Uma Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 40.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 40.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.४०. चत्वारिंशोऽध्यायः ।पितृप्रभाववर्णनम् ।व्यास उवाच ।इत्याकर्ण्य श्राद्धदेवसूर्यान्वयमनुत्तमम् ।पर्यपृच्छन्मुनिश्रेष्ठः शौनकः सूतमादरात्॥ 40.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 5.40. catvāriṃśo'dhyāyaḥ | pitṛprabhāvavarṇanam | vyāsa uvāca | ityākarṇya śrāddhadevasūryānvayamanuttamam | paryapṛcchanmuniśreṣṭhaḥ śaunakaḥ sūtamādarāt

शौनक उवाच ।सूत सूत चिरञ्जीव व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते ।श्राविता परमा दिव्या कथा परमपावनी॥ 40.2 ॥

śaunaka uvāca | sūta sūta cirañjīva vyāsaśiṣya namo'stu te | śrāvitā paramā divyā kathā paramapāvanī

त्वया प्रोक्तः श्राद्धदेवः सूर्यः सद्वंशवर्धनः ।संशयस्तत्र मे जातस्तं ब्रवीमि त्वदग्रतः॥ 40.3 ॥

tvayā proktaḥ śrāddhadevaḥ sūryaḥ sadvaṃśavardhanaḥ | saṃśayastatra me jātastaṃ bravīmi tvadagrataḥ

कुतो वै श्राद्धदेवत्वमादित्यस्य विवस्वतः ।श्रोतुमिच्छामि तत्प्रीत्या छिन्धि मे संशयं त्विमम्॥ 40.4 ॥

kuto vai śrāddhadevatvamādityasya vivasvataḥ | śrotumicchāmi tatprītyā chindhi me saṃśayaṃ tvimam

श्राद्धस्यापि च माहात्म्यं तत्फलं च वद प्रभो ।प्रीताश्च पितरो येन श्रेयसा योजयन्ति तम्॥ 40.5 ॥

śrāddhasyāpi ca māhātmyaṃ tatphalaṃ ca vada prabho | prītāśca pitaro yena śreyasā yojayanti tam

एतच्च श्रोतुमिच्छामि पितृणां सर्गमुत्तमम् ।कथय त्वं विशेषेण कृपां कुरु महामते॥ 40.6 ॥

etacca śrotumicchāmi pitṛṇāṃ sargamuttamam | kathaya tvaṃ viśeṣeṇa kṛpāṃ kuru mahāmate

सूत उवाच ।वच्मि तत्तेऽखिलं प्रीत्या पितृसर्गं तु शौनक ।मार्कण्डेयेन कथितं भीष्माय परिपृच्छते॥ 40.7 ॥

sūta uvāca | vacmi tatte'khilaṃ prītyā pitṛsargaṃ tu śaunaka | mārkaṇḍeyena kathitaṃ bhīṣmāya paripṛcchate

गीतं सनत्कुमारेण मार्कण्डेयाय धीमते ।तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि सर्वकामफलप्रदम्॥ 40.8 ॥

gītaṃ sanatkumāreṇa mārkaṇḍeyāya dhīmate | tatte'haṃ sampravakṣyāmi sarvakāmaphalapradam

युधिष्ठिरेण सम्पृष्टो भीष्मो धर्मभृतां वरः ।शरशय्यास्थितः प्रोचे तच्छृणुष्व वदामि ते॥ 40.9 ॥

yudhiṣṭhireṇa sampṛṣṭo bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ | śaraśayyāsthitaḥ proce tacchṛṇuṣva vadāmi te

युधिष्ठिर उवाच ।पुष्टिकामेन पुंसां वै कथं पुष्टिरवाप्यते ।एतच्छ्रोतुं समिच्छामि किं कुर्वाणो न सीदति॥ 40.10 ॥

yudhiṣṭhira uvāca | puṣṭikāmena puṃsāṃ vai kathaṃ puṣṭiravāpyate | etacchrotuṃ samicchāmi kiṃ kurvāṇo na sīdati

सूत उवाच ।युधिष्ठिरेण सम्पृष्टं प्रश्नं श्रुत्वा स धर्मवित् ।भीष्मः प्रोवाच सुप्रीत्या सर्वेषां शृण्वतां वचः॥ 40.11 ॥

sūta uvāca | yudhiṣṭhireṇa sampṛṣṭaṃ praśnaṃ śrutvā sa dharmavit | bhīṣmaḥ provāca suprītyā sarveṣāṃ śṛṇvatāṃ vacaḥ

भीष्म उवाच ।ये कुर्वन्ति नराः श्राद्धान्यपि प्रीत्या युधिष्ठिर ।श्राद्धैः प्रीणाति तत्सर्वं पितॄणां हि प्रसादतः॥ 40.12 ॥

bhīṣma uvāca | ye kurvanti narāḥ śrāddhānyapi prītyā yudhiṣṭhira | śrāddhaiḥ prīṇāti tatsarvaṃ pitṝṇāṃ hi prasādataḥ

श्राद्धानि चैव कुर्वन्ति फलकामाः सदा नराः ।अभिसन्धाय पितरं पितुश्च पितरं तथा॥ 40.13 ॥

śrāddhāni caiva kurvanti phalakāmāḥ sadā narāḥ | abhisandhāya pitaraṃ pituśca pitaraṃ tathā

पितुः पितामहञ्चैव त्रिषु पिण्डेषु नित्यदा ।पितरो धर्मकामस्य प्रजाकामस्य च प्रजाम्॥ 40.14 ॥

pituḥ pitāmahañcaiva triṣu piṇḍeṣu nityadā | pitaro dharmakāmasya prajākāmasya ca prajām

पुष्टिकामस्य पुष्टिं च प्रयच्छन्ति युधिष्ठिर॥ 40.15 ॥

puṣṭikāmasya puṣṭiṃ ca prayacchanti yudhiṣṭhira

युधिष्ठिर उवाच ।वर्तन्ते पितरः स्वर्गे केषाञ्चिन्नरके पुनः ।प्राणिनां नियतं चापि कर्मजं फलमुच्यते॥ 40.16 ॥

yudhiṣṭhira uvāca | vartante pitaraḥ svarge keṣāñcinnarake punaḥ | prāṇināṃ niyataṃ cāpi karmajaṃ phalamucyate

तानि श्राद्धानि दत्तानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन् ।कथं शक्तास्तमाहर्त्तुं नरकस्थाः फलं पुनः॥ 40.17 ॥

tāni śrāddhāni dattāni kathaṃ gacchanti vai pitṝn | kathaṃ śaktāstamāharttuṃ narakasthāḥ phalaṃ punaḥ

देवा अपि पितृन्स्वर्गे यजन्त इति मे श्रुतम् ।एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण ब्रवीहि मे॥ 40.18 ॥

devā api pitṛnsvarge yajanta iti me śrutam | etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa bravīhi me

भीष्म उवाच ।अत्र ते कीर्तयिष्यामि यथा श्रुतमरिन्दम ।पित्रा मम पुरा गीतं लोकान्तरगतेन वै॥ 40.19 ॥

bhīṣma uvāca | atra te kīrtayiṣyāmi yathā śrutamarindama | pitrā mama purā gītaṃ lokāntaragatena vai

श्राद्धकाले मम पितुर्मया पिण्डः समुद्यतः ।मत्पिता मम हस्तेन भित्त्वा भूमिमयाचत॥ 40.20 ॥

śrāddhakāle mama piturmayā piṇḍaḥ samudyataḥ | matpitā mama hastena bhittvā bhūmimayācata

नैष कल्पविधिर्दृष्ट इति निश्चित्य चाप्यहम् ।कुशेष्वेव ततः पिण्डं दत्तवानविचारयन्॥ 40.21 ॥

naiṣa kalpavidhirdṛṣṭa iti niścitya cāpyaham | kuśeṣveva tataḥ piṇḍaṃ dattavānavicārayan

ततः पिता मे सन्तुष्टो वाचा मधुरया तदा ।उवाच भरतश्रेष्ठ प्रीयमाणो मयानघ॥ 40.22 ॥

tataḥ pitā me santuṣṭo vācā madhurayā tadā | uvāca bharataśreṣṭha prīyamāṇo mayānagha

त्वया दायादवानस्मि धर्मज्ञेन विपश्चिता ।तारितोऽहं तु जिज्ञासा कृता मे पुरुषोत्तम॥ 40.23 ॥

tvayā dāyādavānasmi dharmajñena vipaścitā | tārito'haṃ tu jijñāsā kṛtā me puruṣottama

प्रमाणं यद्धि कुरुते धर्माचारेण पार्थिवः ।प्रजास्तदनुवर्तन्ते प्रमाणाचरितं सदा॥ 40.24 ॥

pramāṇaṃ yaddhi kurute dharmācāreṇa pārthivaḥ | prajāstadanuvartante pramāṇācaritaṃ sadā

शृणु त्वं भरतश्रेष्ठ वेदधर्मांश्च शाश्वतान् ।प्रमाणं वेदधर्मस्य पुत्र निर्वर्त्तितं त्वया॥ 40.25 ॥

śṛṇu tvaṃ bharataśreṣṭha vedadharmāṃśca śāśvatān | pramāṇaṃ vedadharmasya putra nirvarttitaṃ tvayā

तस्मात्तवाहं सुप्रीतः प्रीत्या वरमनुत्तमम् ।ददामि त्वं प्रतीच्छस्व त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्॥ 40.26 ॥

tasmāttavāhaṃ suprītaḥ prītyā varamanuttamam | dadāmi tvaṃ pratīcchasva triṣu lokeṣu durlabham

न ते प्रभविता मृत्युर्यावज्जीवितुमिच्छसि ।त्वत्तोऽभ्यनुज्ञां सम्प्राप्य मृत्युः प्रभविता पुनः॥ 40.27 ॥

na te prabhavitā mṛtyuryāvajjīvitumicchasi | tvatto'bhyanujñāṃ samprāpya mṛtyuḥ prabhavitā punaḥ

किं वा ते प्रार्थितं भूयो ददामि वरमुत्तमम् ।तद् ब्रूहि भरतश्रेष्ठ यत्ते मनसि वर्तते॥ 40.28 ॥

kiṃ vā te prārthitaṃ bhūyo dadāmi varamuttamam | tad brūhi bharataśreṣṭha yatte manasi vartate

इत्युक्तवति तस्मिंस्तु अभिवाद्य कृताञ्जलिः ।अवोचं कृतकृत्योऽहं प्रसन्ने त्वयि मानद ।प्रश्नं पृच्छामि वै कञ्चिद्वाच्यः स भवता स्वयम्॥ 40.29 ॥

ityuktavati tasmiṃstu abhivādya kṛtāñjaliḥ | avocaṃ kṛtakṛtyo'haṃ prasanne tvayi mānada | praśnaṃ pṛcchāmi vai kañcidvācyaḥ sa bhavatā svayam

स मामुवाच तद् ब्रूहि यदीच्छसि वदामि ते ।इत्युक्तेन मया तत्र पृष्टः प्रोवाच तं नृपः॥ 40.30 ॥

sa māmuvāca tad brūhi yadīcchasi vadāmi te | ityuktena mayā tatra pṛṣṭaḥ provāca taṃ nṛpaḥ

शन्तनुरुवाच ।शृणु तात प्रवक्ष्यामि प्रश्नं तेऽहं यथार्थतः ।पितृकल्पं च निखिलं मार्कण्डेयेन मे श्रुतम्॥ 40.31 ॥

śantanuruvāca | śṛṇu tāta pravakṣyāmi praśnaṃ te'haṃ yathārthataḥ | pitṛkalpaṃ ca nikhilaṃ mārkaṇḍeyena me śrutam

यत्त्वं पृच्छसि मां तात तदेवाहं महामुनिम् ।मार्कण्डेयमपृच्छं हि स मां प्रोवाच धर्मवित्॥ 40.32 ॥

yattvaṃ pṛcchasi māṃ tāta tadevāhaṃ mahāmunim | mārkaṇḍeyamapṛcchaṃ hi sa māṃ provāca dharmavit

मार्कण्डेय उवाच ।शृणु राजन्मया दृष्टं कदाचित्पश्यता दिवम् ।विमानं महदायान्तमन्तरेण गिरेस्तदा॥ 40.33 ॥

mārkaṇḍeya uvāca | śṛṇu rājanmayā dṛṣṭaṃ kadācitpaśyatā divam | vimānaṃ mahadāyāntamantareṇa girestadā

तस्मिन्विमाने पर्यक्षं ज्वलिताङ्गारवर्चसम् ।महातेजः प्रज्वलन्तं निर्विशेषं मनोहरम्॥ 40.34 ॥

tasminvimāne paryakṣaṃ jvalitāṅgāravarcasam | mahātejaḥ prajvalantaṃ nirviśeṣaṃ manoharam

अपश्यं चैव तत्राहं शयानं दीप्ततेजसम् ।अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषमग्नावग्निमिवाहितम्॥ 40.35 ॥

apaśyaṃ caiva tatrāhaṃ śayānaṃ dīptatejasam | aṅguṣṭhamātraṃ puruṣamagnāvagnimivāhitam

सोऽहं तस्मै नमः कृत्वा प्रणम्य शिरसा प्रभुम् ।अपृच्छं चैव तमहं विद्याम त्वां कथं विभो॥ 40.36 ॥

so'haṃ tasmai namaḥ kṛtvā praṇamya śirasā prabhum | apṛcchaṃ caiva tamahaṃ vidyāma tvāṃ kathaṃ vibho

स मामुवाच धर्मात्मा ते न तद्विद्यते तपः ।येन त्वं बुध्यसे मां हि मुने वै ब्रह्मणः सुतम्॥ 40.37 ॥

sa māmuvāca dharmātmā te na tadvidyate tapaḥ | yena tvaṃ budhyase māṃ hi mune vai brahmaṇaḥ sutam

सनत्कुमारमिति मां विद्धि किं करवाणि ते ।ये त्वन्ये ब्रह्मणः पुत्राः कनीयांसस्तु ते मम॥ 40.38 ॥

sanatkumāramiti māṃ viddhi kiṃ karavāṇi te | ye tvanye brahmaṇaḥ putrāḥ kanīyāṃsastu te mama

भ्रातरः सप्त दुर्धर्षा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः ।वयं तु यतिधर्माणः संयम्यात्मानमात्मनि॥ 40.39 ॥

bhrātaraḥ sapta durdharṣā yeṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ | vayaṃ tu yatidharmāṇaḥ saṃyamyātmānamātmani

यथोत्पन्नस्तथैवाहं कुमार इति विश्रुतः ।तस्मात्सनत्कुमारं मे नामैतत्कथितं मुने॥ 40.40 ॥

yathotpannastathaivāhaṃ kumāra iti viśrutaḥ | tasmātsanatkumāraṃ me nāmaitatkathitaṃ mune

यद्भक्त्या ते तपश्चीर्णं मम दर्शनकाङ्क्षया ।एष दृष्टोऽस्मि भद्रं ते कं कामं करवाणि ते॥ 40.41 ॥

yadbhaktyā te tapaścīrṇaṃ mama darśanakāṅkṣayā | eṣa dṛṣṭo'smi bhadraṃ te kaṃ kāmaṃ karavāṇi te

इत्युक्तवन्तं तं चाहं प्रावोचं त्वं शृणु प्रभो ।पितॄणामादिसर्गं च कथयस्व यथातथम्॥ 40.42 ॥

ityuktavantaṃ taṃ cāhaṃ prāvocaṃ tvaṃ śṛṇu prabho | pitṝṇāmādisargaṃ ca kathayasva yathātatham

इत्युक्तः स तु मां प्राह शृणु सर्वं यथातथम् ।वच्मि ते तत्त्वतस्तात पितृसर्गं शुभावहम्॥ 40.43 ॥

ityuktaḥ sa tu māṃ prāha śṛṇu sarvaṃ yathātatham | vacmi te tattvatastāta pitṛsargaṃ śubhāvaham

सनत्कुमार उवाच ।देवान्पुरासृजद्ब्रह्मा मां यक्षध्वं स चाह तान् ।तमुत्सृज्य तमात्मानमयजंस्ते फलार्थिनः॥ 40.44 ॥

sanatkumāra uvāca | devānpurāsṛjadbrahmā māṃ yakṣadhvaṃ sa cāha tān | tamutsṛjya tamātmānamayajaṃste phalārthinaḥ

ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा भविष्यथ ।तस्मात्किञ्चिदजानन्तो नष्टसंज्ञाः पितामहम्॥ 40.45 ॥

te śaptā brahmaṇā mūḍhā naṣṭasaṃjñā bhaviṣyatha | tasmātkiñcidajānanto naṣṭasaṃjñāḥ pitāmaham

प्रोचुस्तं प्रणताः सर्वे कुरुष्वानुग्रहं हि नः ।इत्युक्तस्तानुवाचेदं प्रायश्चित्तार्थमेव हि॥ 40.46 ॥

procustaṃ praṇatāḥ sarve kuruṣvānugrahaṃ hi naḥ | ityuktastānuvācedaṃ prāyaścittārthameva hi

पुत्रान्स्वान्परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानमवाप्स्यथ ।इत्युक्ता नष्टसंज्ञास्ते पुत्रान्पप्रच्छुरोजसा॥ 40.47 ॥

putrānsvānparipṛcchadhvaṃ tato jñānamavāpsyatha | ityuktā naṣṭasaṃjñāste putrānpapracchurojasā

प्रायश्चित्तार्थमेवाधिलब्धसंज्ञा दिवौकसः ।गम्यतां पुत्रका एवं पुत्रैरुक्ताश्च तेऽनघ॥ 40.48 ॥

prāyaścittārthamevādhilabdhasaṃjñā divaukasaḥ | gamyatāṃ putrakā evaṃ putrairuktāśca te'nagha

अभिशप्तास्तु ते देवाः पुत्रकामेन वेधसम् ।पप्रच्छुरुक्ताः पुत्रैस्ते गतास्ते पुत्रका इति॥ 40.49 ॥

abhiśaptāstu te devāḥ putrakāmena vedhasam | papracchuruktāḥ putraiste gatāste putrakā iti

ततस्तानब्रवीद्देवो देवान्ब्रह्मा ससंशयान् ।शृणुध्वं निर्जराः सर्वे यूयं न ब्रह्मवादिनः॥ 40.50 ॥

tatastānabravīddevo devānbrahmā sasaṃśayān | śṛṇudhvaṃ nirjarāḥ sarve yūyaṃ na brahmavādinaḥ

तस्माद्यदुक्तं युष्माकं पुत्रैस्तैर्ज्ञानिसत्तमैः ।मन्तव्यं संशयं त्यक्त्वा तथा न च तदन्यथा॥ 40.51 ॥

tasmādyaduktaṃ yuṣmākaṃ putraistairjñānisattamaiḥ | mantavyaṃ saṃśayaṃ tyaktvā tathā na ca tadanyathā

देवाश्च पितरश्चैव यजध्वं त्रिदिवौकसः ।परस्परं महाप्रीत्या सर्वकामफलप्रदाः॥ 40.52 ॥

devāśca pitaraścaiva yajadhvaṃ tridivaukasaḥ | parasparaṃ mahāprītyā sarvakāmaphalapradāḥ

सनत्कुमार उवाच ।ततस्ते छिन्नसन्देहाः प्रीतिमन्तः परस्परम् ।बभूवुर्मुनिशार्दूल ब्रह्मवाक्यात्सुखप्रदाः॥ 40.53 ॥

sanatkumāra uvāca | tataste chinnasandehāḥ prītimantaḥ parasparam | babhūvurmuniśārdūla brahmavākyātsukhapradāḥ

ततो देवा हि प्रोचुस्तान्यदुक्ताः पुत्रका वयम् ।तस्माद्भवन्तः पितरो भविष्यथ न संशयः॥ 40.54 ॥

tato devā hi procustānyaduktāḥ putrakā vayam | tasmādbhavantaḥ pitaro bhaviṣyatha na saṃśayaḥ

पितृश्राद्धे क्रियां कश्चित्करिष्यति न संशयः ।श्राद्धैराप्यायितः सोमो लोकानाप्याययिष्यति॥ 40.55 ॥

pitṛśrāddhe kriyāṃ kaścitkariṣyati na saṃśayaḥ | śrāddhairāpyāyitaḥ somo lokānāpyāyayiṣyati

समुद्रं पर्वतवनं जङ्गमाजङ्गमैर्वृतम् ।श्राद्धानि पुष्टिकामाश्च ये करिष्यन्ति मानवाः॥ 40.56 ॥

samudraṃ parvatavanaṃ jaṅgamājaṅgamairvṛtam | śrāddhāni puṣṭikāmāśca ye kariṣyanti mānavāḥ

तेभ्यः पुष्टिप्रदाश्चैव पितरः प्रीणिताः सदा ।श्राद्धे ये च प्रदास्यन्ति त्रीन्पिण्डान्नामगोत्रतः॥ 40.57 ॥

tebhyaḥ puṣṭipradāścaiva pitaraḥ prīṇitāḥ sadā | śrāddhe ye ca pradāsyanti trīnpiṇḍānnāmagotrataḥ

सर्वत्र वर्तमानास्ते पितरः प्रपितामहाः ।भावयिष्यन्ति सततं श्राद्धदानेन तर्पिताः॥ 40.58 ॥

sarvatra vartamānāste pitaraḥ prapitāmahāḥ | bhāvayiṣyanti satataṃ śrāddhadānena tarpitāḥ

इति तद्वचनं सत्यं भवत्वथ दिवौकसः ।पुत्राश्च पितरश्चैव वयं सर्वे परस्परम्॥ 40.59 ॥

iti tadvacanaṃ satyaṃ bhavatvatha divaukasaḥ | putrāśca pitaraścaiva vayaṃ sarve parasparam

एवं ते पितरो देवा धर्मतः पुत्रतां गताः ।अन्योऽन्यं पितरो वै ते प्रथिताः क्षितिमण्डले॥ 40.60 ॥

evaṃ te pitaro devā dharmataḥ putratāṃ gatāḥ | anyo'nyaṃ pitaro vai te prathitāḥ kṣitimaṇḍale

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 41.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 41.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.४१. एकचत्वारिंशोऽध्यायः ।सप्तव्याधगतिवर्णनम् ।सनत्कुमार उवाच ।सप्त ते तपतां श्रेष्ठ स्वर्गे पितृगणाः स्मृताः ।चत्वारो मूर्त्तिमन्तो वै त्रयश्चैव ह्यमूर्तयः॥ 41.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 5.41. ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ | saptavyādhagativarṇanam | sanatkumāra uvāca | sapta te tapatāṃ śreṣṭha svarge pitṛgaṇāḥ smṛtāḥ | catvāro mūrttimanto vai trayaścaiva hyamūrtayaḥ

तान्यजन्ते देवगणा आद्या विप्रादयस्तथा ।आप्याययन्ति ते पूर्वं सोमं योगबलेन वै॥ 41.2 ॥

tānyajante devagaṇā ādyā viprādayastathā | āpyāyayanti te pūrvaṃ somaṃ yogabalena vai

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां तु विशेषतः ।सर्वेषां राजतं पात्रमथवा रजतान्वितम्॥ 41.3 ॥

tasmācchrāddhāni deyāni yogināṃ tu viśeṣataḥ | sarveṣāṃ rājataṃ pātramathavā rajatānvitam

दत्तं स्वधां पुरोधाय श्राद्धं प्रीणाति वै पितृन् ।वह्नेराप्यायनं कृत्वा सोमस्य तु यमस्य वै॥ 41.4 ॥

dattaṃ svadhāṃ purodhāya śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṛn | vahnerāpyāyanaṃ kṛtvā somasya tu yamasya vai

उदगायनमप्यग्नावग्न्यभावेऽप्सु वा पुनः ।पितॄन्प्रीणाति यो भक्त्या पितरः प्रीणयन्ति तम्॥ 41.5 ॥

udagāyanamapyagnāvagnyabhāve'psu vā punaḥ | pitṝnprīṇāti yo bhaktyā pitaraḥ prīṇayanti tam

यच्छन्ति पितरः पुष्टिं प्रजाश्च विपुलास्तथा ।स्वर्गमारोग्यवृद्धिं च यदन्यदपि चेप्सितम्॥ 41.6 ॥

yacchanti pitaraḥ puṣṭiṃ prajāśca vipulāstathā | svargamārogyavṛddhiṃ ca yadanyadapi cepsitam

देवकार्यादपि मुने पितृकार्यं विशिष्यते ।पितृभक्तोऽसि विप्रर्षे तेन त्वमजरामरः॥ 41.7 ॥

devakāryādapi mune pitṛkāryaṃ viśiṣyate | pitṛbhakto'si viprarṣe tena tvamajarāmaraḥ

न योगेन गतिः सा तु पितृभक्तस्य या मुने ।पितृभक्तिर्विशेषेण तस्मात्कार्या महामुने॥ 41.8 ॥

na yogena gatiḥ sā tu pitṛbhaktasya yā mune | pitṛbhaktirviśeṣeṇa tasmātkāryā mahāmune

मार्कण्डेय उवाच ।एवमुक्त्वाशु देवेशो देवानामपि दुर्लभम् ।चक्षुर्दत्त्वा सविज्ञानं जगाम यौगिकीं गतिम्॥ 41.9 ॥

mārkaṇḍeya uvāca | evamuktvāśu deveśo devānāmapi durlabham | cakṣurdattvā savijñānaṃ jagāma yaugikīṃ gatim

शृणु भीष्म पुरा भूयो भारद्वाजात्मजा द्विजाः ।योगधर्ममनुप्राप्य भ्रष्टा दुश्चरितेन वै॥ 41.10 ॥

śṛṇu bhīṣma purā bhūyo bhāradvājātmajā dvijāḥ | yogadharmamanuprāpya bhraṣṭā duścaritena vai

वाग्दुष्टः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च ।खसृषः पितृवर्ती च नामभिः कर्मभिस्तथा॥ 41.11 ॥

vāgduṣṭaḥ krodhano hiṃsraḥ piśunaḥ kavireva ca | khasṛṣaḥ pitṛvartī ca nāmabhiḥ karmabhistathā

कौशिकस्य सुतास्तात शिष्या गर्गस्य चाभवन् ।पितर्युपरते सर्वे प्रवसन्तस्तदाभवन्॥ 41.12 ॥

kauśikasya sutāstāta śiṣyā gargasya cābhavan | pitaryuparate sarve pravasantastadābhavan

विनियोगाद् गुरोस्तस्य गां दोग्ध्रीं समकालयन् ।समानवत्सां कपिलां सर्वेऽन्यायागतास्तदा॥ 41.13 ॥

viniyogād gurostasya gāṃ dogdhrīṃ samakālayan | samānavatsāṃ kapilāṃ sarve'nyāyāgatāstadā

तेषां पथि क्षुधार्तानां बाल्यान्मोहाच्च भारत ।क्रूरा बुद्धिः समुत्पन्ना तां गां वै हिंसितुं तदा॥ 41.14 ॥

teṣāṃ pathi kṣudhārtānāṃ bālyānmohācca bhārata | krūrā buddhiḥ samutpannā tāṃ gāṃ vai hiṃsituṃ tadā

तां कविः खसृपश्चैव याचेते नैति वै तदा ।न चाशक्यास्तु ताभ्यां वा तदा वारयितुं निजाः॥ 41.15 ॥

tāṃ kaviḥ khasṛpaścaiva yācete naiti vai tadā | na cāśakyāstu tābhyāṃ vā tadā vārayituṃ nijāḥ

पितृवर्ती तु यस्तेषां नित्यं श्राद्धाह्निको द्विजः ।स सर्वानब्रवीत्कोपात् पितृभक्तिसमन्वितः॥ 41.16 ॥

pitṛvartī tu yasteṣāṃ nityaṃ śrāddhāhniko dvijaḥ | sa sarvānabravītkopāt pitṛbhaktisamanvitaḥ

यद्यशक्यं प्रकर्तव्यं पितृनुद्दिश्य साध्यताम् ।प्रकुर्वन्तो हि श्राद्धं तु सर्व एव समाहिताः॥ 41.17 ॥

yadyaśakyaṃ prakartavyaṃ pitṛnuddiśya sādhyatām | prakurvanto hi śrāddhaṃ tu sarva eva samāhitāḥ

एवमेषा च गौर्धर्मं प्राप्स्यते नात्र संशयः ।पितॄनभ्यर्च्य धर्मेण नाधर्मो नो भविष्यति॥ 41.18 ॥

evameṣā ca gaurdharmaṃ prāpsyate nātra saṃśayaḥ | pitṝnabhyarcya dharmeṇa nādharmo no bhaviṣyati

एवमुक्ताश्च ते सर्वे प्रोक्षयित्वा च गां तदा ।पितृभ्यः कल्पयित्वा तु ह्युपायुञ्जत भारत॥ 41.19 ॥

evamuktāśca te sarve prokṣayitvā ca gāṃ tadā | pitṛbhyaḥ kalpayitvā tu hyupāyuñjata bhārata

उपयुज्य च गां सर्वे गुरोस्तस्य न्यवेदयन् ।शार्दूलेन हता धेनुर्वत्सा वै गृह्यतामिति॥ 41.20 ॥

upayujya ca gāṃ sarve gurostasya nyavedayan | śārdūlena hatā dhenurvatsā vai gṛhyatāmiti

आर्जवात्स तु तं वत्सं प्रतिजग्राह वै द्विजः ।मिथ्योपचारतः पापमभूत्तेषां च गोघ्नताम्॥ 41.21 ॥

ārjavātsa tu taṃ vatsaṃ pratijagrāha vai dvijaḥ | mithyopacārataḥ pāpamabhūtteṣāṃ ca goghnatām

ततः कालेन कियता कालधर्ममुपागताः ।ते सप्त भ्रातरस्तात बभूवुः स्वायुषः क्षये॥ 41.22 ॥

tataḥ kālena kiyatā kāladharmamupāgatāḥ | te sapta bhrātarastāta babhūvuḥ svāyuṣaḥ kṣaye

ते वै क्रूरतया हैंस्त्र्यात्स्वानार्यत्वाद् गुरोस्तथा ।उग्रहिंसाविहाराश्च जाताः सप्त सहोदराः॥ 41.23 ॥

te vai krūratayā haiṃstryātsvānāryatvād gurostathā | ugrahiṃsāvihārāśca jātāḥ sapta sahodarāḥ

लुब्धकस्य सुतास्तावद् बलवन्तो मनस्विनः ।जाता व्याधा दशार्णेषु सप्त धर्मविचक्षणाः॥ 41.24 ॥

lubdhakasya sutāstāvad balavanto manasvinaḥ | jātā vyādhā daśārṇeṣu sapta dharmavicakṣaṇāḥ

स्वधर्मनिरताः सर्वे मृगा मोहविवर्जिताः ।आसन्नुद्वेगसंविग्ना रम्ये कालञ्जरे गिरौ॥ 41.25 ॥

svadharmaniratāḥ sarve mṛgā mohavivarjitāḥ | āsannudvegasaṃvignā ramye kālañjare girau

तमेवार्थमनुध्याय ज्ञातिस्मरणसम्भवम् ।आसन्वनचराः क्षान्ता निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः॥ 41.26 ॥

tamevārthamanudhyāya jñātismaraṇasambhavam | āsanvanacarāḥ kṣāntā nirdvandvā niṣparigrahāḥ

ते सर्वे शुभकर्माणः सद्धर्माणो वनेचराः ।विधर्माचरणैर्हीना जातिस्मरणसिद्धयः॥ 41.27 ॥

te sarve śubhakarmāṇaḥ saddharmāṇo vanecarāḥ | vidharmācaraṇairhīnā jātismaraṇasiddhayaḥ

पूर्वजातिषु यो धर्मः श्रुतो गुरुकुलेषु वै ।तथैव चास्थिता बुद्धिः संसारेऽपि निवर्तने॥ 41.28 ॥

pūrvajātiṣu yo dharmaḥ śruto gurukuleṣu vai | tathaiva cāsthitā buddhiḥ saṃsāre'pi nivartane

गिरिमध्ये जहुः प्राणाँल्लब्धाहारास्तपस्विनः ।तेषां तु पतितानां च यानि स्थानानि भारत॥ 41.29 ॥

girimadhye jahuḥ prāṇām̐llabdhāhārāstapasvinaḥ | teṣāṃ tu patitānāṃ ca yāni sthānāni bhārata

तथैवाद्यापि दृश्यन्ते गिरौ कालञ्जरे नृप ।कर्मणा तेन ते जाताः शुभाशुभविवर्जकाः॥ 41.30 ॥

tathaivādyāpi dṛśyante girau kālañjare nṛpa | karmaṇā tena te jātāḥ śubhāśubhavivarjakāḥ

शुभाच्छुभतरां योनिं चक्रवाकत्वमागताः ।शुभे देशे शरद्वीपे सप्तैवासञ्जलौकसः॥ 41.31 ॥

śubhācchubhatarāṃ yoniṃ cakravākatvamāgatāḥ | śubhe deśe śaradvīpe saptaivāsañjalaukasaḥ

त्यक्त्वा सहचरीधर्मं मुनयो धर्मधारिणः ।निःसङ्गो निर्ममश्शान्तो निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः॥ 41.32 ॥

tyaktvā sahacarīdharmaṃ munayo dharmadhāriṇaḥ | niḥsaṅgo nirmamaśśānto nirdvandvo niṣparigrahaḥ

निवृत्तिनिर्वृतश्चैव शकुना नामतः स्मृताः ।ते ब्रह्मचारिणः सर्वे शकुना धर्मचारिणः॥ 41.33 ॥

nivṛttinirvṛtaścaiva śakunā nāmataḥ smṛtāḥ | te brahmacāriṇaḥ sarve śakunā dharmacāriṇaḥ

जातिस्मराः सुसंवृद्धाः सप्तैव ब्रह्मचारिणः ।स्थिता एकत्र सद्धर्मा विकाररहिताः सदा॥ 41.34 ॥

jātismarāḥ susaṃvṛddhāḥ saptaiva brahmacāriṇaḥ | sthitā ekatra saddharmā vikārarahitāḥ sadā

विप्रयोनौ तु यन्मोहान्मिथ्यापचरितं गुरौ ।तिर्यग्योनौ तथा जन्म श्राद्धाज्ज्ञानं च लेभिरे॥ 41.35 ॥

viprayonau tu yanmohānmithyāpacaritaṃ gurau | tiryagyonau tathā janma śrāddhājjñānaṃ ca lebhire

तथा तु पितृकार्यार्थं कृतं श्राद्धं व्यवस्थितैः ।तदा ज्ञानं च जातिं च क्रमात्प्राप्तं गुणोत्तरम्॥ 41.36 ॥

tathā tu pitṛkāryārthaṃ kṛtaṃ śrāddhaṃ vyavasthitaiḥ | tadā jñānaṃ ca jātiṃ ca kramātprāptaṃ guṇottaram

पूर्वजातिषु यद्ब्रह्म श्रुतं गुरुकुलेषु वै ।तथैव संस्थित ज्ञानं तस्माज्ज्ञानं समभ्यसेत्॥ 41.37 ॥

pūrvajātiṣu yadbrahma śrutaṃ gurukuleṣu vai | tathaiva saṃsthita jñānaṃ tasmājjñānaṃ samabhyaset

सुमनाश्च सुवाक्छुद्धः पञ्चमश्छिद्रदर्शकः ।स्वतन्त्रश्च सुयज्ञश्च कुलीङ्गा नामतः स्मृताः॥ 41.38 ॥

sumanāśca suvākchuddhaḥ pañcamaśchidradarśakaḥ | svatantraśca suyajñaśca kulīṅgā nāmataḥ smṛtāḥ

तेषां तत्र विहङ्गानां चरतां धर्मचारिणाम् ।सुवृत्तमभवत्तत्र तच्छृणुष्व महामुने॥ 41.39 ॥

teṣāṃ tatra vihaṅgānāṃ caratāṃ dharmacāriṇām | suvṛttamabhavattatra tacchṛṇuṣva mahāmune

नीपानामीश्वरो राजा प्रभावेण समन्वितः ।श्रीमानन्तःपुरवृतो वनं तत्राविवेश ह॥ 41.40 ॥

nīpānāmīśvaro rājā prabhāveṇa samanvitaḥ | śrīmānantaḥpuravṛto vanaṃ tatrāviveśa ha

स्वतन्त्रश्चक्रवाकः स स्पृहयामास तं नृपम् ।दृष्ट्वा यान्तं सुखोपेतं राज्यशोभासमन्वितम्॥ 41.41 ॥

svatantraścakravākaḥ sa spṛhayāmāsa taṃ nṛpam | dṛṣṭvā yāntaṃ sukhopetaṃ rājyaśobhāsamanvitam

यद्यस्ति सुकृतं किञ्चित्तपो वा नियमोऽपि वा ।खिन्नोऽहमुपवासेन तपसा निश्चलेन च॥ 41.42 ॥

yadyasti sukṛtaṃ kiñcittapo vā niyamo'pi vā | khinno'hamupavāsena tapasā niścalena ca

तस्य सर्वस्य पूर्णेन फलेनापि कृतेन हि ।सर्वसौभाग्यपात्रश्च भवेयमहमीदृशः॥ 41.43 ॥

tasya sarvasya pūrṇena phalenāpi kṛtena hi | sarvasaubhāgyapātraśca bhaveyamahamīdṛśaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।ततस्तु चक्रवाकौ द्वावासतुः सहचारिणौ ।आवां वै सचिवौ स्याव तव प्रियहितैषिणौ॥ 41.44 ॥

mārkaṇḍeya uvāca | tatastu cakravākau dvāvāsatuḥ sahacāriṇau | āvāṃ vai sacivau syāva tava priyahitaiṣiṇau

तथेत्युक्त्वा तु तस्यासीत्तदा योगात्मनो गतिः ।एवं तौ चक्रवाकौ च स्ववाक्यं प्रत्यभाषताम्॥ 41.45 ॥

tathetyuktvā tu tasyāsīttadā yogātmano gatiḥ | evaṃ tau cakravākau ca svavākyaṃ pratyabhāṣatām

यस्मात्कर्म ब्रुवाणस्त्वं योगधर्ममवाप्य तम् ।एवं वरं प्रार्थयसे तस्माद्वाक्यं निबोध मे॥ 41.46 ॥

yasmātkarma bruvāṇastvaṃ yogadharmamavāpya tam | evaṃ varaṃ prārthayase tasmādvākyaṃ nibodha me

राजा त्वं भविता तात काम्पिल्ये नगरोत्तमे ।एतौ ते सचिवौ स्यातां व्यभिचारप्रधर्षितौ॥ 41.47 ॥

rājā tvaṃ bhavitā tāta kāmpilye nagarottame | etau te sacivau syātāṃ vyabhicārapradharṣitau

न तानूचुस्त्रयो राज्यं चतुरः सहचारिणः ।स प्रसादं पुनश्चक्रे तन्मध्ये सुमनाब्रवीत्॥ 41.48 ॥

na tānūcustrayo rājyaṃ caturaḥ sahacāriṇaḥ | sa prasādaṃ punaścakre tanmadhye sumanābravīt

अन्तवान् भविता शापः पुनर्योगमवाप्स्यथ ।सर्वसत्त्वरुतज्ञश्च स्वतन्त्रोऽयं भविष्यति॥ 41.49 ॥

antavān bhavitā śāpaḥ punaryogamavāpsyatha | sarvasattvarutajñaśca svatantro'yaṃ bhaviṣyati

पितृप्रसादाद्युष्माभिः सम्प्राप्तं सुकृतं भवेत् ।गां प्रोक्षयित्वा धर्मेण पितृभ्यश्चोपकल्पिताः॥ 41.50 ॥

pitṛprasādādyuṣmābhiḥ samprāptaṃ sukṛtaṃ bhavet | gāṃ prokṣayitvā dharmeṇa pitṛbhyaścopakalpitāḥ

अस्माकं ज्ञानसंयोगः सर्वेषां योगसाधनम् ।इदं च वाक्यं संरब्धं श्लोकमेकमुदाहृतम्॥ 41.51 ॥

asmākaṃ jñānasaṃyogaḥ sarveṣāṃ yogasādhanam | idaṃ ca vākyaṃ saṃrabdhaṃ ślokamekamudāhṛtam

पुरुषान्तरितं श्रुत्वा ततो योगमवाप्स्यथ ।इत्युक्त्वा स तु मौनोऽभूद्विहङ्गः सुमना बुधः॥ 41.52 ॥

puruṣāntaritaṃ śrutvā tato yogamavāpsyatha | ityuktvā sa tu mauno'bhūdvihaṅgaḥ sumanā budhaḥ

मार्कण्डेय उवाच ।लोकानां स्वस्तये तात शन्तनुप्रवरात्मज ।इत्युक्तं तच्चरित्रं मे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥ 41.53 ॥

mārkaṇḍeya uvāca | lokānāṃ svastaye tāta śantanupravarātmaja | ityuktaṃ taccaritraṃ me kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 42.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 42.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.४२. द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ।पितृप्रभाववर्णनम् ।भीष्म उवाच ।मार्कण्डेय महाप्राज्ञ पितृभक्तिभृतां वर ।किं जातं तु ततो ब्रूहि कृपया मुनिसत्तम॥ 42.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 5.42. dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ | pitṛprabhāvavarṇanam | bhīṣma uvāca | mārkaṇḍeya mahāprājña pitṛbhaktibhṛtāṃ vara | kiṃ jātaṃ tu tato brūhi kṛpayā munisattama

मार्कण्डेय उवाच ।ते धर्मयोगनिरताः सप्त मानसचारिणः ।वाय्वम्बुभक्षाः सततं शरीरमुपशोषयन्॥ 42.2 ॥

mārkaṇḍeya uvāca | te dharmayoganiratāḥ sapta mānasacāriṇaḥ | vāyvambubhakṣāḥ satataṃ śarīramupaśoṣayan

स राजान्तःपुरवृतो नन्दने मघवा इव ।क्रीडित्वा सुचिरं तत्र सभार्यः स्वपुरं ययौ॥ 42.3 ॥

sa rājāntaḥpuravṛto nandane maghavā iva | krīḍitvā suciraṃ tatra sabhāryaḥ svapuraṃ yayau

अनूहो नाम तस्यासीत्पुत्रः परमधार्मिकः ।तं विभ्राजः सुतं राज्ये स्थापयित्वा वनं ययौ॥ 42.4 ॥

anūho nāma tasyāsītputraḥ paramadhārmikaḥ | taṃ vibhrājaḥ sutaṃ rājye sthāpayitvā vanaṃ yayau

तपः कर्तुं समारेभे यत्र ते सहचारिणः ।स वै तत्र निराहारो वायुभक्षो महातपाः॥ 42.5 ॥

tapaḥ kartuṃ samārebhe yatra te sahacāriṇaḥ | sa vai tatra nirāhāro vāyubhakṣo mahātapāḥ

ततो विभ्राजितं तेन वैभ्राजं नाम तद्वनम् ।बभूव सुप्रसिद्धं हि योगसिद्धिप्रदायकम्॥ 42.6 ॥

tato vibhrājitaṃ tena vaibhrājaṃ nāma tadvanam | babhūva suprasiddhaṃ hi yogasiddhipradāyakam

तत्रैव ते हि शकुनाश्चत्वारो योगधर्मिणः ।योगभ्रष्टास्त्रयश्चैव देहत्यागकृतोऽभवन्॥ 42.7 ॥

tatraiva te hi śakunāścatvāro yogadharmiṇaḥ | yogabhraṣṭāstrayaścaiva dehatyāgakṛto'bhavan

काम्पिल्ये नगरे ते तु ब्रह्मदत्तपुरोगमाः ।जाताः सप्त महात्मानः सर्वे विगतकल्मषाः॥ 42.8 ॥

kāmpilye nagare te tu brahmadattapurogamāḥ | jātāḥ sapta mahātmānaḥ sarve vigatakalmaṣāḥ

स्मृतिमन्तोऽत्र चत्वारस्त्रयस्तु परिमोहिताः ।स्वतन्त्रस्त्वणुहाज्जातो ब्रह्मदत्तो महौजसः॥ 42.9 ॥

smṛtimanto'tra catvārastrayastu parimohitāḥ | svatantrastvaṇuhājjāto brahmadatto mahaujasaḥ

छिद्रदर्शी सुनेत्रस्तु वेदवेदाङ्गपारगौ ।जातौ श्रोत्रियदायादौ पूर्वजातिसहोषितौ॥ 42.10 ॥

chidradarśī sunetrastu vedavedāṅgapāragau | jātau śrotriyadāyādau pūrvajātisahoṣitau

पञ्चालो बह्वृचस्त्वासीदाचार्यत्वं चकार ह ।द्विवेदः पुण्डरीकश्च छन्दोगोऽध्वर्युरेव च॥ 42.11 ॥

pañcālo bahvṛcastvāsīdācāryatvaṃ cakāra ha | dvivedaḥ puṇḍarīkaśca chandogo'dhvaryureva ca

ततो राजा सुतं दृष्ट्वा ब्रह्मदत्तमकल्मषम् ।अभिषिच्य स्वराज्ये तु परां गतिमवाप्तवान्॥ 42.12 ॥

tato rājā sutaṃ dṛṣṭvā brahmadattamakalmaṣam | abhiṣicya svarājye tu parāṃ gatimavāptavān

पञ्चालः पुण्डरीकस्तु पुत्रौ संस्थाप्य मन्दिरे ।विविशतुर्वनं तत्र गतौ परमिकां गतिम्॥ 42.13 ॥

pañcālaḥ puṇḍarīkastu putrau saṃsthāpya mandire | viviśaturvanaṃ tatra gatau paramikāṃ gatim

ब्रह्मदत्तस्य भार्या तु सन्नितिर्नाम भारत ।सा त्वेकभावसंयुक्ता रेमे भर्त्रा सहैव तु॥ 42.14 ॥

brahmadattasya bhāryā tu sannitirnāma bhārata | sā tvekabhāvasaṃyuktā reme bhartrā sahaiva tu

शेषास्तु चक्रवाका वै काम्पिल्ये सहचारिणः ।जाताः श्रोत्रियदायादा दरिद्रस्य कुले नृप॥ 42.15 ॥

śeṣāstu cakravākā vai kāmpilye sahacāriṇaḥ | jātāḥ śrotriyadāyādā daridrasya kule nṛpa

धृतिमान्सुमहात्मा च तत्त्वदर्शीं निरुत्सुकः ।वेदाध्ययन सम्पन्नाश्चत्वारश्छिद्रदर्शिनः॥ 42.16 ॥

dhṛtimānsumahātmā ca tattvadarśīṃ nirutsukaḥ | vedādhyayana sampannāścatvāraśchidradarśinaḥ

ते योगनिरताः सिद्धाः प्रस्थिताः सर्व एव हि ।आमन्त्र्य च मिथः शम्भोः पदाम्भोजं प्रणम्य तु॥ 42.17 ॥

te yoganiratāḥ siddhāḥ prasthitāḥ sarva eva hi | āmantrya ca mithaḥ śambhoḥ padāmbhojaṃ praṇamya tu

ते तमूचुर्द्विजाः सर्वे पितरं पुनरेव च ।करिष्यामो विधानं ते येन त्वं वर्तयिष्यसि॥ 42.18 ॥

te tamūcurdvijāḥ sarve pitaraṃ punareva ca | kariṣyāmo vidhānaṃ te yena tvaṃ vartayiṣyasi

इमं श्लोकं महार्थं त्वं राजानं सहमन्त्रिणम् ।श्रावयेथाः समागम्य ब्रह्मदत्तमकल्मषम्॥ 42.19 ॥

imaṃ ślokaṃ mahārthaṃ tvaṃ rājānaṃ sahamantriṇam | śrāvayethāḥ samāgamya brahmadattamakalmaṣam

प्रीतात्मा दास्यति स ते ग्रामान् भोगांश्च पुष्कलान् ।एतावदुक्त्वा ते सर्वे पूजयित्वा च तं गुरुम् ।योगधर्ममनुप्राप्य परां निर्वृतिमाययुः॥ 42.20 ॥

prītātmā dāsyati sa te grāmān bhogāṃśca puṣkalān | etāvaduktvā te sarve pūjayitvā ca taṃ gurum | yogadharmamanuprāpya parāṃ nirvṛtimāyayuḥ

चतुर्णां तु पिता योऽसौ ब्राह्मणानां महात्मनाम् ।श्लोकं सोऽधीत्य पुत्रेभ्यः कृतकृत्य इवाभवत्॥ 42.21 ॥

caturṇāṃ tu pitā yo'sau brāhmaṇānāṃ mahātmanām | ślokaṃ so'dhītya putrebhyaḥ kṛtakṛtya ivābhavat

श्रावयामास राजानं स्लोकं तं सचिवौ च तौ ।सप्तव्याधा दशार्णेषु मृगाः कालञ्जरे गिरौ॥ 42.22 ॥

śrāvayāmāsa rājānaṃ slokaṃ taṃ sacivau ca tau | saptavyādhā daśārṇeṣu mṛgāḥ kālañjare girau

चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मानसे ।तेऽभिजाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः॥ 42.23 ॥

cakravākāḥ śaradvīpe haṃsāḥ sarasi mānase | te'bhijātāḥ kurukṣetre brāhmaṇā vedapāragāḥ

प्रस्थिता दिर्घमध्वानं युयं किमवसीदथ ।तच्छ्रुत्वा मोहमगमद्ब्रह्मदत्तो नराधिपः॥ 42.24 ॥

prasthitā dirghamadhvānaṃ yuyaṃ kimavasīdatha | tacchrutvā mohamagamadbrahmadatto narādhipaḥ

सचिवश्चास्य पाञ्चालः पुण्डरीकश्च भारत ।ततस्ते तत्सरः स्मृत्वा योगं तमुपलभ्य च॥ 42.25 ॥

sacivaścāsya pāñcālaḥ puṇḍarīkaśca bhārata | tataste tatsaraḥ smṛtvā yogaṃ tamupalabhya ca

ब्राह्मणं विपुलैरर्थैर्भोगैश्च समयोजयन् ।अभिषिच्य स्वराज्ये तु विष्वक्सेनमरिन्दमम्॥ 42.26 ॥

brāhmaṇaṃ vipulairarthairbhogaiśca samayojayan | abhiṣicya svarājye tu viṣvaksenamarindamam

जगाम ब्रह्मदत्तो हि सदारो वनमेव ह ।प्राप्य योगं बलादेव गतिं प्राप सुदुर्लभाम्॥ 42.27 ॥

jagāma brahmadatto hi sadāro vanameva ha | prāpya yogaṃ balādeva gatiṃ prāpa sudurlabhām

पुण्डरीकोऽपि धर्मात्मा साङ्ख्ययोगमनुत्तमम् ।प्राप्य योगगतिः सिद्धो विशुद्धस्तेन कर्मणा॥ 42.28 ॥

puṇḍarīko'pi dharmātmā sāṅkhyayogamanuttamam | prāpya yogagatiḥ siddho viśuddhastena karmaṇā

क्रमं प्रणीय पाञ्चाल्यः शिक्षां चोत्पाद्य केवलाम् ।योगाचार्यगतिं प्राप यशश्चाग्र्यं महातपाः॥ 42.29 ॥

kramaṃ praṇīya pāñcālyaḥ śikṣāṃ cotpādya kevalām | yogācāryagatiṃ prāpa yaśaścāgryaṃ mahātapāḥ

शूरा ये सम्प्रपद्यन्ते अपुनर्भवकाङ्क्षिणः ।पापं प्रणाशयन्त्वद्य तच्छम्भोः परमं पदम्॥ 42.30 ॥

śūrā ye samprapadyante apunarbhavakāṅkṣiṇaḥ | pāpaṃ praṇāśayantvadya tacchambhoḥ paramaṃ padam

शारीरे मानसे चैव पापे वाग्जे महामुने ।कृते सम्यगिदं भक्त्या पठेच्छ्रद्धासमन्वितः॥ 42.31 ॥

śārīre mānase caiva pāpe vāgje mahāmune | kṛte samyagidaṃ bhaktyā paṭhecchraddhāsamanvitaḥ

मुच्यते सर्वपापेभ्यः शिवनामानुकीर्तनात् ।उच्चार्यमाण एतस्मिन्देवदेवस्य तस्य वै॥ 42.32 ॥

mucyate sarvapāpebhyaḥ śivanāmānukīrtanāt | uccāryamāṇa etasmindevadevasya tasya vai

विलयं पापमायाति ह्यामभाण्डमिवाम्भसि ।तस्मात्तत्सञ्चिते पापे समानान्तरमेव च॥ 42.33 ॥

vilayaṃ pāpamāyāti hyāmabhāṇḍamivāmbhasi | tasmāttatsañcite pāpe samānāntarameva ca

जप्तव्यमेतत्पापस्य प्रशमाय महामुने ।नरैः श्रद्धालुभिभूर्यः सर्वकामफलाप्तये॥ 42.34 ॥

japtavyametatpāpasya praśamāya mahāmune | naraiḥ śraddhālubhibhūryaḥ sarvakāmaphalāptaye

पुष्ट्यर्थमिममध्यायं पठेदेनं शृणोति वा ।मुच्यते सर्वपापेभ्यो मोक्षं याति न संशयः॥ 42.35 ॥

puṣṭyarthamimamadhyāyaṃ paṭhedenaṃ śṛṇoti vā | mucyate sarvapāpebhyo mokṣaṃ yāti na saṃśayaḥ

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 43.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 43.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.४३. त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ।व्यासपूजनप्रकारः ।शौनक उवाच ।आचार्यपूजनं ब्रूहि सूत व्यासगुरोऽधुना ।ग्रन्थस्य श्रवणान्ते हि किं कर्तव्यं तदप्यहो॥ 43.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 5.43. tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ | vyāsapūjanaprakāraḥ | śaunaka uvāca | ācāryapūjanaṃ brūhi sūta vyāsaguro'dhunā | granthasya śravaṇānte hi kiṃ kartavyaṃ tadapyaho

सूत उवाच ।पूजयेद्विधिवद्भक्त्याचार्यं श्रुत्वा कथां पराम् ।ग्रन्थान्ते विधिवद्दद्यादाचार्याय प्रसन्नधीः॥ 43.2 ॥

sūta uvāca | pūjayedvidhivadbhaktyācāryaṃ śrutvā kathāṃ parām | granthānte vidhivaddadyādācāryāya prasannadhīḥ

ततो वक्तारमानम्य सम्पूज्य च यथाविधि ।भूषणैर्हस्तकर्णानां वस्त्रैः सौम्यादिभिः सुधीः॥ 43.3 ॥

tato vaktāramānamya sampūjya ca yathāvidhi | bhūṣaṇairhastakarṇānāṃ vastraiḥ saumyādibhiḥ sudhīḥ

शिवपूजासमाप्तौ तु दद्याद्धेनुं सवत्सिकाम् ।कृत्वासनं सुवर्णस्य पलमानस्य साम्बरम्॥ 43.4 ॥

śivapūjāsamāptau tu dadyāddhenuṃ savatsikām | kṛtvāsanaṃ suvarṇasya palamānasya sāmbaram

तत्रास्थाप्य शुभं ग्रन्थं लिखितं ललिताक्षरैः ।आचार्याय सुधीर्दद्यान्मुक्तः स्याद्भवबन्धनैः॥ 43.5 ॥

tatrāsthāpya śubhaṃ granthaṃ likhitaṃ lalitākṣaraiḥ | ācāryāya sudhīrdadyānmuktaḥ syādbhavabandhanaiḥ

ग्रामो गजो हयश्चापि यथाशक्त्यपराणि च ।मुने सर्वाणि देयानि वाचकाय महात्मने॥ 43.6 ॥

grāmo gajo hayaścāpi yathāśaktyaparāṇi ca | mune sarvāṇi deyāni vācakāya mahātmane

विधानसहितं सम्यक् श्रुतं हि सफलं स्मृतम् ।पुराणं शौनकमुने सत्यमेवोदितं मया॥ 43.7 ॥

vidhānasahitaṃ samyak śrutaṃ hi saphalaṃ smṛtam | purāṇaṃ śaunakamune satyamevoditaṃ mayā

तस्माद्विधानयुक्तं तु शृणुयाद्भक्तितो मुने ।पुराणं निगमार्थाढ्यं पुण्यदं हृदयं श्रुतेः॥ 43.8 ॥

tasmādvidhānayuktaṃ tu śṛṇuyādbhaktito mune | purāṇaṃ nigamārthāḍhyaṃ puṇyadaṃ hṛdayaṃ śruteḥ