामास सद्यः पुण्यबलेन वै॥ 44.25 ॥

tayoktamidamākarṇya vacanaṃ munipuṅgavaḥ | nīhāraṃ kalpayāmāsa sadyaḥ puṇyabalena vai

नीहारे च समुत्पन्ने तमसा रात्रिसन्निभे ।व्यवायचकिता बाला पुनः प्रोवाच तं मुनिम्॥ 44.26 ॥

nīhāre ca samutpanne tamasā rātrisannibhe | vyavāyacakitā bālā punaḥ provāca taṃ munim

योगिन्नमोघवीर्यस्त्वं भुक्त्वा गन्तासि मां यदि ।सगर्भा स्यां तदा स्वामिन्का गतिर्मे भवेदिति॥ 44.27 ॥

yoginnamoghavīryastvaṃ bhuktvā gantāsi māṃ yadi | sagarbhā syāṃ tadā svāminkā gatirme bhavediti

कन्याव्रतं महाबुद्धे मम नष्टं भविष्यति ।हसिष्यन्ति तदा लोकाः पितरं किं ब्रवीम्यहम्॥ 44.28 ॥

kanyāvrataṃ mahābuddhe mama naṣṭaṃ bhaviṣyati | hasiṣyanti tadā lokāḥ pitaraṃ kiṃ bravīmyaham

पराशर उवाच ।रम बाले मया सार्धं स्वच्छन्दं कामजै रसैः ।स्वीयाभिलाषमाख्याहि पूरयाम्यधुना प्रिये॥ 44.29 ॥

parāśara uvāca | rama bāle mayā sārdhaṃ svacchandaṃ kāmajai rasaiḥ | svīyābhilāṣamākhyāhi pūrayāmyadhunā priye

मदाज्ञासत्यकरणान्नाम्ना सत्यवती भव ।वन्दनीया तथाशेषैर्योगिभिस्त्रिदशैरपि॥ 44.30 ॥

madājñāsatyakaraṇānnāmnā satyavatī bhava | vandanīyā tathāśeṣairyogibhistridaśairapi

सत्यवत्युवाच ।जानते न पिता माता न वान्ये भुवि मानवाः ।कन्याधर्मो न मे हन्याद्यदि स्वीकुरु मां तदा॥ 44.31 ॥

satyavatyuvāca | jānate na pitā mātā na vānye bhuvi mānavāḥ | kanyādharmo na me hanyādyadi svīkuru māṃ tadā

पुत्रश्च त्वत्समो नाथ भवेदद्भुतशक्तिमान् ।सौगन्ध्यं सर्वदाङ्गे मे तारुण्यं च नवं नवम्॥ 44.32 ॥

putraśca tvatsamo nātha bhavedadbhutaśaktimān | saugandhyaṃ sarvadāṅge me tāruṇyaṃ ca navaṃ navam

पराशर उवाच ।शृणु प्रिये तवाभीष्टं सर्वं पूर्णं भविष्यति ।विष्ण्वंशसम्भवः पुत्रो भविता ते महायशाः॥ 44.33 ॥

parāśara uvāca | śṛṇu priye tavābhīṣṭaṃ sarvaṃ pūrṇaṃ bhaviṣyati | viṣṇvaṃśasambhavaḥ putro bhavitā te mahāyaśāḥ

किञ्चिद्वै कारणं विद्धि यतोऽहं कामपीडितः ।दृष्ट्वा चाप्सरसां रूपं नामुह्यन्मे मनः क्वचित्॥ 44.34 ॥

kiñcidvai kāraṇaṃ viddhi yato'haṃ kāmapīḍitaḥ | dṛṣṭvā cāpsarasāṃ rūpaṃ nāmuhyanme manaḥ kvacit

मीनगन्धां समालक्ष्य त्वां मोहवशगोऽभवम् ।न बाले भालपट्टस्थो ब्रह्मलेखोऽन्यथा भवेत्॥ 44.35 ॥

mīnagandhāṃ samālakṣya tvāṃ mohavaśago'bhavam | na bāle bhālapaṭṭastho brahmalekho'nyathā bhavet

पुराणकर्ता पुत्रस्ते वेदशाखाविभागकृत् ।भविष्यति वरारोहे ख्यातकीर्तिर्जगत्त्रये॥ 44.36 ॥

purāṇakartā putraste vedaśākhāvibhāgakṛt | bhaviṣyati varārohe khyātakīrtirjagattraye

इत्युक्त्वा तां सुरम्याङ्गीं भुक्त्वा योगविशारदः ।वव्राज शीघ्रं यमुनाजले स्नात्वा महामुने॥ 44.37 ॥

ityuktvā tāṃ suramyāṅgīṃ bhuktvā yogaviśāradaḥ | vavrāja śīghraṃ yamunājale snātvā mahāmune

सापि गर्भं दधाराशु द्वादशात्मसमप्रभम् ।असूत सूर्यजाद्वीपे कामदेवमिवात्मजम्॥ 44.38 ॥

sāpi garbhaṃ dadhārāśu dvādaśātmasamaprabham | asūta sūryajādvīpe kāmadevamivātmajam

वामे कमण्डलुं बिभ्रद्दक्षिणे दण्डमुत्तमम् ।पिशङ्गीभिर्जटाभिश्च राजितो महसां चयः॥ 44.39 ॥

vāme kamaṇḍaluṃ bibhraddakṣiṇe daṇḍamuttamam | piśaṅgībhirjaṭābhiśca rājito mahasāṃ cayaḥ

जातमात्रस्तु तेजस्वी मातरं प्रत्यभाषत ।गच्छ मातर्यथाकामं गच्छाम्यहमतः परम्॥ 44.40 ॥

jātamātrastu tejasvī mātaraṃ pratyabhāṣata | gaccha mātaryathākāmaṃ gacchāmyahamataḥ param

मातर्यदा भवेत्कार्यं तव किञ्चिद् हृदीप्सितम् ।संस्मृतश्चागमिष्यामि त्वदिच्छापूर्तिहेतवे॥ 44.41 ॥

mātaryadā bhavetkāryaṃ tava kiñcid hṛdīpsitam | saṃsmṛtaścāgamiṣyāmi tvadicchāpūrtihetave

इत्युक्त्वा मातृचरणावभिवाद्य तपोनिधिः ।जगाम च तपः कर्तुं तीर्थं पापविशोधनम्॥ 44.42 ॥

ityuktvā mātṛcaraṇāvabhivādya taponidhiḥ | jagāma ca tapaḥ kartuṃ tīrthaṃ pāpaviśodhanam

सापि पित्रन्तिकं याता पुत्रस्नेहाकुला सती ।स्मरन्ती चरितं सूनोर्वर्णयन्ती स्वभाग्यकम्॥ 44.43 ॥

sāpi pitrantikaṃ yātā putrasnehākulā satī | smarantī caritaṃ sūnorvarṇayantī svabhāgyakam

द्वीपे जातो यतो बालस्तेन द्वैपायनोऽभवत् ।वेदशाखाविभजनाद्वेदव्यासः प्रकीर्तितः॥ 44.44 ॥

dvīpe jāto yato bālastena dvaipāyano'bhavat | vedaśākhāvibhajanādvedavyāsaḥ prakīrtitaḥ

तीर्थराजं प्रथमतो धर्मकामार्थमोक्षदम् ।नैमिषं च कुरुक्षेत्रं गङ्गाद्वारमवन्तिकाम्॥ 44.45 ॥

tīrtharājaṃ prathamato dharmakāmārthamokṣadam | naimiṣaṃ ca kurukṣetraṃ gaṅgādvāramavantikām

अयोध्यां मथुरां चैव द्वारकाममरावतीम् ।सरस्वतीं सिन्धुसङ्गं गङ्गासागरसङ्गमम्॥ 44.46 ॥

ayodhyāṃ mathurāṃ caiva dvārakāmamarāvatīm | sarasvatīṃ sindhusaṅgaṃ gaṅgāsāgarasaṅgamam

काञ्चीं च त्र्यम्बकं चापि सप्तगोदावरीतटम् ।कालञ्जरं प्रभासं च तथा बदरिकाश्रमम्॥ 44.47 ॥

kāñcīṃ ca tryambakaṃ cāpi saptagodāvarītaṭam | kālañjaraṃ prabhāsaṃ ca tathā badarikāśramam

महालयं तथोङ्कारक्षेत्रं वै पुरुषोत्तमम् ।गोकर्णं भृगुकच्छं च भृगुतुङ्गं च पुष्करम्॥ 44.48 ॥

mahālayaṃ tathoṅkārakṣetraṃ vai puruṣottamam | gokarṇaṃ bhṛgukacchaṃ ca bhṛgutuṅgaṃ ca puṣkaram

श्रीपर्वतादितीर्थानि धारातीर्थं तथैव च ।गत्वावगाह्य विधिना चचार परमं तपः॥ 44.49 ॥

śrīparvatāditīrthāni dhārātīrthaṃ tathaiva ca | gatvāvagāhya vidhinā cacāra paramaṃ tapaḥ

एवं तीर्थान्यनेकानि नानादेशस्थितानि ह ।पर्यटन्कालिकासूनुः प्रापद्वाराणसीं पुरीम्॥ 44.50 ॥

evaṃ tīrthānyanekāni nānādeśasthitāni ha | paryaṭankālikāsūnuḥ prāpadvārāṇasīṃ purīm

यत्र विश्वेश्वरः साक्षादन्नपूर्णा महेश्वरी ।भक्तानाममृतं दातुं विराजेते कृपानिधी॥ 44.51 ॥

yatra viśveśvaraḥ sākṣādannapūrṇā maheśvarī | bhaktānāmamṛtaṃ dātuṃ virājete kṛpānidhī

प्राप्य वाराणसीतीर्थं दृष्ट्वाथ मणिकर्णिकाम् ।कोटिजन्मार्जितं पापं तत्याज स मुनीश्वरः॥ 44.52 ॥

prāpya vārāṇasītīrthaṃ dṛṣṭvātha maṇikarṇikām | koṭijanmārjitaṃ pāpaṃ tatyāja sa munīśvaraḥ

दृष्ट्वा लिङ्गानि सर्वाणि विश्वेशप्रमुखानि च ।स्नात्वा सर्वेषु कुण्डेषु वापीकूपसरःसु च॥ 44.53 ॥

dṛṣṭvā liṅgāni sarvāṇi viśveśapramukhāni ca | snātvā sarveṣu kuṇḍeṣu vāpīkūpasaraḥsu ca

दण्डनायकमुख्यांश्च गणान्स्तुत्वा प्रयत्नतः ।आदिकेशवमुख्यांश्च केशवान्परितोष्य च॥ 44.55 ॥

daṇḍanāyakamukhyāṃśca gaṇānstutvā prayatnataḥ | ādikeśavamukhyāṃśca keśavānparitoṣya ca

लोलार्कमुख्यसूर्यांश्च प्रणम्य च पुनःपुनः ।कृत्वा पिण्डप्रदानानि सर्वतीर्थेष्वतन्द्रितः॥ 44.56 ॥

lolārkamukhyasūryāṃśca praṇamya ca punaḥpunaḥ | kṛtvā piṇḍapradānāni sarvatīrtheṣvatandritaḥ

स्थापयामास पुण्यात्मा लिङ्गं व्यासेश्वराभिधम् ।यद्दर्शनाद्भवेद्विप्रा नरो विद्यासु वाक्पतिः॥ 44.57 ॥

sthāpayāmāsa puṇyātmā liṅgaṃ vyāseśvarābhidham | yaddarśanādbhavedviprā naro vidyāsu vākpatiḥ

लिङ्गान्यभ्यर्च्य विश्वेशप्रमुखानि सुभक्तितः ।असकृच्चिन्तयामास किं लिङ्गं क्षिप्रसिद्धिदम्॥ 44.58 ॥

liṅgānyabhyarcya viśveśapramukhāni subhaktitaḥ | asakṛccintayāmāsa kiṃ liṅgaṃ kṣiprasiddhidam

यमाराध्य महादेवं विद्याः सर्वा लभेमहि ।पुराणकर्तृताशक्तिर्ममास्तु यदनुग्रहात्॥ 44.59 ॥

yamārādhya mahādevaṃ vidyāḥ sarvā labhemahi | purāṇakartṛtāśaktirmamāstu yadanugrahāt

श्रीमदोङ्कारनाथं वा कृत्तिवासेश्वरं किमु ।केदारेशं तु कामेशं चन्द्रेशं वा त्रिलोचनम्॥ 44.60 ॥

śrīmadoṅkāranāthaṃ vā kṛttivāseśvaraṃ kimu | kedāreśaṃ tu kāmeśaṃ candreśaṃ vā trilocanam

कालेशं वृद्धकालेशं कलशेश्वरमेव वा ।ज्येष्ठेशं जम्बुकेशं वा जैगीषव्येश्वरं तु वा॥ 44.61 ॥

kāleśaṃ vṛddhakāleśaṃ kalaśeśvarameva vā | jyeṣṭheśaṃ jambukeśaṃ vā jaigīṣavyeśvaraṃ tu vā

दशाश्वमेधमीशानं द्रुमचण्डेशमेव वा ।दृक्केशं गरुडेशं वा गोकर्णेशं गणेश्वरम्॥ 44.62 ॥

daśāśvamedhamīśānaṃ drumacaṇḍeśameva vā | dṛkkeśaṃ garuḍeśaṃ vā gokarṇeśaṃ gaṇeśvaram

प्रसन्नवदनेशं वा धर्मेशं तारकेश्वरम् ।नन्दिकेशं निवासेशं पत्रीशं प्रीतिकेश्वरम्॥ 44.63 ॥

prasannavadaneśaṃ vā dharmeśaṃ tārakeśvaram | nandikeśaṃ nivāseśaṃ patrīśaṃ prītikeśvaram

पर्वतेशं पशुपतिं हाटकेश्वरमेव वा ।बृहस्पतीश्वरं वाथ तिलभाण्डेशमेव वा॥ 44.64 ॥

parvateśaṃ paśupatiṃ hāṭakeśvarameva vā | bṛhaspatīśvaraṃ vātha tilabhāṇḍeśameva vā

भारभूतेश्वरं किं वा महालक्ष्मीश्वरं तु वा ।मरुतेशं तु मोक्षेशं गङ्गेशं नर्मदेश्वरम्॥ 44.65 ॥

bhārabhūteśvaraṃ kiṃ vā mahālakṣmīśvaraṃ tu vā | maruteśaṃ tu mokṣeśaṃ gaṅgeśaṃ narmadeśvaram

कृष्णेशं परमेशानं रत्नेश्वरमथापि वा ।यामुनेशं लाङ्गलीशं श्रीमद्विश्वेश्वरं विभुम्॥ 44.66 ॥

kṛṣṇeśaṃ parameśānaṃ ratneśvaramathāpi vā | yāmuneśaṃ lāṅgalīśaṃ śrīmadviśveśvaraṃ vibhum

अविमुक्तेश्वरं वाथ विशालाक्षीशमेव वा ।व्याघ्रेश्वरं वराहेशं विद्येश्वरमथापि वा॥ 44.67 ॥

avimukteśvaraṃ vātha viśālākṣīśameva vā | vyāghreśvaraṃ varāheśaṃ vidyeśvaramathāpi vā

वरुणेशं विधीशं वा हरिकेशेश्वरं तु वा ।भवानीशं कपर्दीशं कन्दुकेशमजेश्वरम्॥ 44.68 ॥

varuṇeśaṃ vidhīśaṃ vā harikeśeśvaraṃ tu vā | bhavānīśaṃ kapardīśaṃ kandukeśamajeśvaram

विश्वकर्मेश्वरं वाथ वीरेश्वरमथापि वा ।नादेशं कपिलेशं च भुवनेश्वरमेव वा॥ 44.69 ॥

viśvakarmeśvaraṃ vātha vīreśvaramathāpi vā | nādeśaṃ kapileśaṃ ca bhuvaneśvarameva vā

वाष्कुलीशं महादेवं सिद्धीश्वरमथापि वा ।विश्वेदेवेश्वरं वीरभद्रेशं भैरवेश्वरम्॥ 44.70 ॥

vāṣkulīśaṃ mahādevaṃ siddhīśvaramathāpi vā | viśvedeveśvaraṃ vīrabhadreśaṃ bhairaveśvaram

अमृतेशं सतीशं वा पार्वतीश्वरमेव वा ।सिद्धेश्वरं मतङ्गेशं भूतीश्वरमथापि वा॥ 44.71 ॥

amṛteśaṃ satīśaṃ vā pārvatīśvarameva vā | siddheśvaraṃ mataṅgeśaṃ bhūtīśvaramathāpi vā

आषाढीशं प्रकाशेशं कोटिरुद्रेश्वरं तथा ।मदालसेश्वरं चैव तिलपर्णेश्वरं किमु॥ 44.72 ॥

āṣāḍhīśaṃ prakāśeśaṃ koṭirudreśvaraṃ tathā | madālaseśvaraṃ caiva tilaparṇeśvaraṃ kimu

किं वा हिरण्यगर्भेशं किं वा श्रीमध्यमेश्वरम् ।इत्यादि कोटिलिङ्गानां मध्येऽहं किमुपाश्रये॥ 44.73 ॥

kiṃ vā hiraṇyagarbheśaṃ kiṃ vā śrīmadhyameśvaram | ityādi koṭiliṅgānāṃ madhye'haṃ kimupāśraye

इति चिन्तातुरो व्यासः शिवभक्तिरतात्मवान् ।क्षणं विचारयामास ध्यानसुस्थिरचेतसा॥ 44.74 ॥

iti cintāturo vyāsaḥ śivabhaktiratātmavān | kṣaṇaṃ vicārayāmāsa dhyānasusthiracetasā

आं ज्ञातं विस्मृतं तावन्निष्पन्नो मे मनोरथः ।सिद्धैः सम्पूजितं लिङ्गं धर्मकामार्थमोक्षदम्॥ 44.75 ॥

āṃ jñātaṃ vismṛtaṃ tāvanniṣpanno me manorathaḥ | siddhaiḥ sampūjitaṃ liṅgaṃ dharmakāmārthamokṣadam

दर्शनात्स्पर्शनाद्यस्य चेतो निर्मलतामियात् ।उद्घाटितं सदैवास्ति द्वारं स्वर्गस्य यत्र हि॥ 44.76 ॥

darśanātsparśanādyasya ceto nirmalatāmiyāt | udghāṭitaṃ sadaivāsti dvāraṃ svargasya yatra hi

अविमुक्ते महाक्षेत्रे सिद्धक्षेत्रे हि तत्परम् ।यत्रास्ते परमं लिङ्गं मध्यमेश्वरसंज्ञकम्॥ 44.77 ॥

avimukte mahākṣetre siddhakṣetre hi tatparam | yatrāste paramaṃ liṅgaṃ madhyameśvarasaṃjñakam

न मध्यमेश्वरादन्याल्लिङ्गं काश्यां हि विद्यते ।यद्दर्शनार्थमायान्ति देवाः पर्वणि पर्वणि॥ 44.78 ॥

na madhyameśvarādanyālliṅgaṃ kāśyāṃ hi vidyate | yaddarśanārthamāyānti devāḥ parvaṇi parvaṇi

अतः सेव्यो महादेवो मध्यमेश्वरसंज्ञकः ।अस्याराधनतो विप्रा बहवः सिद्धिमागताः॥ 44.79 ॥

ataḥ sevyo mahādevo madhyameśvarasaṃjñakaḥ | asyārādhanato viprā bahavaḥ siddhimāgatāḥ

यः प्रधानतया काश्यां मध्ये तिष्ठति शङ्करः ।स्वपुरीजन सौख्यार्थमतोऽसौ मध्यमेश्वरः॥ 44.80 ॥

yaḥ pradhānatayā kāśyāṃ madhye tiṣṭhati śaṅkaraḥ | svapurījana saukhyārthamato'sau madhyameśvaraḥ

तुम्बुरुर्नाम गन्धर्वो देवर्षिर्नारदस्तथा ।अमुमाराध्य सम्पन्नो गानविद्याविशारदौ॥ 44.81 ॥

tumbururnāma gandharvo devarṣirnāradastathā | amumārādhya sampanno gānavidyāviśāradau

अमुमेव समाराध्य विष्णुर्मोक्षप्रदोऽभवत् ।ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च सृष्टिपालकहारकाः॥ 44.82 ॥

amumeva samārādhya viṣṇurmokṣaprado'bhavat | brahmā viṣṇuśca rudraśca sṛṣṭipālakahārakāḥ

धनाधीशः कुबेरोऽपि वामदेवो हि शैवराट् ।खट्वाङ्गो नाम भूपालोऽनपत्योऽपत्यवानभूत्॥ 44.83 ॥

dhanādhīśaḥ kubero'pi vāmadevo hi śaivarāṭ | khaṭvāṅgo nāma bhūpālo'napatyo'patyavānabhūt

अप्सराश्चन्द्रभामाख्या नृत्यन्ती निजभावतः ।सदेहा कोकिलालापा लिङ्गमध्ये लयं गता॥ 44.84 ॥

apsarāścandrabhāmākhyā nṛtyantī nijabhāvataḥ | sadehā kokilālāpā liṅgamadhye layaṃ gatā

श्रीकरो गोपिकासूनुः सेवित्वा मध्यमेश्वरम् ।गाणपत्यं समालेभे शिवस्य करुणात्मनः॥ 44.85 ॥

śrīkaro gopikāsūnuḥ sevitvā madhyameśvaram | gāṇapatyaṃ samālebhe śivasya karuṇātmanaḥ

भार्गवो गीष्पतिश्चोभौ देवौ दैत्यसुरार्चितौ ।विद्यापारङ्गतौ जातौ प्रसादान्मध्यमेशितुः॥ 44.86 ॥

bhārgavo gīṣpatiścobhau devau daityasurārcitau | vidyāpāraṅgatau jātau prasādānmadhyameśituḥ

अहमप्यत्र सम्पूज्य मध्यमेश्वरमीश्वरम् ।पुराणकर्तृताशक्तिं प्राप्स्यामि तरसा ध्रुवम्॥ 44.87 ॥

ahamapyatra sampūjya madhyameśvaramīśvaram | purāṇakartṛtāśaktiṃ prāpsyāmi tarasā dhruvam

इति कृत्वा मतिं धीरो व्यासः सत्यवतीसुतः ।भागीरथ्यम्भसि स्नात्वा जग्राह नियमं व्रती॥ 44.88 ॥

iti kṛtvā matiṃ dhīro vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | bhāgīrathyambhasi snātvā jagrāha niyamaṃ vratī

क्वचित्पर्णाशनो भूत्त्वा फलशाकाशनः क्वचित् ।वातभुग्जलभुक् क्वापि क्वचिन्निरशनव्रती॥ 44.89 ॥

kvacitparṇāśano bhūttvā phalaśākāśanaḥ kvacit | vātabhugjalabhuk kvāpi kvacinniraśanavratī

इत्यादिनियमैर्योगी त्रिकालं मध्यमेश्वरम् ।पूजयामास धर्मात्मा नानावृक्षोद्भवैः फलैः॥ 44.90 ॥

ityādiniyamairyogī trikālaṃ madhyameśvaram | pūjayāmāsa dharmātmā nānāvṛkṣodbhavaiḥ phalaiḥ

इत्थं बहुतिथे काले व्यतीते कालिकासुतः ।स्नात्वा त्रिपथगातोये यावदायाति स प्रगे॥ 44.91 ॥

itthaṃ bahutithe kāle vyatīte kālikāsutaḥ | snātvā tripathagātoye yāvadāyāti sa prage

मध्यमेश्वरमीशानं भक्ताभीष्टवरप्रदम् ।तावद्ददर्श पुण्यात्मा मध्ये लिङ्गं महेश्वरम्॥ 44.92 ॥

madhyameśvaramīśānaṃ bhaktābhīṣṭavarapradam | tāvaddadarśa puṇyātmā madhye liṅgaṃ maheśvaram

उमाभूषितवामाङ्गं व्याघ्रचर्मोत्तरीयकम् ।जटाजूटचलद्गङ्गातरङ्गैश्चारुविग्रहम्॥ 44.93 ॥

umābhūṣitavāmāṅgaṃ vyāghracarmottarīyakam | jaṭājūṭacaladgaṅgātaraṅgaiścāruvigraham

नत्वा विनायकान्सर्वान्गौरीः सर्वाः प्रणम्य च ।सम्पूज्य कालराजं च भैरवं पापभक्षणम्॥ 44.94 ॥

natvā vināyakānsarvāngaurīḥ sarvāḥ praṇamya ca | sampūjya kālarājaṃ ca bhairavaṃ pāpabhakṣaṇam

लसच्छारदबालेन्दुचन्द्रिकाचन्द्रितालकम् ।भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गं कर्पूरार्जुनविग्रहम्॥ 44.94-2 ॥

lasacchāradabālenducandrikācandritālakam | bhasmoddhūlitasarvāṅgaṃ karpūrārjunavigraham

कर्णान्तायतनेत्रं च विद्रुमारुणदच्छदम् ।पञ्चवर्षाकृतिं बालं बालकोचितभूषणम्॥ 44.95 ॥

karṇāntāyatanetraṃ ca vidrumāruṇadacchadam | pañcavarṣākṛtiṃ bālaṃ bālakocitabhūṣaṇam

दधानं कोटिकन्दर्पदर्पहानिं तनुद्युतिम् ।नग्रं प्रहसितास्याब्जं गायन्तं साम लीलया॥ 44.96 ॥

dadhānaṃ koṭikandarpadarpahāniṃ tanudyutim | nagraṃ prahasitāsyābjaṃ gāyantaṃ sāma līlayā

करुणापारपाथोधिं भक्तवत्सलनामकम् ।आशुतोषमुमाकान्तं प्रसादसुमुखं हरम्॥ 44.97 ॥

karuṇāpārapāthodhiṃ bhaktavatsalanāmakam | āśutoṣamumākāntaṃ prasādasumukhaṃ haram

समालोक्य स्तुतिं चक्रे प्रेमगद्गदया गिरा ।योगिनामप्यगम्यं तं दीनबन्धुं चिदात्मकम्॥ 44.98 ॥

samālokya stutiṃ cakre premagadgadayā girā | yogināmapyagamyaṃ taṃ dīnabandhuṃ cidātmakam

वेदव्यास उवाच ।देवदेव महाभाग शरणागतवत्सल ।वाङ्मनःकर्मदुष्प्राप योगिनामप्यगोचर॥ 44.99 ॥

vedavyāsa uvāca | devadeva mahābhāga śaraṇāgatavatsala | vāṅmanaḥkarmaduṣprāpa yogināmapyagocara

महिमानं न ते वेदा विदामासुरुमापते ।त्वमेव जगतः कर्ता धर्ता हर्ता तथैव च॥ 44.100 ॥

mahimānaṃ na te vedā vidāmāsurumāpate | tvameva jagataḥ kartā dhartā hartā tathaiva ca

त्वमाद्यः सर्वदेवानां सच्चिदानन्द ईश्वरः ।नामगोत्रे न वा ते स्तः सर्वज्ञोऽसि सदाशिव॥ 44.101 ॥

tvamādyaḥ sarvadevānāṃ saccidānanda īśvaraḥ | nāmagotre na vā te staḥ sarvajño'si sadāśiva

त्वमेव परमं ब्रह्म मायापाशनिवर्तकः ।गुणत्रयैर्न लिप्तस्त्वं पद्मपत्रमिवाम्भसा॥ 44.102 ॥

tvameva paramaṃ brahma māyāpāśanivartakaḥ | guṇatrayairna liptastvaṃ padmapatramivāmbhasā

न ते जन्म न वा शीलं न देशो न कुलं च ते ।इत्थम्भूतोऽपीश्वरस्त्वं त्रिलोक्याः काममावहेः॥ 44.103 ॥

na te janma na vā śīlaṃ na deśo na kulaṃ ca te | itthambhūto'pīśvarastvaṃ trilokyāḥ kāmamāvaheḥ

न ब्रह्मा न च लक्ष्मीशो न च सेन्द्रा दिवौकसः ।न योगीन्द्रा विदुस्तत्त्वं यस्य तं त्वामुपास्महे॥ 44.104 ॥

na brahmā na ca lakṣmīśo na ca sendrā divaukasaḥ | na yogīndrā vidustattvaṃ yasya taṃ tvāmupāsmahe

त्वत्तः सर्वं त्वं हि सर्वं गौरीशस्त्वं पुरान्तकः ।त्वं बालस्त्वं युवा वृद्धस्तं त्वां हृदि युनज्म्यहम्॥ 44.105 ॥

tvattaḥ sarvaṃ tvaṃ hi sarvaṃ gaurīśastvaṃ purāntakaḥ | tvaṃ bālastvaṃ yuvā vṛddhastaṃ tvāṃ hṛdi yunajmyaham

नमस्तस्मै महेशाय भक्तध्येयाय शम्भवे ।पुराणपुरुषायाद्धा शङ्कराय परात्मने॥ 44.106 ॥

namastasmai maheśāya bhaktadhyeyāya śambhave | purāṇapuruṣāyāddhā śaṅkarāya parātmane

इति स्तुत्वा क्षितौ यावद्दण्डवन्निपपात सः ।तावत्स बालो हृष्टात्मा वेदव्यासमभाषत॥ 44.107 ॥

iti stutvā kṣitau yāvaddaṇḍavannipapāta saḥ | tāvatsa bālo hṛṣṭātmā vedavyāsamabhāṣata

वरं वृणीष्व भो योगिन्यस्ते मनसि वर्तते ।नादेयं विद्यते किञ्चिद्भक्ताधीनो यतोऽस्म्यहम्॥ 44.108 ॥

varaṃ vṛṇīṣva bho yoginyaste manasi vartate | nādeyaṃ vidyate kiñcidbhaktādhīno yato'smyaham

तत उत्थाय हृष्टात्मा मुनिर्व्यासो महातपाः ।प्रत्यब्रवीत्किमज्ञातं सर्वज्ञस्य तव प्रभो॥ 44.109 ॥

tata utthāya hṛṣṭātmā munirvyāso mahātapāḥ | pratyabravītkimajñātaṃ sarvajñasya tava prabho

सर्वान्तरात्मा भगवान् शर्वः सर्वप्रदो भवान् ।याञ्चां प्रतिनियुङ्क्ते मां किमीशो दैन्यकारिणीम्॥ 44.110 ॥

sarvāntarātmā bhagavān śarvaḥ sarvaprado bhavān | yāñcāṃ pratiniyuṅkte māṃ kimīśo dainyakāriṇīm

इति श्रुत्वा वचस्तस्य व्यासस्यामलचेतसः ।शुचि स्मित्वा महादेवो बालरूपधरोऽब्रवीत्॥ 44.111 ॥

iti śrutvā vacastasya vyāsasyāmalacetasaḥ | śuci smitvā mahādevo bālarūpadharo'bravīt

बाल उवाच ।त्वया ब्रह्मविदां श्रेष्ठ योऽभिलाषः कृतो हृदि ।अचिरेणैव कालेन स भविष्यत्यसंशयः॥ 44.112 ॥

bāla uvāca | tvayā brahmavidāṃ śreṣṭha yo'bhilāṣaḥ kṛto hṛdi | acireṇaiva kālena sa bhaviṣyatyasaṃśayaḥ

कण्ठे स्थित्वा तव ब्रह्मन्नन्तर्याम्यहमीश्वरः ।सेतिहासपुराणानि सम्यङ्निर्मापयाम्यहम्॥ 44.113 ॥

kaṇṭhe sthitvā tava brahmannantaryāmyahamīśvaraḥ | setihāsapurāṇāni samyaṅnirmāpayāmyaham

अभिलाषाष्टकं पुण्यं स्तोत्रमेतत्त्वयेरितम् ।वर्षं त्रिकालं पठनात्कामदं शम्भुसद्मनि॥ 44.114 ॥

abhilāṣāṣṭakaṃ puṇyaṃ stotrametattvayeritam | varṣaṃ trikālaṃ paṭhanātkāmadaṃ śambhusadmani

एतत्स्तोत्रस्य पठनं विद्याबुद्धिविवर्धनम् ।सर्वसम्पत्करं प्रोक्तं धर्मदं मोक्षदं नृणाम्॥ 44.115 ॥

etatstotrasya paṭhanaṃ vidyābuddhivivardhanam | sarvasampatkaraṃ proktaṃ dharmadaṃ mokṣadaṃ nṛṇām

प्रातरुत्थाय सुस्नातो लिङ्गमभ्यर्च्य शाङ्करम् ।वर्षं पठन्निदं स्तोत्रं मूर्खोऽपि स्याद् बृहस्पतिः॥ 44.116 ॥

prātarutthāya susnāto liṅgamabhyarcya śāṅkaram | varṣaṃ paṭhannidaṃ stotraṃ mūrkho'pi syād bṛhaspatiḥ

स्त्रिया वा पुरुषेणापि नियमाल्लिङ्गसन्निधौ ।वर्षं जप्तमिदं स्तोत्रं बुद्धिं विद्यां च वर्धयेत्॥ 44.117 ॥

striyā vā puruṣeṇāpi niyamālliṅgasannidhau | varṣaṃ japtamidaṃ stotraṃ buddhiṃ vidyāṃ ca vardhayet

इत्युक्त्वा स महादेवो बालो लिङ्गे न्यलीयत ।व्यासोऽपि मुञ्चन्नश्रूणि शिवप्रेमाकुलोऽभवत्॥ 44.118 ॥

ityuktvā sa mahādevo bālo liṅge nyalīyata | vyāso'pi muñcannaśrūṇi śivapremākulo'bhavat

एवं लब्धवरो व्यासो महेशान्मध्यमेश्वरात् ।अष्टादश पुराणानि प्रणिनाय स्वलीलया॥ 44.119 ॥

evaṃ labdhavaro vyāso maheśānmadhyameśvarāt | aṣṭādaśa purāṇāni praṇināya svalīlayā

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा ।भविष्यं नारदीयं च मार्कण्डेयमतः परम्॥ 44.120 ॥

brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavaṃ ca śaivaṃ bhāgavataṃ tathā | bhaviṣyaṃ nāradīyaṃ ca mārkaṇḍeyamataḥ param

आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गं वाराहमेव च ।वामनाख्यं ततः कौर्मं मात्स्यं गारुडमेव च॥ 44.121 ॥

āgneyaṃ brahmavaivartaṃ laiṅgaṃ vārāhameva ca | vāmanākhyaṃ tataḥ kaurmaṃ mātsyaṃ gāruḍameva ca

स्कान्दं तथैव ब्रह्माण्डाख्यं पुराणं च कीर्तितम् ।यशस्यं पुण्यदं नॄणां श्रोतॄणां शाङ्करं यशः॥ 44.122 ॥

skāndaṃ tathaiva brahmāṇḍākhyaṃ purāṇaṃ ca kīrtitam | yaśasyaṃ puṇyadaṃ nṝṇāṃ śrotṝṇāṃ śāṅkaraṃ yaśaḥ

सूत उवाच ।अष्टादशपुराणानां पूर्वं नामोदितं त्वया ।कुरु निर्वचनं तेषामिदानीं वेदवित्तम॥ 44.123 ॥

sūta uvāca | aṣṭādaśapurāṇānāṃ pūrvaṃ nāmoditaṃ tvayā | kuru nirvacanaṃ teṣāmidānīṃ vedavittama

व्यास उवाच ।अयमेव कृतः प्रश्नस्तण्डिना ब्रह्मयोनिना ।नन्दिकेश्वरमुद्दिश्य स यदाह ब्रवीमि तत्॥ 44.124 ॥

vyāsa uvāca | ayameva kṛtaḥ praśnastaṇḍinā brahmayoninā | nandikeśvaramuddiśya sa yadāha bravīmi tat

नन्दिकेश्वर उवाच ।यत्र वक्ता स्वयं तण्डिन् ब्रह्मा साक्षाच्चतुर्मुखः ॥ तस्माद् ब्राह्मं समाख्यातं पुराणं प्रथमं मुने॥ 44.125 ॥

nandikeśvara uvāca | yatra vaktā svayaṃ taṇḍin brahmā sākṣāccaturmukhaḥ || tasmād brāhmaṃ samākhyātaṃ purāṇaṃ prathamaṃ mune

पद्मकल्पस्य माहात्म्यं तत्र यस्यामुदाहृतम् ।तस्मात्पाद्मं समाख्यातं पुराणं च द्वितीयकम्॥ 44.126 ॥

padmakalpasya māhātmyaṃ tatra yasyāmudāhṛtam | tasmātpādmaṃ samākhyātaṃ purāṇaṃ ca dvitīyakam

पराशरकृतं यत्तु पुराणं विष्णुबोधकम् ।तदेव व्यासकथितं पुत्रपित्रोरभेदतः॥ 44.127 ॥

parāśarakṛtaṃ yattu purāṇaṃ viṣṇubodhakam | tadeva vyāsakathitaṃ putrapitrorabhedataḥ

यत्र पूर्वोत्तरे खण्डे शिवस्य चरितं बहु ।शैवमेतत्पुराणं हि पुराणज्ञा वदन्ति च॥ 44.128 ॥

yatra pūrvottare khaṇḍe śivasya caritaṃ bahu | śaivametatpurāṇaṃ hi purāṇajñā vadanti ca

भगवत्याश्च दुर्गायाश्चरितं यत्र विद्यते ।तत्तु भागवतं प्रोक्तं ननु देवीपुराणकम्॥ 44.129 ॥

bhagavatyāśca durgāyāścaritaṃ yatra vidyate | tattu bhāgavataṃ proktaṃ nanu devīpurāṇakam

नारदोक्तं पुराणं तु नारदीयं प्रचक्षते ।यत्र वक्ताभवत्तण्डिन् मार्कण्डेयो महामुनिः॥ 44.130 ॥

nāradoktaṃ purāṇaṃ tu nāradīyaṃ pracakṣate | yatra vaktābhavattaṇḍin mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ

मार्कण्डेयपुराणं हि तदाख्यातं च सप्तमम् ।अग्नियोगात्तदाग्नेयं भविष्योक्तेर्भविष्यकम्॥ 44.131 ॥

mārkaṇḍeyapurāṇaṃ hi tadākhyātaṃ ca saptamam | agniyogāttadāgneyaṃ bhaviṣyokterbhaviṣyakam

विवर्तनाद् ब्रह्मणस्तु ब्रह्मवैवर्तमुच्यते ।लिङ्गस्य चरितोक्तत्वात्पुराणं लिङ्गमुच्यते॥ 44.132 ॥

vivartanād brahmaṇastu brahmavaivartamucyate | liṅgasya caritoktatvātpurāṇaṃ liṅgamucyate

वराहस्य च वाराहं पुराणं द्वादशं मुने ।यत्र स्कन्दः स्वयं श्रोता वक्ता साक्षान्महेश्वरः॥ 44.133 ॥

varāhasya ca vārāhaṃ purāṇaṃ dvādaśaṃ mune | yatra skandaḥ svayaṃ śrotā vaktā sākṣānmaheśvaraḥ

तत्तु स्कान्दं समाख्यातं वामनस्य तु वामनम् ।कौर्मं कूर्मस्य चरितं मात्स्यं मत्स्येन कीर्तितम्॥ 44.134 ॥

tattu skāndaṃ samākhyātaṃ vāmanasya tu vāmanam | kaurmaṃ kūrmasya caritaṃ mātsyaṃ matsyena kīrtitam

गरुडस्तु स्वयं वक्ता यत्तद् गारुडसंज्ञकम् ।ब्रह्माण्डचरितोक्तत्वाद् ब्रह्माण्डं परिकीर्तितम्॥ 44.135 ॥

garuḍastu svayaṃ vaktā yattad gāruḍasaṃjñakam | brahmāṇḍacaritoktatvād brahmāṇḍaṃ parikīrtitam

सूत उवाच ।अयमेव मयाऽकारि प्रश्नो व्यासाय धीमते ।ततः सर्वपुराणानां मया निर्वचनं श्रुतम्॥ 44.136 ॥

sūta uvāca | ayameva mayā'kāri praśno vyāsāya dhīmate | tataḥ sarvapurāṇānāṃ mayā nirvacanaṃ śrutam

एवं व्यासः समुत्पन्नः सत्यवत्यां पराशरात् ।पुराणसंहिताश्चक्रे महाभारतमुत्तमम्॥ 44.137 ॥

evaṃ vyāsaḥ samutpannaḥ satyavatyāṃ parāśarāt | purāṇasaṃhitāścakre mahābhāratamuttamam

पराशरेण संयोगः पुनः शन्तनुना यथा ।सत्यवत्या इव ब्रह्मन्नः संशयितुमर्हसि॥ 44.138 ॥

parāśareṇa saṃyogaḥ punaḥ śantanunā yathā | satyavatyā iva brahmannaḥ saṃśayitumarhasi

सकारणेयमुत्पत्तिः कथिताश्चर्यकारिणी ।महतां चरिते चैव गुणा ग्राह्या विचक्षणैः॥ 44.139 ॥

sakāraṇeyamutpattiḥ kathitāścaryakāriṇī | mahatāṃ carite caiva guṇā grāhyā vicakṣaṇaiḥ

इदं रहस्यं परमं यः शृणोति पठत्यपि ।स सर्वपापनिर्मुक्त ऋषिलोके महीयते॥ 44.140 ॥

idaṃ rahasyaṃ paramaṃ yaḥ śṛṇoti paṭhatyapi | sa sarvapāpanirmukta ṛṣiloke mahīyate

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 45.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 45.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.४५. पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ।महाकालिकावतारवर्णनम् ।मुनय ऊचुः ।श्रुता शम्भोः कथा रम्या नानाख्यानसमन्विता ।नानावतारसंयुक्ता भुक्तिमुक्तिप्रदा नृणाम्॥ 45.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 5.45. pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ | mahākālikāvatāravarṇanam | munaya ūcuḥ | śrutā śambhoḥ kathā ramyā nānākhyānasamanvitā | nānāvatārasaṃyuktā bhuktimuktipradā nṛṇām

इदानीं श्रोतुमिच्छामस्त्वत्तो ब्रह्मविदांवर ।चरित्रं जगदम्बाया भगवत्या मनोहरम्॥ 45.2 ॥

idānīṃ śrotumicchāmastvatto brahmavidāṃvara | caritraṃ jagadambāyā bhagavatyā manoharam

परब्रह्ममहेशस्य शक्तिराद्या सनातनी ।उमा या समभिख्याता त्रैलोक्यजननी परा॥ 45.3 ॥

parabrahmamaheśasya śaktirādyā sanātanī | umā yā samabhikhyātā trailokyajananī parā

सती हैमवती तस्या अवतारद्वयं श्रुतम् ।अपरानवतारांस्त्वं ब्रूहि सूत महामते॥ 45.4 ॥

satī haimavatī tasyā avatāradvayaṃ śrutam | aparānavatārāṃstvaṃ brūhi sūta mahāmate

को विरज्येत मतिमान् गुणश्रवणकर्मणि ।श्रीमातुर्ज्ञानिनो यानि न त्यजन्ति कदाचन॥ 45.5 ॥

ko virajyeta matimān guṇaśravaṇakarmaṇi | śrīmāturjñānino yāni na tyajanti kadācana

सूत उवाच ।धन्या यूयं महात्मानः कृतकृत्याः स्थ सर्वदा ।यत्पृच्छथ पराम्बाया उमायाश्चरितं महत्॥ 45.6 ॥

sūta uvāca | dhanyā yūyaṃ mahātmānaḥ kṛtakṛtyāḥ stha sarvadā | yatpṛcchatha parāmbāyā umāyāścaritaṃ mahat

शृण्वतां पृच्छतां चैव तथा वाचयतां च तत् ।पादाम्बुजरजांस्येव तीर्थानि मुनयो विदुः॥ 45.7 ॥

śṛṇvatāṃ pṛcchatāṃ caiva tathā vācayatāṃ ca tat | pādāmbujarajāṃsyeva tīrthāni munayo viduḥ

ते धन्या कृतकृत्याः स्युर्धन्या तेषां प्रसूः कुलम् ।येषां चित्तं भवेल्लीनं श्रीदेव्यां परसंविदि॥ 45.8 ॥

te dhanyā kṛtakṛtyāḥ syurdhanyā teṣāṃ prasūḥ kulam | yeṣāṃ cittaṃ bhavellīnaṃ śrīdevyāṃ parasaṃvidi

ये न स्तुवन्ति देवेशीं सर्वकारणकारणाम् ।मायागुणैर्मोहिताः स्युर्हतभाग्या न संशयः॥ 45.9 ॥

ye na stuvanti deveśīṃ sarvakāraṇakāraṇām | māyāguṇairmohitāḥ syurhatabhāgyā na saṃśayaḥ

न भजन्ति महादेवीं करुणारससागराम् ।अन्धकूपे पतन्त्येते घोरे संसाररूपिणि॥ 45.10 ॥

na bhajanti mahādevīṃ karuṇārasasāgarām | andhakūpe patantyete ghore saṃsārarūpiṇi

गङ्गां विहाय तृप्त्यर्थं मरुवारि यथा व्रजेत् ।विहाय देवीं तद्भिन्नं तथा देवान्तरं व्रजेत्॥ 45.11 ॥

gaṅgāṃ vihāya tṛptyarthaṃ maruvāri yathā vrajet | vihāya devīṃ tadbhinnaṃ tathā devāntaraṃ vrajet

यस्याः स्मरणमात्रेण पुरुषार्थचतुष्टयम् ।अनायासेन लभते कस्त्यजेत्तां नरोत्तमः॥ 45.12 ॥

yasyāḥ smaraṇamātreṇa puruṣārthacatuṣṭayam | anāyāsena labhate kastyajettāṃ narottamaḥ

एतत्पृष्टः पुरा मेधाः सुरथेन महात्मना ।यदुक्तं मेधसा पूर्वं तच्छृणुष्व वदामि ते॥ 45.13 ॥

etatpṛṣṭaḥ purā medhāḥ surathena mahātmanā | yaduktaṃ medhasā pūrvaṃ tacchṛṇuṣva vadāmi te

स्वारोचिषेऽन्तरे पूर्वं विरथो नाम पार्थिवः ।सुरथस्तस्य पुत्रोऽभून्महाबलपराक्रमः॥ 45.14 ॥

svārociṣe'ntare pūrvaṃ viratho nāma pārthivaḥ | surathastasya putro'bhūnmahābalaparākramaḥ

दानशौण्डः सत्यवादी स्वधर्मकुशलः कृती ।देवीभक्तो दयासिन्धुः प्रजानां परिपालकः॥ 45.15 ॥

dānaśauṇḍaḥ satyavādī svadharmakuśalaḥ kṛtī | devībhakto dayāsindhuḥ prajānāṃ paripālakaḥ

पृथिवीं शासतस्तस्य पाकशासनतेजसः ।बभूवुर्नव ये भूपाः पृथ्वीग्रहणतत्पराः॥ 45.16 ॥

pṛthivīṃ śāsatastasya pākaśāsanatejasaḥ | babhūvurnava ye bhūpāḥ pṛthvīgrahaṇatatparāḥ

कोलानाम्नीं राजधानीं रुरुधुस्तस्य भूपतेः ।तैः समं तुमुलं युद्धं समपद्यत दारुणम्॥ 45.17 ॥

kolānāmnīṃ rājadhānīṃ rurudhustasya bhūpateḥ | taiḥ samaṃ tumulaṃ yuddhaṃ samapadyata dāruṇam

युद्धे स निर्जितो भूपः प्रबलैस्तैर्द्विषद्गणैः ।उज्जासितश्च कोलाया हृत्वा राज्यमशेषतः॥ 45.18 ॥

yuddhe sa nirjito bhūpaḥ prabalaistairdviṣadgaṇaiḥ | ujjāsitaśca kolāyā hṛtvā rājyamaśeṣataḥ

स राजा स्वपुरीमेत्याकरोद्राज्यं स्वमन्त्रिभिः ।तत्रापि च महापक्षैर्विपक्षैः स पराजितः॥ 45.19 ॥

sa rājā svapurīmetyākarodrājyaṃ svamantribhiḥ | tatrāpi ca mahāpakṣairvipakṣaiḥ sa parājitaḥ

दैवाच्छत्रुत्वमापन्नैरमात्यप्रमुखैर्गणैः ।कोशस्थितं च यद्वित्तं तत्सर्वं चात्मसात्कृतम्॥ 45.20 ॥

daivācchatrutvamāpannairamātyapramukhairgaṇaiḥ | kośasthitaṃ ca yadvittaṃ tatsarvaṃ cātmasātkṛtam

ततः स निर्गतो राजा नगरान्मृगयाछलात् ।असहायोऽश्वमारुह्य जगाम गहनं वनम्॥ 45.21 ॥

tataḥ sa nirgato rājā nagarānmṛgayāchalāt | asahāyo'śvamāruhya jagāma gahanaṃ vanam

इतस्ततस्तत्र गच्छन्राजा मुनिवराश्रमम् ।ददर्श कुसुमारामभ्राजितं सर्वतोदिशम्॥ 45.22 ॥

itastatastatra gacchanrājā munivarāśramam | dadarśa kusumārāmabhrājitaṃ sarvatodiśam

वेदध्वनिसमाकीर्णं शान्तजन्तुसमाश्रितम् ।शिष्यैः प्रशिष्यैस्तच्छिष्यैः समन्तात्परिवेष्टितम्॥ 45.23 ॥

vedadhvanisamākīrṇaṃ śāntajantusamāśritam | śiṣyaiḥ praśiṣyaistacchiṣyaiḥ samantātpariveṣṭitam

व्याघ्रादयो महावीर्या अल्पवीर्यान्महामते ।तदाश्रमे न बाधन्ते द्विजवर्यप्रभावतः॥ 45.24 ॥

vyāghrādayo mahāvīryā alpavīryānmahāmate | tadāśrame na bādhante dvijavaryaprabhāvataḥ

उवास तत्र नृपतिर्महाकारुणिको बुधः ।सत्कृतो मुनिनाथेन सुवचो भोजनासनैः॥ 45.25 ॥

uvāsa tatra nṛpatirmahākāruṇiko budhaḥ | satkṛto munināthena suvaco bhojanāsanaiḥ

एकदा स महाराजश्चिन्तामाप दुरत्ययाम् ।अहो मे हीनभाग्यस्य दुर्बुद्धेर्हीनतेजसः॥ 45.26 ॥

ekadā sa mahārājaścintāmāpa duratyayām | aho me hīnabhāgyasya durbuddherhīnatejasaḥ

हृतं राज्यमशेषेण शत्रुवर्गैर्मदोद्धतैः ।मत्पूर्वै रक्षितं राज्यं शत्रुभिर्भुज्यतेऽधुना॥ 45.27 ॥

hṛtaṃ rājyamaśeṣeṇa śatruvargairmadoddhataiḥ | matpūrvai rakṣitaṃ rājyaṃ śatrubhirbhujyate'dhunā

मादृशश्चैत्रवंशेऽस्मिन्न कोऽप्यासीन्महीपतिः ।किं करोमि क्व गच्छामि कथं राज्यं लभेय हि॥ 45.28 ॥

mādṛśaścaitravaṃśe'sminna ko'pyāsīnmahīpatiḥ | kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ rājyaṃ labheya hi

अमात्या मन्त्रिणश्चैव मामका ये सनातनाः ।न जाने कं च नृपतिं समासाद्याधुनासते॥ 45.29 ॥

amātyā mantriṇaścaiva māmakā ye sanātanāḥ | na jāne kaṃ ca nṛpatiṃ samāsādyādhunāsate

विनाश्य राज्यमधुना न जाने कां गतिं गताः ।रणभूमिमहोत्साहा अरिवर्गनिकर्तनाः॥ 45.30 ॥

vināśya rājyamadhunā na jāne kāṃ gatiṃ gatāḥ | raṇabhūmimahotsāhā arivarganikartanāḥ

मामका ये महाशूरा नृपमन्यं भजन्ति ते ।पर्वताभा गजा अश्वा वातवद्वेगगामिनः॥ 45.31 ॥

māmakā ye mahāśūrā nṛpamanyaṃ bhajanti te | parvatābhā gajā aśvā vātavadvegagāminaḥ

पूर्वपूर्वार्जितः कोशः पाल्यते तैर्न वाधुना ।एवं मोहवशं यातो राजा परमधार्मिकः॥ 45.32 ॥

pūrvapūrvārjitaḥ kośaḥ pālyate tairna vādhunā | evaṃ mohavaśaṃ yāto rājā paramadhārmikaḥ

एतस्मिन्नन्तरे तत्र वैश्यः कश्चित्समागतः ।राजा पप्रच्छ कस्त्वं भोः किमर्थमिह चागतः॥ 45.33 ॥

etasminnantare tatra vaiśyaḥ kaścitsamāgataḥ | rājā papraccha kastvaṃ bhoḥ kimarthamiha cāgataḥ

दुर्मना लक्ष्यसे कस्मादेतन्मे ब्रूहि साम्प्रतम् ।इत्याकर्ण्य वचो रम्यं नरपालेन भाषितम्॥ 45.34 ॥

durmanā lakṣyase kasmādetanme brūhi sāmpratam | ityākarṇya vaco ramyaṃ narapālena bhāṣitam

दृग्भ्यां विमुञ्चन्नश्रूणि समाधिर्वैश्यपुङ्गवः ।प्रत्युवाच महीपालं प्रणयावनतां गिरम्॥ 45.35 ॥

dṛgbhyāṃ vimuñcannaśrūṇi samādhirvaiśyapuṅgavaḥ | pratyuvāca mahīpālaṃ praṇayāvanatāṃ giram

वैश्य उवाच ।समाधिर्नाम वैश्योऽहं धनिवंशसमुद्भवः ।पुत्रदारादिभिस्त्यक्तो धनलोभान्महीपते॥ 45.36 ॥

vaiśya uvāca | samādhirnāma vaiśyo'haṃ dhanivaṃśasamudbhavaḥ | putradārādibhistyakto dhanalobhānmahīpate

वनमभ्यागतो राजन्दुःखितः स्वेन कर्मणा ।सोऽहं पुत्रप्रपौत्राणां कलत्राणां तथैव च॥ 45.37 ॥

vanamabhyāgato rājanduḥkhitaḥ svena karmaṇā | so'haṃ putraprapautrāṇāṃ kalatrāṇāṃ tathaiva ca

भ्रातृणां भ्रातृपुत्राणां परेषां सुहृदां तथा ।न वेद्मि कुशलं सम्यक् करुणासागर प्रभो॥ 45.38 ॥

bhrātṛṇāṃ bhrātṛputrāṇāṃ pareṣāṃ suhṛdāṃ tathā | na vedmi kuśalaṃ samyak karuṇāsāgara prabho

राजोवाच ।निष्कासितो यैः पुत्राद्यैर्दुर्वृत्तैर्धनगर्धिभिः ।तेषु किं भवता प्रीतिः क्रियते मूर्खजन्तुवत्॥ 45.39 ॥

rājovāca | niṣkāsito yaiḥ putrādyairdurvṛttairdhanagardhibhiḥ | teṣu kiṃ bhavatā prītiḥ kriyate mūrkhajantuvat

वैश्य उवाच ।सम्यगुक्तं त्वया राजन्वचः सारार्थबृंहितम् ।तथापि स्नेहपाशेन मोह्यतेऽतीव मे मनः॥ 45.40 ॥

vaiśya uvāca | samyaguktaṃ tvayā rājanvacaḥ sārārthabṛṃhitam | tathāpi snehapāśena mohyate'tīva me manaḥ

एवं मोहाकुलौ वैश्यपार्थिवौ मुनिसत्तम ।जग्मतुर्मुनिवर्यस्य मेधसः सन्निधिं तदा॥ 45.41 ॥

evaṃ mohākulau vaiśyapārthivau munisattama | jagmaturmunivaryasya medhasaḥ sannidhiṃ tadā

स वैश्यराजसहितो नरराजः प्रतापवान् ।प्रणनाम महावीरः शिरसा योगिनां वरम्॥ 45.42 ॥

sa vaiśyarājasahito nararājaḥ pratāpavān | praṇanāma mahāvīraḥ śirasā yogināṃ varam

बद्ध्वाञ्जलिमिमां वाचमुवाच नृपतिर्मुनिम् ।भगवन्नावयोर्मोहं छेत्तुमर्हसि साम्प्रतम्॥ 45.43 ॥

baddhvāñjalimimāṃ vācamuvāca nṛpatirmunim | bhagavannāvayormohaṃ chettumarhasi sāmpratam

अहं राजश्रिया त्यक्तो गहनं वनमाश्रितः ।तथापि हृतराज्यस्य तोषो नैवाभिजायते॥ 45.44 ॥

ahaṃ rājaśriyā tyakto gahanaṃ vanamāśritaḥ | tathāpi hṛtarājyasya toṣo naivābhijāyate

अयं च वैश्यः स्वजनैर्दाराद्यैर्निष्कृतो गृहात् ।तथाप्येतस्य ममता न निवृत्तिं समश्नुते॥ 45.45 ॥

ayaṃ ca vaiśyaḥ svajanairdārādyairniṣkṛto gṛhāt | tathāpyetasya mamatā na nivṛttiṃ samaśnute

किमत्र कारणं ब्रूहि ज्ञानिनोरपि नो मनः ।मोहेन व्याकुलं जातं महत्येषा हि मूर्खता॥ 45.46 ॥

kimatra kāraṇaṃ brūhi jñāninorapi no manaḥ | mohena vyākulaṃ jātaṃ mahatyeṣā hi mūrkhatā

ऋषिरुवाच ।महामाया जगद्धात्री शक्तिरूपा सनातनी ।सा मोहयति सर्वेषां समाकृष्य मनांसि वै॥ 45.47 ॥

ṛṣiruvāca | mahāmāyā jagaddhātrī śaktirūpā sanātanī | sā mohayati sarveṣāṃ samākṛṣya manāṃsi vai

ब्रह्मादयः सुराः सर्वे यन्मायामोहिताः प्रभो ।न जानन्ति परं तत्त्वं मनुष्याणां च का कथा॥ 45.48 ॥

brahmādayaḥ surāḥ sarve yanmāyāmohitāḥ prabho | na jānanti paraṃ tattvaṃ manuṣyāṇāṃ ca kā kathā

सा सृजत्यखिलं विश्वं सैव पालयतीति च ।सैव संहरते काले त्रिगुणा परमेश्वरी॥ 45.49 ॥

sā sṛjatyakhilaṃ viśvaṃ saiva pālayatīti ca | saiva saṃharate kāle triguṇā parameśvarī

यस्योपरि प्रसन्ना सा वरदा कामरूपिणी ।स एव मोहमत्येति नान्यथा नृपसत्तम॥ 45.50 ॥

yasyopari prasannā sā varadā kāmarūpiṇī | sa eva mohamatyeti nānyathā nṛpasattama

राजोवाच ।का सा देवी महामाया या च मोहयतेऽखिलान् ।कथं जाता च सा देवी कृपया वद मे मुने॥ 45.51 ॥

rājovāca | kā sā devī mahāmāyā yā ca mohayate'khilān | kathaṃ jātā ca sā devī kṛpayā vada me mune

ऋषिरुवाच ।जगत्येकार्णवे जाते शेषमास्तीर्य योगराट् ।योगनिद्रामुपाश्रित्य यदा सुष्वाप केशवः॥ 45.52 ॥

ṛṣiruvāca | jagatyekārṇave jāte śeṣamāstīrya yogarāṭ | yoganidrāmupāśritya yadā suṣvāpa keśavaḥ

तदा द्वावसुरौ जातौ विष्णोः कर्णमलेन वै ।मधुकैटभनामानौ विख्यातौ पृथिवीतले॥ 45.53 ॥

tadā dvāvasurau jātau viṣṇoḥ karṇamalena vai | madhukaiṭabhanāmānau vikhyātau pṛthivītale

प्रलयार्कप्रभौ घोरौ महाकायौ महाहनू ।दंष्ट्राकरालवदनौ भक्षयन्तौ जगन्ति वा॥ 45.54 ॥

pralayārkaprabhau ghorau mahākāyau mahāhanū | daṃṣṭrākarālavadanau bhakṣayantau jaganti vā

तौ दृष्ट्वा भगवन्नाभिपङ्कजे कमलासनम् ।हननायोद्यतावास्तां कस्त्वं भोरिति वादिनौ॥ 45.55 ॥

tau dṛṣṭvā bhagavannābhipaṅkaje kamalāsanam | hananāyodyatāvāstāṃ kastvaṃ bhoriti vādinau

समालोक्य तु तौ दैत्यौ सुरज्येष्ठो जनार्दनम् ।शयानं च पयोम्भोधौ तुष्टाव परमेश्वरीम्॥ 45.56 ॥

samālokya tu tau daityau surajyeṣṭho janārdanam | śayānaṃ ca payombhodhau tuṣṭāva parameśvarīm

ब्रह्मोवाच ।रक्ष रक्ष महामाये शरणागतवत्सले ।एताभ्यां घोररूपाभ्यां दैत्याभ्यां जगदम्बिके॥ 45.57 ॥

brahmovāca | rakṣa rakṣa mahāmāye śaraṇāgatavatsale | etābhyāṃ ghorarūpābhyāṃ daityābhyāṃ jagadambike

प्रणमामि महामायां योगनिद्रामुमां सतीम् ।कालरात्रिं महारात्रिं मोहरात्रिं परात्पराम्॥ 45.58 ॥

praṇamāmi mahāmāyāṃ yoganidrāmumāṃ satīm | kālarātriṃ mahārātriṃ moharātriṃ parātparām

त्रिदेवजननीं नित्यां भक्ताभीष्टफलप्रदाम् ।पालिनीं सर्वदेवानां करुणावरुणालयाम्॥ 45.59 ॥

tridevajananīṃ nityāṃ bhaktābhīṣṭaphalapradām | pālinīṃ sarvadevānāṃ karuṇāvaruṇālayām

त्वत्प्रभावादहं ब्रह्मा माधवो गिरिजापतिः ।सृजत्यवति संसारं काले संहरतीति च॥ 45.60 ॥

tvatprabhāvādahaṃ brahmā mādhavo girijāpatiḥ | sṛjatyavati saṃsāraṃ kāle saṃharatīti ca

त्वं स्वाहा त्वं स्वधा त्वं ह्रीस्त्वं बुद्धिर्विमला मता ।तुष्टिः पुष्टिस्त्वमेवाम्ब शान्तिः क्षान्तिः क्षुधा दया॥ 45.61 ॥

tvaṃ svāhā tvaṃ svadhā tvaṃ hrīstvaṃ buddhirvimalā matā | tuṣṭiḥ puṣṭistvamevāmba śāntiḥ kṣāntiḥ kṣudhā dayā

विष्णुमाया त्वमेवाम्ब त्वमेव चेतना मता ।त्वं शक्तिः परमा प्रोक्ता लज्जा तृष्णा त्वमेव च॥ 45.62 ॥

viṣṇumāyā tvamevāmba tvameva cetanā matā | tvaṃ śaktiḥ paramā proktā lajjā tṛṣṇā tvameva ca

भ्रान्तिस्त्वं स्मृतिरूपा त्वं मातृरूपेण संस्थिता ।त्वं लक्ष्मीर्भवने पुंसां पुण्याचारप्रवर्तिनाम्॥ 45.63 ॥

bhrāntistvaṃ smṛtirūpā tvaṃ mātṛrūpeṇa saṃsthitā | tvaṃ lakṣmīrbhavane puṃsāṃ puṇyācārapravartinām

त्वं जातिस्त्वं मता वृत्तिर्व्याप्तिरूपा त्वमेव हि ।त्वमेव चित्तिरूपेण व्याप्य कृत्स्नं प्रतिष्ठिता॥ 45.64 ॥

tvaṃ jātistvaṃ matā vṛttirvyāptirūpā tvameva hi | tvameva cittirūpeṇa vyāpya kṛtsnaṃ pratiṣṭhitā

सा त्वमेतौ दुराधर्षावसुरौ मोहयाम्बिके ।प्रबोधय जगद्योने नारायणमजं विभुम्॥ 45.65 ॥

sā tvametau durādharṣāvasurau mohayāmbike | prabodhaya jagadyone nārāyaṇamajaṃ vibhum

ऋषिरुवाच ।ब्रह्मणा प्रार्थिता सेयं मधुकैटभनाशने ।महाविद्या जगद्धात्री सर्वविद्याधिदेवता॥ 45.66 ॥

ṛṣiruvāca | brahmaṇā prārthitā seyaṃ madhukaiṭabhanāśane | mahāvidyā jagaddhātrī sarvavidyādhidevatā

द्वादश्यां फाल्गुनस्यैव शुक्लायां समभून्नृप ।महाकालीति विख्याता शक्तिस्त्रैलोक्यमोहिनी॥ 45.67 ॥

dvādaśyāṃ phālgunasyaiva śuklāyāṃ samabhūnnṛpa | mahākālīti vikhyātā śaktistrailokyamohinī

ततोऽभवद्वियद्वाणी मा भैषीः कमलासन ।कण्टकं नाशयाम्यद्य हत्वाजौ मधुकैटभौ॥ 45.68 ॥

tato'bhavadviyadvāṇī mā bhaiṣīḥ kamalāsana | kaṇṭakaṃ nāśayāmyadya hatvājau madhukaiṭabhau

इत्युक्त्वा सा महामाया नेत्रवक्त्रादितो हरेः ।निर्गम्य दर्शने तस्थौ ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः॥ 45.69 ॥

ityuktvā sā mahāmāyā netravaktrādito hareḥ | nirgamya darśane tasthau brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ

उत्तस्थौ च हृषीकेशो देवदेवो जनार्दनः ।स ददर्श पुरो दैत्यौ मधुकैटभसंज्ञकौ॥ 45.70 ॥

uttasthau ca hṛṣīkeśo devadevo janārdanaḥ | sa dadarśa puro daityau madhukaiṭabhasaṃjñakau

ताभ्यां प्रववृत्ते युद्धं विष्णोरतुलतेजसः ।पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुयुद्धमभूत्तदा॥ 45.71 ॥

tābhyāṃ pravavṛtte yuddhaṃ viṣṇoratulatejasaḥ | pañcavarṣasahasrāṇi bāhuyuddhamabhūttadā

महामायाप्रभावेण मोहितौ दानवोत्तमौ ।जजल्पतू रमाकान्तं गृहाण वरमीप्सितम्॥ 45.72 ॥

mahāmāyāprabhāveṇa mohitau dānavottamau | jajalpatū ramākāntaṃ gṛhāṇa varamīpsitam

नारायण उवाच ।मयि प्रसन्नौ यदि वां दीयतामेष मे वरः ।मम वध्यावुभौ नान्यं युवाभ्यां प्रार्थये वरम्॥ 45.73 ॥

nārāyaṇa uvāca | mayi prasannau yadi vāṃ dīyatāmeṣa me varaḥ | mama vadhyāvubhau nānyaṃ yuvābhyāṃ prārthaye varam

ऋषिरुवाच ।एकार्णवां महीं दृष्ट्वा प्रोचतुः केशवं वचः ।आवां जहि न यत्रासौ धरणी पयसाप्लुता॥ 45.74 ॥

ṛṣiruvāca | ekārṇavāṃ mahīṃ dṛṣṭvā procatuḥ keśavaṃ vacaḥ | āvāṃ jahi na yatrāsau dharaṇī payasāplutā

तथास्तु प्रोच्य भगवांश्चक्रमुत्थाप्य सूज्ज्वलम् ।चिच्छेद शिरसी कृत्वा स्वकीयजघने तयोः॥ 45.75 ॥

tathāstu procya bhagavāṃścakramutthāpya sūjjvalam | ciccheda śirasī kṛtvā svakīyajaghane tayoḥ

निर्विकारादि साकारा निराकारापि देव्युमा ।देवानां तापनाशार्थं प्रादुरासीद्युगे युगे॥ 45.75-2 ॥

nirvikārādi sākārā nirākārāpi devyumā | devānāṃ tāpanāśārthaṃ prādurāsīdyuge yuge

एवं ते कथितो राजन् कालिकायाः समुद्भवः ।महालक्ष्म्यास्तथोत्पत्तिं निशामय महामते॥ 45.76 ॥

evaṃ te kathito rājan kālikāyāḥ samudbhavaḥ | mahālakṣmyāstathotpattiṃ niśāmaya mahāmate

यदिच्छावैभवं सर्वं तस्या देहग्रहः स्मृतः ।लीलया सापि भक्तानां गुणवर्णनहेतवे॥ 45.78 ॥

yadicchāvaibhavaṃ sarvaṃ tasyā dehagrahaḥ smṛtaḥ | līlayā sāpi bhaktānāṃ guṇavarṇanahetave