Uma Samhita

५.२६ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 26.0 ॥

5.26 || śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 26.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.२६. षड्विंशोऽध्यायः ।कालवञ्चनवर्णनम् ।देव्युवाच ।कथितं तु त्वया देव कालज्ञानं यथार्थतः ।कालस्य वञ्चनं ब्रूहि यथा तत्त्वेन योगिनः॥ 26.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 5.26. ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ | kālavañcanavarṇanam | devyuvāca | kathitaṃ tu tvayā deva kālajñānaṃ yathārthataḥ | kālasya vañcanaṃ brūhi yathā tattvena yoginaḥ

कालस्तु सन्निकृष्टो हि वर्तते सर्वजन्तुषु ।यथा चास्य न मृत्युश्च वञ्चते कालमागतम्॥ 26.2 ॥

kālastu sannikṛṣṭo hi vartate sarvajantuṣu | yathā cāsya na mṛtyuśca vañcate kālamāgatam

तथा कथय मे देव प्रीतिं कृत्वा ममोपरि ।योगिनां च हिताय त्वं ब्रूहि सर्वसुखप्रद॥ 26.3 ॥

tathā kathaya me deva prītiṃ kṛtvā mamopari | yogināṃ ca hitāya tvaṃ brūhi sarvasukhaprada

शङ्कर उवाच ।शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पृष्टोऽहं यत्त्वया शिवे ।समासेन च सर्वेषां मानुषाणां हितार्थतः॥ 26.4 ॥

śaṅkara uvāca | śṛṇu devi pravakṣyāmi pṛṣṭo'haṃ yattvayā śive | samāsena ca sarveṣāṃ mānuṣāṇāṃ hitārthataḥ

पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च ।एतेषां हि समायोगः शरीरं पाञ्चभौतिकम्॥ 26.5 ॥

pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśameva ca | eteṣāṃ hi samāyogaḥ śarīraṃ pāñcabhautikam

त्वया स चोक्तः कथया जनाना- मदृष्टरूपः प्रचरिष्यसीति ।दृष्टस्त्वया तत्र महाप्रभावः प्रभोर्वरात्ते पुनरुत्थितश्च॥ 26.5.26.10 ॥

tvayā sa coktaḥ kathayā janānā- madṛṣṭarūpaḥ pracariṣyasīti | dṛṣṭastvayā tatra mahāprabhāvaḥ prabhorvarātte punarutthitaśca

तस्माद्धि योगिना नित्यं स्वस्वकालेंऽशजा गुणाः ।चिन्तनीयाः प्रयत्नेन देवि कालजिगीषुणा॥ 26.5.26.20 ॥

tasmāddhi yoginā nityaṃ svasvakāleṃ'śajā guṇāḥ | cintanīyāḥ prayatnena devi kālajigīṣuṇā

एष ते कथितो देवि शब्दब्रह्मविधिक्रमः ।पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्बन्धमशेषतः॥ 26.5.26.30 ॥

eṣa te kathito devi śabdabrahmavidhikramaḥ | palālamiva dhānyārthī tyajedbandhamaśeṣataḥ

घोषं कांस्यं तथा शृङ्गं घण्टां वीणादिवंशजान् ।दुन्दुभिं शङ्खशब्दं तु नवमं मेघगर्जितम्॥ 26.5.26.40 ॥

ghoṣaṃ kāṃsyaṃ tathā śṛṅgaṃ ghaṇṭāṃ vīṇādivaṃśajān | dundubhiṃ śaṅkhaśabdaṃ tu navamaṃ meghagarjitam

ध्यायतो वंशनादं तु सर्वतत्त्वं प्रजायते ।दुन्दुभिं ध्यायमानस्तु जरामृत्युविवर्जितः॥ 26.5.26.50 ॥

dhyāyato vaṃśanādaṃ tu sarvatattvaṃ prajāyate | dundubhiṃ dhyāyamānastu jarāmṛtyuvivarjitaḥ

आकाशस्तु ततो व्यापी सर्वेषां सर्वगः स्थितः ।आकाशे तु विलीयन्ते सम्भवन्ति पुनस्ततः॥ 26.6 ॥

ākāśastu tato vyāpī sarveṣāṃ sarvagaḥ sthitaḥ | ākāśe tu vilīyante sambhavanti punastataḥ

वियोगे तु सदा कस्य स्वं धाम प्रतिपेदिरे ।तस्या न स्थिरता चास्ति सन्निपातस्य सुन्दरि॥ 26.7 ॥

viyoge tu sadā kasya svaṃ dhāma pratipedire | tasyā na sthiratā cāsti sannipātasya sundari

ज्ञानिनोऽपि तथा तत्र तपोमन्त्रबलादपि ।ते सर्वे सुविजानन्ति सर्वमेतन्न संशयः॥ 26.8 ॥

jñānino'pi tathā tatra tapomantrabalādapi | te sarve suvijānanti sarvametanna saṃśayaḥ

देव्युवाच ।खं तेन यन्नश्यति घोररूपः कालः करालस्त्रिदिवैकनाथः ।दग्धस्त्वया त्वं पुनरेव तुष्टः स्तोत्रैः स्तुतः स्वां प्रकृतिं स लेभे॥ 26.9 ॥

devyuvāca | khaṃ tena yannaśyati ghorarūpaḥ kālaḥ karālastridivaikanāthaḥ | dagdhastvayā tvaṃ punareva tuṣṭaḥ stotraiḥ stutaḥ svāṃ prakṛtiṃ sa lebhe

तदद्य भोः काल इहास्थि किञ्चित् निहन्यते येन वदस्व तन्मे ।त्वं योगिवर्यः प्रभुरात्मतन्त्रः परोपकारात्ततनुर्महेश॥ 26.11 ॥

tadadya bhoḥ kāla ihāsthi kiñcit nihanyate yena vadasva tanme | tvaṃ yogivaryaḥ prabhurātmatantraḥ paropakārāttatanurmaheśa

शङ्कर उवाच ।न हन्यते देववरैस्तु दैत्यैः सयक्षरक्षोरगमानुषैश्च ।ये योगिनो ध्यानपराः सदेहा भवन्ति ते घ्नन्ति सुखेन कालम्॥ 26.12 ॥

śaṅkara uvāca | na hanyate devavaraistu daityaiḥ sayakṣarakṣoragamānuṣaiśca | ye yogino dhyānaparāḥ sadehā bhavanti te ghnanti sukhena kālam

सनत्कुमार उवाच ।एतच्छ्रुत्वा त्रिभुवनगुरोः प्राह गौरी विहस्य सत्यं त्वं मे वद कथमसौ हन्यते येन कालः ।शम्भुस्तामाह सद्यो हिमकरवदने योगिनो ये क्षिपन्ति कालव्यालं सकलमनघास्तच्छृणुष्वैकचित्ताः॥ 26.13 ॥

sanatkumāra uvāca | etacchrutvā tribhuvanaguroḥ prāha gaurī vihasya satyaṃ tvaṃ me vada kathamasau hanyate yena kālaḥ | śambhustāmāha sadyo himakaravadane yogino ye kṣipanti kālavyālaṃ sakalamanaghāstacchṛṇuṣvaikacittāḥ

शङ्कर उवाच ।पञ्चभूतात्मको देहः सदा युक्तस्तु तद्गुणैः ।उत्पाद्यते वरारोहे तद्विलीनो हि पार्थिवः॥ 26.14 ॥

śaṅkara uvāca | pañcabhūtātmako dehaḥ sadā yuktastu tadguṇaiḥ | utpādyate varārohe tadvilīno hi pārthivaḥ

आकाशाज्जायते वायुर्वायोस्तेजश्च जायते ।तेजसोऽम्बु विनिर्द्दिष्टं तस्माद्धि पृथिवी भवेत्॥ 26.15 ॥

ākāśājjāyate vāyurvāyostejaśca jāyate | tejaso'mbu vinirddiṣṭaṃ tasmāddhi pṛthivī bhavet

पृथिव्यादीनि भूतानि गच्छन्ति क्रमशः परम् ।धरा पञ्चगुणा प्रोक्ता ह्यापश्चैव चतुर्गुणाः॥ 26.16 ॥

pṛthivyādīni bhūtāni gacchanti kramaśaḥ param | dharā pañcaguṇā proktā hyāpaścaiva caturguṇāḥ

त्रिगुणं च तथा तेजो वायुर्द्विगुण एव च ।शब्दैकगुणमाकाशं पृथिव्यादिषु कीर्तितम्॥ 26.17 ॥

triguṇaṃ ca tathā tejo vāyurdviguṇa eva ca | śabdaikaguṇamākāśaṃ pṛthivyādiṣu kīrtitam

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।विजहाति गुणं स्वं स्वं तदा भूतं विपद्यते॥ 26.18 ॥

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ | vijahāti guṇaṃ svaṃ svaṃ tadā bhūtaṃ vipadyate

तदा गुणं विगृह्णाति प्रादुर्भूतं तदुच्यते ।एवं जानीहि देवेशि पञ्चभूतानि तत्त्वतः॥ 26.19 ॥

tadā guṇaṃ vigṛhṇāti prādurbhūtaṃ taducyate | evaṃ jānīhi deveśi pañcabhūtāni tattvataḥ

देव्युवाच ।कथं जेजीयते कालो योगिभिर्योगवित्प्रभो ।ध्यानेन चाथ मन्त्रेण तत्सर्वं कथयस्व मे॥ 26.21 ॥

devyuvāca | kathaṃ jejīyate kālo yogibhiryogavitprabho | dhyānena cātha mantreṇa tatsarvaṃ kathayasva me

शङ्कर उवाच ।शृणु देवि प्रवक्ष्यामि योगिनां हितकाम्यया ।परज्ञानप्रकथनं न देयं यस्य कस्यचित्॥ 26.22 ॥

śaṅkara uvāca | śṛṇu devi pravakṣyāmi yogināṃ hitakāmyayā | parajñānaprakathanaṃ na deyaṃ yasya kasyacit

श्रद्दधानाय दातव्यं भक्तियुक्ताय धीमते ।अनास्तिकाय शुद्धाय धर्मनित्याय भामिनि॥ 26.23 ॥

śraddadhānāya dātavyaṃ bhaktiyuktāya dhīmate | anāstikāya śuddhāya dharmanityāya bhāmini

सुश्वासेन सुशय्यायां योगं युञ्जीत योगवित् ।दीपं विनान्धकारे तु प्रजाः सुप्तेषु धारयेत्॥ 26.24 ॥

suśvāsena suśayyāyāṃ yogaṃ yuñjīta yogavit | dīpaṃ vināndhakāre tu prajāḥ supteṣu dhārayet

तर्जन्या पिहितौ कर्णौ पीडयित्वा मुहूर्त्तकम् ।तस्मात्संश्रूयते शब्दस्तुदन्वह्निसमुद्भवः॥ 26.25 ॥

tarjanyā pihitau karṇau pīḍayitvā muhūrttakam | tasmātsaṃśrūyate śabdastudanvahnisamudbhavaḥ

सन्ध्यातो भुक्तमेवं हि चावसन्नं क्षणादपि ।सर्वरोगान्निहत्याशु ज्वरोपद्रवकान्बहून्॥ 26.26 ॥

sandhyāto bhuktamevaṃ hi cāvasannaṃ kṣaṇādapi | sarvarogānnihatyāśu jvaropadravakānbahūn

यश्चोपलक्षयेन्नित्यमाकारं घटिकाद्वयम् ।जित्वा मृत्युं तथा कामं स्वेच्छया पर्यटेदिह॥ 26.27 ॥

yaścopalakṣayennityamākāraṃ ghaṭikādvayam | jitvā mṛtyuṃ tathā kāmaṃ svecchayā paryaṭediha

सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् ।यथा नदति खेऽब्दो हि प्रावृडद्भिः सुसंयतः॥ 26.28 ॥

sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvasiddhimavāpnuyāt | yathā nadati khe'bdo hi prāvṛḍadbhiḥ susaṃyataḥ

तं श्रुत्वा मुच्यते योगी सद्यः संसारबन्धनात् ।ततः स योगिभिर्न्नित्यं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो भवेत्॥ 26.29 ॥

taṃ śrutvā mucyate yogī sadyaḥ saṃsārabandhanāt | tataḥ sa yogibhirnnityaṃ sūkṣmātsūkṣmataro bhavet

शब्दब्रह्म त्विदं प्राप्य ये केचिदन्यकाङ्क्षिणः ।घ्नन्ति ते मुष्टिनाकाशं कामयन्ते क्षुधां तृषाम्॥ 26.31 ॥

śabdabrahma tvidaṃ prāpya ye kecidanyakāṅkṣiṇaḥ | ghnanti te muṣṭinākāśaṃ kāmayante kṣudhāṃ tṛṣām

ज्ञात्वा परमिदं ब्रह्म सुखदं मुक्तिकारणम् ।अबाह्यमक्षरं चैव सर्वोपाधिविवर्जितम्॥ 26.32 ॥

jñātvā paramidaṃ brahma sukhadaṃ muktikāraṇam | abāhyamakṣaraṃ caiva sarvopādhivivarjitam

मोहिताः कालपाशेन मृत्युपाशवशङ्गताः ।शब्दब्रह्म न जानन्ति पापिनस्ते कुबुद्धयः॥ 26.33 ॥

mohitāḥ kālapāśena mṛtyupāśavaśaṅgatāḥ | śabdabrahma na jānanti pāpinaste kubuddhayaḥ

तावद् भ्रमन्ति संसारे यावद्धाम न विन्दते ।विदिते तु परे तत्त्वे मुच्यते जन्मबन्धनात्॥ 26.34 ॥

tāvad bhramanti saṃsāre yāvaddhāma na vindate | vidite tu pare tattve mucyate janmabandhanāt

निद्रालस्यं महाविघ्नं जित्वा शत्रुं प्रयत्नतः ।सुखासने स्थितो नित्यं शब्दब्रह्माभ्यसन्निति॥ 26.35 ॥

nidrālasyaṃ mahāvighnaṃ jitvā śatruṃ prayatnataḥ | sukhāsane sthito nityaṃ śabdabrahmābhyasanniti

शतवृद्धः पुमांल्लब्ध्वा यावदायुः समभ्यसेत् ।मृत्युञ्जयवपुस्तम्भ आरोग्यं वायुवर्द्धनम्॥ 26.36 ॥

śatavṛddhaḥ pumāṃllabdhvā yāvadāyuḥ samabhyaset | mṛtyuñjayavapustambha ārogyaṃ vāyuvarddhanam

प्रत्ययो दृश्यते वृद्धे किं पुनस्तरुणे जने ।न चोङ्कारो न मन्त्रोऽपि नैव बीजं न चाक्षरम्॥ 26.37 ॥

pratyayo dṛśyate vṛddhe kiṃ punastaruṇe jane | na coṅkāro na mantro'pi naiva bījaṃ na cākṣaram

अनाहतमनुच्चार्यं शब्दब्रह्म शिवं परम् ।ध्यायन्ते देवि सततं सुधियो यत्नतः प्रिये॥ 26.38 ॥

anāhatamanuccāryaṃ śabdabrahma śivaṃ param | dhyāyante devi satataṃ sudhiyo yatnataḥ priye

तस्माच्छब्दा नव प्रोक्ताः प्राणविद्भिस्तु लक्षिताः ।तान् प्रवक्ष्यामि यत्नेन नादसिद्धिमनुक्रमात्॥ 26.39 ॥

tasmācchabdā nava proktāḥ prāṇavidbhistu lakṣitāḥ | tān pravakṣyāmi yatnena nādasiddhimanukramāt

नव शब्दान् परित्यज्य तुङ्कारं तु समभ्यसेत् ।ध्यायन्नेवं सदा योगी पुण्यैः पापैर्न लिप्यते॥ 26.41 ॥

nava śabdān parityajya tuṅkāraṃ tu samabhyaset | dhyāyannevaṃ sadā yogī puṇyaiḥ pāpairna lipyate

न शृणोति यदा शृण्वन्योगाभ्यासेन देविके ।म्रियतेऽभ्यसमानस्तु योगी तिष्ठेद्दिवानिशम्॥ 26.42 ॥

na śṛṇoti yadā śṛṇvanyogābhyāsena devike | mriyate'bhyasamānastu yogī tiṣṭheddivāniśam

तस्मादुत्पद्यते शब्दो मृत्युजित्सप्तभिर्दिनैः ।स वै नवविधो देवि तं ब्रवीमि यथार्थतः॥ 26.43 ॥

tasmādutpadyate śabdo mṛtyujitsaptabhirdinaiḥ | sa vai navavidho devi taṃ bravīmi yathārthataḥ

प्रथमं नदते घोषमात्मशुद्धिकरं परम् ।सर्वव्याधिहरं नादं वश्याकर्षणमुत्तमम्॥ 26.44 ॥

prathamaṃ nadate ghoṣamātmaśuddhikaraṃ param | sarvavyādhiharaṃ nādaṃ vaśyākarṣaṇamuttamam

द्वितीयं नदते कांस्यं स्तम्भयेत् प्राणिनां गतिम् ।विषं भूतग्रहान् सर्वान् बध्नीयान्नात्र संशयः॥ 26.45 ॥

dvitīyaṃ nadate kāṃsyaṃ stambhayet prāṇināṃ gatim | viṣaṃ bhūtagrahān sarvān badhnīyānnātra saṃśayaḥ

तृतीयं नदते शृङ्गमभिचारि नियोजयेत् ।विद्विडुच्चाटने शत्रोर्मारणे च प्रयोजयेत्॥ 26.46 ॥

tṛtīyaṃ nadate śṛṅgamabhicāri niyojayet | vidviḍuccāṭane śatrormāraṇe ca prayojayet

घण्टानादं चतुर्थं तु वदते परमेश्वरः ।आकर्षः सर्वदेवानां किं पुनर्मानुषा भुवि॥ 26.47 ॥

ghaṇṭānādaṃ caturthaṃ tu vadate parameśvaraḥ | ākarṣaḥ sarvadevānāṃ kiṃ punarmānuṣā bhuvi

यक्षगन्धर्वकन्याश्च तस्याकृष्टा ददन्ति हि ।यथेप्सितां महासिद्धिं योगिने कामतोऽपि वा॥ 26.48 ॥

yakṣagandharvakanyāśca tasyākṛṣṭā dadanti hi | yathepsitāṃ mahāsiddhiṃ yogine kāmato'pi vā

वीणा तु पञ्चमो नादः श्रूयते योगिभिः सदा ।तस्मादुत्पद्यते देवि दूरादर्शनमेव हि॥ 26.49 ॥

vīṇā tu pañcamo nādaḥ śrūyate yogibhiḥ sadā | tasmādutpadyate devi dūrādarśanameva hi

शङ्खशब्देन देवेशि कामरूपं प्रपद्यते ।योगिनो मेघनादेन न विपत्सङ्गमो भवेत्॥ 26.51 ॥

śaṅkhaśabdena deveśi kāmarūpaṃ prapadyate | yogino meghanādena na vipatsaṅgamo bhavet

यश्चैकमनसा नित्यं तुङ्कारं ब्रह्मरूपिणम् ।किमसाध्यं न तस्यास्ति यथामति वरानने॥ 26.52 ॥

yaścaikamanasā nityaṃ tuṅkāraṃ brahmarūpiṇam | kimasādhyaṃ na tasyāsti yathāmati varānane

सर्वज्ञः सर्वदर्शी च कामरूपी व्रजत्यसौ ।न विकारैः प्रयुज्येत शिव एव न संशयः॥ 26.53 ॥

sarvajñaḥ sarvadarśī ca kāmarūpī vrajatyasau | na vikāraiḥ prayujyeta śiva eva na saṃśayaḥ

एतत्ते परमेशानि शब्दब्रह्मस्वरूपकम् ।नवधा सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥ 26.54 ॥

etatte parameśāni śabdabrahmasvarūpakam | navadhā sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

५.२७ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 27.0 ॥

5.27 || śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 27.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.२७. सप्तविंशोऽध्यायः ।कालवञ्चनशिवप्राप्तिवर्णनम् ।देव्युवाच ।वायोस्तु पदमाप्नोति योगाकाशसमुद्भवम् ।तन्मे सर्वं समाचक्ष्व प्रसन्नस्त्वं यदि प्रभो॥ 27.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 5.27. saptaviṃśo'dhyāyaḥ | kālavañcanaśivaprāptivarṇanam | devyuvāca | vāyostu padamāpnoti yogākāśasamudbhavam | tanme sarvaṃ samācakṣva prasannastvaṃ yadi prabho

शङ्कर उवाच ।पुरा मे सर्वमाख्यातं योगिनां हितकाम्यया ।कालं जिगाय यः सम्यग्वायोर्लिङ्गं यथा भवेत्॥ 27.2 ॥

śaṅkara uvāca | purā me sarvamākhyātaṃ yogināṃ hitakāmyayā | kālaṃ jigāya yaḥ samyagvāyorliṅgaṃ yathā bhavet

तेन ज्ञात्वा दिनं योगी प्राणायामपरः स्थितः ।स जयत्यागतं कालं मासार्धेनैव सुन्दरि॥ 27.3 ॥

tena jñātvā dinaṃ yogī prāṇāyāmaparaḥ sthitaḥ | sa jayatyāgataṃ kālaṃ māsārdhenaiva sundari

हृत्स्थो वायुः सदा वह्नेर्दीपकः सोऽनुपावकः ।स बाह्याभ्यन्तरो व्यापी वायुः सर्वगतो महान्॥ 27.4 ॥

hṛtstho vāyuḥ sadā vahnerdīpakaḥ so'nupāvakaḥ | sa bāhyābhyantaro vyāpī vāyuḥ sarvagato mahān

ज्ञानविज्ञानमुत्साहः सर्वं वायोः प्रवर्तते ।येनेह निर्जितो वायुस्तेन सर्वमिदं जगत्॥ 27.5 ॥

jñānavijñānamutsāhaḥ sarvaṃ vāyoḥ pravartate | yeneha nirjito vāyustena sarvamidaṃ jagat

गतागता निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः ।अद्यापि न निवर्तन्ते योगध्यानपरायणाः॥ 27.5.27.10 ॥

gatāgatā nivartante candrasūryādayo grahāḥ | adyāpi na nivartante yogadhyānaparāyaṇāḥ

भुवोर्मध्ये ललाटस्थं बालार्कसमतेजसम् ।तं विदित्वा तु कामाङ्गी क्रीडते कामरूपधृक्॥ 27.5.27.20 ॥

bhuvormadhye lalāṭasthaṃ bālārkasamatejasam | taṃ viditvā tu kāmāṅgī krīḍate kāmarūpadhṛk

धारणायां सदा तिष्ठेज्जरामृत्युजिघांसया ।योगी योगरतः सम्यग्धारणाध्यानतत्परः॥ 27.6 ॥

dhāraṇāyāṃ sadā tiṣṭhejjarāmṛtyujighāṃsayā | yogī yogarataḥ samyagdhāraṇādhyānatatparaḥ

लोहकारो यथा भस्त्रामापूर्यमुखतो मुने ।साधयेद्वायुना कर्म तद्वद्योगी समभ्यसेत्॥ 27.7 ॥

lohakāro yathā bhastrāmāpūryamukhato mune | sādhayedvāyunā karma tadvadyogī samabhyaset

देवः सहस्रको नेत्रपादहस्तसहस्रकः ।पृथवीं हि सर्वमावृत्य सोऽग्रे तिष्ठेद्दशाङ्गुलम्॥ 27.8 ॥

devaḥ sahasrako netrapādahastasahasrakaḥ | pṛthavīṃ hi sarvamāvṛtya so'gre tiṣṭheddaśāṅgulam

गायत्रीं शिरसा सार्द्धं जपेद् व्याहृतिपूर्विकाम् ।त्रिवारमायतप्राणाः प्राणायामः स उच्यते॥ 27.9 ॥

gāyatrīṃ śirasā sārddhaṃ japed vyāhṛtipūrvikām | trivāramāyataprāṇāḥ prāṇāyāmaḥ sa ucyate

शतमब्दं तपस्तप्त्वा कुशाग्रापः पिबेद् द्विजः ।तदाप्नोति फलं देवि प्राणानां धारणैकया॥ 27.11 ॥

śatamabdaṃ tapastaptvā kuśāgrāpaḥ pibed dvijaḥ | tadāpnoti phalaṃ devi prāṇānāṃ dhāraṇaikayā

यो द्विजः कल्यमुत्थाय प्राणायामैकमाचरेत् ।सर्वं पापं निहन्त्याशु ब्रह्मलोकं स गच्छति॥ 27.12 ॥

yo dvijaḥ kalyamutthāya prāṇāyāmaikamācaret | sarvaṃ pāpaṃ nihantyāśu brahmalokaṃ sa gacchati

योऽतन्द्रितः सदैकान्ते प्रणायामपरो भवेत् ।जरां मृत्युं विनिर्जित्य वायुगः खेचरीति सः॥ 27.13 ॥

yo'tandritaḥ sadaikānte praṇāyāmaparo bhavet | jarāṃ mṛtyuṃ vinirjitya vāyugaḥ khecarīti saḥ

सिद्धस्य भजते रूपं कान्तिं मेधां पराक्रमम् ।शौर्यं वायुसमो गत्या सौख्यं श्लाघ्यं परं सुखम्॥ 27.14 ॥

siddhasya bhajate rūpaṃ kāntiṃ medhāṃ parākramam | śauryaṃ vāyusamo gatyā saukhyaṃ ślāghyaṃ paraṃ sukham

एतत्कथितमशेषं वायोः सिद्धिं यदाप्नुते योगी ।यत्तेजसोऽपि लभते तत्ते वक्ष्यामि देवेशि॥ 27.15 ॥

etatkathitamaśeṣaṃ vāyoḥ siddhiṃ yadāpnute yogī | yattejaso'pi labhate tatte vakṣyāmi deveśi

स्थित्वा सुखासने स्वे शेते जनवचनहीने तु ।शशिरवियुतया तेजः प्रकाशयन्मध्यमे देशे॥ 27.16 ॥

sthitvā sukhāsane sve śete janavacanahīne tu | śaśiraviyutayā tejaḥ prakāśayanmadhyame deśe

वह्निगतं भ्रूमध्ये प्रकाशते यस्त्वतन्द्रितो योगी ।दीपैर्हीनध्वान्ते पश्येन्न्यूनमसंशयं लोके॥ 27.17 ॥

vahnigataṃ bhrūmadhye prakāśate yastvatandrito yogī | dīpairhīnadhvānte paśyennyūnamasaṃśayaṃ loke

नेत्रे करशाखाभिः किञ्चित्सम्पीड्य यत्नतो योगी ।तारं पश्यन्ध्यायेन्मुहूर्तमर्द्धं तमे९कभावोऽपि॥ 27.18 ॥

netre karaśākhābhiḥ kiñcitsampīḍya yatnato yogī | tāraṃ paśyandhyāyenmuhūrtamarddhaṃ tame9kabhāvo'pi

ततस्तु तमसि ध्यायन्पश्यति ज्योतिरैश्वरम् ।श्वेतं रक्तं तथा पीतं कृष्णमिन्द्रधनुष्प्रभम्॥ 27.19 ॥

tatastu tamasi dhyāyanpaśyati jyotiraiśvaram | śvetaṃ raktaṃ tathā pītaṃ kṛṣṇamindradhanuṣprabham

कारणप्रशमावेशं परकायप्रवेशनम् ।अणिमादिगुणावाप्तिर्मनसा चावलोकनम्॥ 27.21 ॥

kāraṇapraśamāveśaṃ parakāyapraveśanam | aṇimādiguṇāvāptirmanasā cāvalokanam

दूरश्रवणविज्ञानमदृश्यं बहुरूपधृक् ।सतताभ्यासयोगेन खेचरत्वं प्रजायते॥ 27.22 ॥

dūraśravaṇavijñānamadṛśyaṃ bahurūpadhṛk | satatābhyāsayogena khecaratvaṃ prajāyate

श्रुताध्ययनसम्पन्ना नानाशास्त्रविशारदाः ।ज्ञानिनोऽपि विमुह्यन्ते पूर्वकर्मवशानुगाः॥ 27.23 ॥

śrutādhyayanasampannā nānāśāstraviśāradāḥ | jñānino'pi vimuhyante pūrvakarmavaśānugāḥ

पश्यन्तोऽपि न पश्यन्ति शृण्वाना बधिरा यथा ।यथान्धा मानुषा लोके मूढाः पापविमोहिताः॥ 27.24 ॥

paśyanto'pi na paśyanti śṛṇvānā badhirā yathā | yathāndhā mānuṣā loke mūḍhāḥ pāpavimohitāḥ

वेदाहमेतं पुरुषं महान्त- मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ।तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते प्रायणाय॥ 27.25 ॥

vedāhametaṃ puruṣaṃ mahānta- mādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt | tameva viditvātimṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate prāyaṇāya

एष ते कथितः सम्यक्तेजसो विधिरुत्तमः ।कालं जित्वा यथा योगी चामरत्वं प्रपद्यते॥ 27.26 ॥

eṣa te kathitaḥ samyaktejaso vidhiruttamaḥ | kālaṃ jitvā yathā yogī cāmaratvaṃ prapadyate

पुनः परतरं वक्ष्ये यथा मृत्युर्न जायते ।सावधानतया देवि शृणुष्वैकाग्रमानसा॥ 27.27 ॥

punaḥ parataraṃ vakṣye yathā mṛtyurna jāyate | sāvadhānatayā devi śṛṇuṣvaikāgramānasā

तुरीया देवि भूतानां योगिनां ध्यानिनां तथा ।सुखासने यथास्थानं योगी नियतमानसः॥ 27.28 ॥

turīyā devi bhūtānāṃ yogināṃ dhyānināṃ tathā | sukhāsane yathāsthānaṃ yogī niyatamānasaḥ

समुन्नतशरीरोऽपि स बद्ध्वा करसम्पुटम् ।चञ्च्वाकारेण वक्त्रेण पिबन्वायुं शनैः शनैः॥ 27.29 ॥

samunnataśarīro'pi sa baddhvā karasampuṭam | cañcvākāreṇa vaktreṇa pibanvāyuṃ śanaiḥ śanaiḥ

प्रस्रवन्ति क्षणादापस्तालुस्था जीवदायिकाः ।ता जिघ्रेद्वायुनादायामृतं तच्छीतलं जलम्॥ 27.30 ॥

prasravanti kṣaṇādāpastālusthā jīvadāyikāḥ | tā jighredvāyunādāyāmṛtaṃ tacchītalaṃ jalam

पिबन्ननुदिनं योगी न मृत्युवशगो भवेत् ।दिव्यकायो महातेजाः पिपासाक्षुद्विवर्जितः॥ 27.31 ॥

pibannanudinaṃ yogī na mṛtyuvaśago bhavet | divyakāyo mahātejāḥ pipāsākṣudvivarjitaḥ

बलेन नागस्तुरगो जवेन दृष्ट्या सुपर्णः सुश्रुतिस्तु दूरात् ।आकुञ्चिताकुण्डलिकृष्णकेशो गन्धर्वविद्याधरतुल्यवर्णः॥ 27.32 ॥

balena nāgasturago javena dṛṣṭyā suparṇaḥ suśrutistu dūrāt | ākuñcitākuṇḍalikṛṣṇakeśo gandharvavidyādharatulyavarṇaḥ

जीवेन्नरो वर्षशतं सुराणां सुमेधसा वाक्पतिना समत्वम् ।एवं चरन् खेचरतां प्रयाति यथेष्टचारी सुखितः सदैव॥ 27.33 ॥

jīvennaro varṣaśataṃ surāṇāṃ sumedhasā vākpatinā samatvam | evaṃ caran khecaratāṃ prayāti yatheṣṭacārī sukhitaḥ sadaiva

पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि विधानं यत्सुरैरपि ।गोपितं तु प्रयत्नेन तच्छृणुष्व वरानने॥ 27.34 ॥

punaranyatpravakṣyāmi vidhānaṃ yatsurairapi | gopitaṃ tu prayatnena tacchṛṇuṣva varānane

समाकुञ्च्याभ्यसेद्योगी रसनां तालुकं प्रति ।किञ्चित्कालान्तरेणैव क्रमात्प्राप्नोति लम्बिकाम्॥ 27.35 ॥

samākuñcyābhyasedyogī rasanāṃ tālukaṃ prati | kiñcitkālāntareṇaiva kramātprāpnoti lambikām

ततः प्रस्रवते सा तु संस्पृष्टा शीतलां सुधाम् ।पिबन्नेव सदा योगी सोऽमरत्वं हि गच्छति॥ 27.36 ॥

tataḥ prasravate sā tu saṃspṛṣṭā śītalāṃ sudhām | pibanneva sadā yogī so'maratvaṃ hi gacchati

रेफाग्रं लम्बकाग्रं करतलघटनं शुभ्रपद्मस्य बिन्दो- स्तेनाकृष्टा सुधेयं पतति परपदे देवतानन्दकारी ।सारं संसारतारं कृतकलुषतरं कालतारं सतारं येनेदं प्लाविताङ्गं स भवति न मृतः क्षुत्पिपासाविहीनः॥ 27.37 ॥

rephāgraṃ lambakāgraṃ karatalaghaṭanaṃ śubhrapadmasya bindo- stenākṛṣṭā sudheyaṃ patati parapade devatānandakārī | sāraṃ saṃsāratāraṃ kṛtakaluṣataraṃ kālatāraṃ satāraṃ yenedaṃ plāvitāṅgaṃ sa bhavati na mṛtaḥ kṣutpipāsāvihīnaḥ

एभिर्युक्ता चतुर्भिः क्षितिधरतनये योगिभिर्वै धरैषा धैर्यान्नित्यं कुतोऽन्तः सकलमपि जगद्यत्सुखप्रापणाय ।स्वप्ने देही विधत्ते सकलमपि सदा मानयन्यच्च दुःखं स्वर्गे ह्येवं धरित्र्याः प्रभवति च ततो वा स किञ्चिच्चतुर्णाम्॥ 27.38 ॥

ebhiryuktā caturbhiḥ kṣitidharatanaye yogibhirvai dharaiṣā dhairyānnityaṃ kuto'ntaḥ sakalamapi jagadyatsukhaprāpaṇāya | svapne dehī vidhatte sakalamapi sadā mānayanyacca duḥkhaṃ svarge hyevaṃ dharitryāḥ prabhavati ca tato vā sa kiñciccaturṇām

तस्मान्मन्त्रैस्तपोभिर्व्रतनियमयुतैरौषधैर्योगयुक्ता धात्री रक्ता मनुष्यैर्नयविनययुतैर्धर्मविद्भिः क्रमेण ।भूतानामादि देवो न हि भवति चलः संयुतो वै चतुर्णां तस्मादेवं प्रवक्ष्ये विधिमनुगदितं छायिकं यच्छिवाख्यम्॥ 27.39 ॥

tasmānmantraistapobhirvrataniyamayutairauṣadhairyogayuktā dhātrī raktā manuṣyairnayavinayayutairdharmavidbhiḥ krameṇa | bhūtānāmādi devo na hi bhavati calaḥ saṃyuto vai caturṇāṃ tasmādevaṃ pravakṣye vidhimanugaditaṃ chāyikaṃ yacchivākhyam

५.२८ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 28.0 ॥

5.28 || śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 28.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.२८. अष्टाविंशोऽध्यायः ।छायापुरुषदर्शनवर्णनम् ।देव्युवाच ।देवदेव महादेव कथितं कालवञ्चनम् ।शब्दब्रह्मस्वरूपं च योगलक्षणमुत्तमम्॥ 28.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 5.28. aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ | chāyāpuruṣadarśanavarṇanam | devyuvāca | devadeva mahādeva kathitaṃ kālavañcanam | śabdabrahmasvarūpaṃ ca yogalakṣaṇamuttamam

कथितं ते समासेन छायिकं ज्ञानमुत्तमम् ।विस्तरेण समाख्याहि योगिनां हितकाम्यया॥ 28.2 ॥

kathitaṃ te samāsena chāyikaṃ jñānamuttamam | vistareṇa samākhyāhi yogināṃ hitakāmyayā

शङ्कर उवाच ।शृणु देवि प्रवक्ष्यामि छायापुरुषलक्षणम् ।यज्ज्ञात्वा पुरुषः सम्यक्सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ 28.3 ॥

śaṅkara uvāca | śṛṇu devi pravakṣyāmi chāyāpuruṣalakṣaṇam | yajjñātvā puruṣaḥ samyaksarvapāpaiḥ pramucyate

सूर्यं हि पृष्ठतः कृत्वा सोमं वा वरवर्णिनि ।शुक्लाम्बरधरः स्त्रग्वी गन्धधूपादिवासितः॥ 28.4 ॥

sūryaṃ hi pṛṣṭhataḥ kṛtvā somaṃ vā varavarṇini | śuklāmbaradharaḥ stragvī gandhadhūpādivāsitaḥ

संस्मरेन्मे महामन्त्रं सर्वकामफलप्रदम् ।नवात्मकं पिण्डभूतं स्वां छायां सन्निरीक्षयेत्॥ 28.5 ॥

saṃsmarenme mahāmantraṃ sarvakāmaphalapradam | navātmakaṃ piṇḍabhūtaṃ svāṃ chāyāṃ sannirīkṣayet

विवाहो बन्धुनाशः स्याद्द्वितुण्डे चैव क्षुद्भयम् ।विकटौ नश्यते भार्या विजङ्घे धनमेव हि॥ 28.5.28.10 ॥

vivāho bandhunāśaḥ syāddvituṇḍe caiva kṣudbhayam | vikaṭau naśyate bhāryā vijaṅghe dhanameva hi

प्राप्नोत्यत्र न सन्देहः सत्यं वै कथितं मया ।सर्वतीर्थेषु यत्स्नात्वा दत्त्वा दानानि सर्वशः॥ 28.5.28.20 ॥

prāpnotyatra na sandehaḥ satyaṃ vai kathitaṃ mayā | sarvatīrtheṣu yatsnātvā dattvā dānāni sarvaśaḥ

ब्रह्मपुत्रस्तमामन्त्र्य पूजितस्तेन शौनकः ।ययौ स्वधाम सुप्रीतो व्यासोऽपि प्रीतमानसः॥ 28.5.28.30 ॥

brahmaputrastamāmantrya pūjitastena śaunakaḥ | yayau svadhāma suprīto vyāso'pi prītamānasaḥ

दृष्ट्वा तां पुनराकाशे श्वेतवर्णस्वरूपिणीम् ।स पश्यत्येकभावस्तु शिवं परमकारणम्॥ 28.6 ॥

dṛṣṭvā tāṃ punarākāśe śvetavarṇasvarūpiṇīm | sa paśyatyekabhāvastu śivaṃ paramakāraṇam

ब्रह्मप्राप्तिर्भवेत्तस्य कालविद्भिरितीरितम् ।ब्रह्महत्यादिकैः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः॥ 28.7 ॥

brahmaprāptirbhavettasya kālavidbhiritīritam | brahmahatyādikaiḥ pāpairmucyate nātra saṃśayaḥ

शिरोहीनं यदा पश्येत्षड्भिर्मासैर्भवेत्क्षयः ।समस्तं वाङ्मयं तस्य योगिनस्तु यथा तथा॥ 28.8 ॥

śirohīnaṃ yadā paśyetṣaḍbhirmāsairbhavetkṣayaḥ | samastaṃ vāṅmayaṃ tasya yoginastu yathā tathā

शुक्ले धर्मं विजानीयात्कृष्णे पापं विनिर्दिशेत् ।रक्ते बन्धं विजानीयात्पीते विद्विषमादिशेत्॥ 28.9 ॥

śukle dharmaṃ vijānīyātkṛṣṇe pāpaṃ vinirdiśet | rakte bandhaṃ vijānīyātpīte vidviṣamādiśet

पादाभावे विदेशः स्यादित्येतत्कथितं मया ।तद्विचार्यं प्रयत्त्नेन पुरुषेण महेश्वरि॥ 28.11 ॥

pādābhāve videśaḥ syādityetatkathitaṃ mayā | tadvicāryaṃ prayattnena puruṣeṇa maheśvari

सम्यक्तं पुरुषं दृष्ट्वा सन्निवेश्यात्मनात्मनि ।जपेन्नवात्मकं मन्त्रं हृदयं मे महेश्वरि॥ 28.12 ॥

samyaktaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā sanniveśyātmanātmani | japennavātmakaṃ mantraṃ hṛdayaṃ me maheśvari

वत्सरे विगते मन्त्री तन्नास्ति यन्न साधयेत् ।अणिमादिगुणानष्टौ खेचरत्वं प्रपद्यते॥ 28.13 ॥

vatsare vigate mantrī tannāsti yanna sādhayet | aṇimādiguṇānaṣṭau khecaratvaṃ prapadyate

पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि शक्तिं ज्ञातुं दुरासदाम् ।प्रत्यक्षं दृश्यते लोके ज्ञानिनामग्रतः स्थितम्॥ 28.14 ॥

punaranyatpravakṣyāmi śaktiṃ jñātuṃ durāsadām | pratyakṣaṃ dṛśyate loke jñānināmagrataḥ sthitam

अज्ञेया लिख्यते लोके या सर्पीकृतकुण्डली ।सा मात्रा यानसंस्थापि दृश्यते न च पठ्यते॥ 28.15 ॥

ajñeyā likhyate loke yā sarpīkṛtakuṇḍalī | sā mātrā yānasaṃsthāpi dṛśyate na ca paṭhyate

ब्रह्माण्डमूर्ध्निगा या च स्तुता वेदैस्तु नित्यशः ।जननी सर्वविद्यानां गुप्तविद्येति गीयते॥ 28.16 ॥

brahmāṇḍamūrdhnigā yā ca stutā vedaistu nityaśaḥ | jananī sarvavidyānāṃ guptavidyeti gīyate

खेचरा सा विनिर्दिष्टा सर्वप्राणिषु संस्थिता ।दृश्यादृश्याचला नित्या व्यक्ताव्यक्ता सनातनी॥ 28.17 ॥

khecarā sā vinirdiṣṭā sarvaprāṇiṣu saṃsthitā | dṛśyādṛśyācalā nityā vyaktāvyaktā sanātanī

अवर्णा वर्णसंयुक्ता प्रोच्यते बिन्दुमालिनी ।तां पश्यन्सर्वदा योगी कृतकृत्योऽभिजायते॥ 28.18 ॥

avarṇā varṇasaṃyuktā procyate bindumālinī | tāṃ paśyansarvadā yogī kṛtakṛtyo'bhijāyate

सर्वतीर्थकृतस्नानाद्भवेद्दानस्य यत्फलम् ।सर्वयज्ञफलं यच्च मालिन्या दर्शनात्तदा॥ 28.19 ॥

sarvatīrthakṛtasnānādbhaveddānasya yatphalam | sarvayajñaphalaṃ yacca mālinyā darśanāttadā

सर्वेषां देवि यज्ञानां यत्फलं तल्लभेत्पुमान् ।किं बहूक्त्या महेशानि सर्वान्कामान्समश्नुते॥ 28.21 ॥

sarveṣāṃ devi yajñānāṃ yatphalaṃ tallabhetpumān | kiṃ bahūktyā maheśāni sarvānkāmānsamaśnute

तस्माज्ज्ञानं यथायोगमभ्यसेत्सततं बुधः ।अभ्यासाज्जायते सिद्धिर्योगोऽभ्यासात्प्रवर्धते॥ 28.22 ॥

tasmājjñānaṃ yathāyogamabhyasetsatataṃ budhaḥ | abhyāsājjāyate siddhiryogo'bhyāsātpravardhate

संवित्तिर्लभ्यतेऽभ्यासादभ्यासान्मोक्षमश्नुते ।अभ्यासः सततं कार्यो धीमता मोक्षकारणम्॥ 28.23 ॥

saṃvittirlabhyate'bhyāsādabhyāsānmokṣamaśnute | abhyāsaḥ satataṃ kāryo dhīmatā mokṣakāraṇam

इत्येतत्कथितं देवि भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ।किमन्यत्पृच्छ्यते तत्त्वं वद सत्यं ब्रवीमि ते॥ 28.24 ॥

ityetatkathitaṃ devi bhuktimuktiphalapradam | kimanyatpṛcchyate tattvaṃ vada satyaṃ bravīmi te

सूत उवाच ।इति श्रुत्वा ब्रह्मपुत्रवचनं परमार्थदम् ।प्रसन्नोऽभूदति व्यासः पाराशर्यो मुनीश्वराः॥ 28.25 ॥

sūta uvāca | iti śrutvā brahmaputravacanaṃ paramārthadam | prasanno'bhūdati vyāsaḥ pārāśaryo munīśvarāḥ

सनत्कुमारं सर्वज्ञं ब्रह्मपुत्रं कृपानिधिम् ।व्यासः परमसन्तुष्टः प्रणनाम मुहुर्मुहुः॥ 28.26 ॥

sanatkumāraṃ sarvajñaṃ brahmaputraṃ kṛpānidhim | vyāsaḥ paramasantuṣṭaḥ praṇanāma muhurmuhuḥ

ततस्तुष्टाव तं व्यासः कालेयः स मुनीश्वरः ।सनत्कुमारं मुनयः सुरविज्ञानसागरम्॥ 28.27 ॥

tatastuṣṭāva taṃ vyāsaḥ kāleyaḥ sa munīśvaraḥ | sanatkumāraṃ munayaḥ suravijñānasāgaram

व्यास उवाच ।कृतार्थोऽहं मुनिश्रेष्ठ ब्रह्मत्वं मे त्वया कृतम् ।नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं ब्रह्मवित्तमः॥ 28.28 ॥

vyāsa uvāca | kṛtārtho'haṃ muniśreṣṭha brahmatvaṃ me tvayā kṛtam | namaste'stu namaste'stu dhanyastvaṃ brahmavittamaḥ

सूत उवाच ।इति स्तुत्वा स कालेयो ब्रह्मपुत्रं महामुनिम् ।तूष्णीं बभूव सुप्रीतः परमानन्दनिर्भरः॥ 28.29 ॥

sūta uvāca | iti stutvā sa kāleyo brahmaputraṃ mahāmunim | tūṣṇīṃ babhūva suprītaḥ paramānandanirbharaḥ

इति मे वर्णितो विप्राः सुखदः परमार्थयुक् ।सनत्कुमारकालेयसंवादो ज्ञानवर्धनः॥ 28.31 ॥

iti me varṇito viprāḥ sukhadaḥ paramārthayuk | sanatkumārakāleyasaṃvādo jñānavardhanaḥ

५.२९ ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 29.0 ॥

5.29 || śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 29.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ५.२९. एकोनत्रिंशोऽध्यायः ।आदिसर्गवर्णनम् ।शौनक उवाच ।श्रुतं मे महदाख्यानं यत्त्वया परिकीर्तितम् ।सनत्कुमारकालेयसंवादं परमार्थदम्॥ 29.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || 5.29. ekonatriṃśo'dhyāyaḥ | ādisargavarṇanam | śaunaka uvāca | śrutaṃ me mahadākhyānaṃ yattvayā parikīrtitam | sanatkumārakāleyasaṃvādaṃ paramārthadam

अतोऽहं श्रोतुमिच्छामि यथा सर्गस्तु ब्रह्मणः ।समुत्पन्नं तु मे ब्रूहि यथा व्यासाच्च ते श्रुतम्॥ 29.2 ॥

ato'haṃ śrotumicchāmi yathā sargastu brahmaṇaḥ | samutpannaṃ tu me brūhi yathā vyāsācca te śrutam

सूत उवाच ।मुने शृणु कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् ।कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतविस्तराम्॥ 29.3 ॥

sūta uvāca | mune śṛṇu kathāṃ divyāṃ sarvapāpapraṇāśinīm | kathyamānāṃ mayā citrāṃ bahvarthāṃ śrutavistarām

यश्चैनां पाठयेत्तां च शृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः ।स्ववंशधारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते॥ 29.4 ॥

yaścaināṃ pāṭhayettāṃ ca śṛṇuyādvāpyabhīkṣṇaśaḥ | svavaṃśadhāraṇaṃ kṛtvā svargaloke mahīyate

प्रधानं पुरुषो यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् ।प्रधानपुरुषो भूत्वा निर्ममे लोकभावनः॥ 29.5 ॥

pradhānaṃ puruṣo yattannityaṃ sadasadātmakam | pradhānapuruṣo bhūtvā nirmame lokabhāvanaḥ

सोऽपि स्वयम्भूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ।अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत्॥ 29.5.29.10 ॥

so'pi svayambhūrbhagavān sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ | apa eva sasarjādau tāsu vīryamavāsṛjat

प्रजायन्ते क्रियावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः ।विद्युतोऽशनिमेघांश्च रोहितेन्द्रधनूंषि च॥ 29.5.29.20 ॥

prajāyante kriyāvanto maharṣibhiralaṅkṛtāḥ | vidyuto'śanimeghāṃśca rohitendradhanūṃṣi ca

स्रष्टारं सर्वभूतानां नारायणपरायणम् ।तं वै विद्धि मुनिश्रेष्ठ ब्रह्माणममितौजसम्॥ 29.6 ॥

sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ nārāyaṇaparāyaṇam | taṃ vai viddhi muniśreṣṭha brahmāṇamamitaujasam

यस्मादकल्पयत्कल्पाः समग्राः शुचयो यतः ।भवन्ति मुनिशार्दूल नमस्तस्मै स्वयम्भुवे॥ 29.7 ॥

yasmādakalpayatkalpāḥ samagrāḥ śucayo yataḥ | bhavanti muniśārdūla namastasmai svayambhuve

तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च ।नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि भूयः सर्गमनुत्तमम्॥ 29.8 ॥

tasmai hiraṇyagarbhāya puruṣāyeśvarāya ca | namaskṛtya pravakṣyāmi bhūyaḥ sargamanuttamam

ब्रह्मा स्रष्टा हरिः पाता संहर्ता च महेश्वरः ।तस्य सर्गस्य नान्योऽस्ति काले काले तथा गते॥ 29.9 ॥

brahmā sraṣṭā hariḥ pātā saṃhartā ca maheśvaraḥ | tasya sargasya nānyo'sti kāle kāle tathā gate

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ।अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः॥ 29.11 ॥

āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ | ayanaṃ tasya tāḥ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

हिरण्यवर्णमभवत्तदण्डमुदकेशयम् ।तत्र जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भूरिति विश्रुतः॥ 29.12 ॥

hiraṇyavarṇamabhavattadaṇḍamudakeśayam | tatra jajñe svayaṃ brahmā svayambhūriti viśrutaḥ

हिरण्यगर्भो भगवानुषित्वा परिवत्सरम् ।तदण्डमकरोद् द्वैधं दिवं भूमिं च निर्ममे॥ 29.13 ॥

hiraṇyagarbho bhagavānuṣitvā parivatsaram | tadaṇḍamakarod dvaidhaṃ divaṃ bhūmiṃ ca nirmame

अधोऽधोर्ध्वं प्रयुक्तानि भुवनानि चतुर्द्दश ।तयोः शकलयोर्मध्य आकाशममृजत्प्रभुः॥ 29.14 ॥

adho'dhordhvaṃ prayuktāni bhuvanāni caturddaśa | tayoḥ śakalayormadhya ākāśamamṛjatprabhuḥ

अप्सु परिप्लवां पृथ्वीं दिशश्च दशधा दधे ।तत्र काले मनो वाचं कामक्रोधावथो रतिम्॥ 29.15 ॥

apsu pariplavāṃ pṛthvīṃ diśaśca daśadhā dadhe | tatra kāle mano vācaṃ kāmakrodhāvatho ratim

मरीचिमत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।वसिष्ठं तु महातेजाः सोऽसृजत्सप्त मानसान्॥ 29.16 ॥

marīcimatryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum | vasiṣṭhaṃ tu mahātejāḥ so'sṛjatsapta mānasān

सप्त बह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ।ततोऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा रुद्रान् क्रोधसमुद्भवान्॥ 29.17 ॥

sapta bahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ | tato'sṛjatpunarbrahmā rudrān krodhasamudbhavān

सनत्कुमारं च ऋषिं सर्वेषामपि पूर्वजम् ।सप्त चैते प्रजायन्ते पश्चाद्रुद्राश्च सर्वतः॥ 29.18 ॥

sanatkumāraṃ ca ṛṣiṃ sarveṣāmapi pūrvajam | sapta caite prajāyante paścādrudrāśca sarvataḥ

अतः सनत्कुमारस्तु तेजः सङ्क्षिप्य तिष्ठति ।तेषां सप्त महावंशा दिव्या देवर्षिपूजिताः॥ 29.19 ॥

ataḥ sanatkumārastu tejaḥ saṅkṣipya tiṣṭhati | teṣāṃ sapta mahāvaṃśā divyā devarṣipūjitāḥ

पयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यं च ससर्ज ह ।ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये॥ 29.21 ॥

payāṃsi ca sasarjādau parjanyaṃ ca sasarja ha | ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye

पूज्यांस्तैरयजन्देवानित्येवमनुशुश्रुम ।मुखाद्देवानजनयत्पितॄंश्चैवाथ वक्षसः ।प्रजनाच्च मनुष्यान्वै जघनान्निर्ममेऽसुरान्॥ 29.22 ॥

pūjyāṃstairayajandevānityevamanuśuśruma | mukhāddevānajanayatpitṝṃścaivātha vakṣasaḥ | prajanācca manuṣyānvai jaghanānnirmame'surān

उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे ।आपवस्य प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः॥ 29.23 ॥

uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire | āpavasya prajāsargaṃ sṛjato hi prajāpateḥ

सृज्यमानाः प्रजाश्चैव नावर्धन्त यदा तदा ।द्विधा कृत्वात्मनो देहं स्त्री चैव पुरुषोऽभवत्॥ 29.24 ॥

sṛjyamānāḥ prajāścaiva nāvardhanta yadā tadā | dvidhā kṛtvātmano dehaṃ strī caiva puruṣo'bhavat

ससृजेऽथ प्रजाः सर्वा महिम्ना व्याप्य विश्वतः ।विराजमसृजद्विष्णुः स सृष्टः पुरुषं विराट्॥ 29.25 ॥

sasṛje'tha prajāḥ sarvā mahimnā vyāpya viśvataḥ | virājamasṛjadviṣṇuḥ sa sṛṣṭaḥ puruṣaṃ virāṭ

द्वितीयं तं मनुं विद्धि मनोरन्तरमेव च ।स वैराजः प्रजाः सर्वाः ससर्ज पुरुषः प्रभुः॥ 29.26 ॥

dvitīyaṃ taṃ manuṃ viddhi manorantarameva ca | sa vairājaḥ prajāḥ sarvāḥ sasarja puruṣaḥ prabhuḥ

नारायणविसर्गस्य प्रजास्तस्याप्ययोनिजः ।आयुष्मान् कीर्तिमान्धन्यः प्रजावांश्चाभवत्ततः॥ 29.27 ॥

nārāyaṇavisargasya prajāstasyāpyayonijaḥ | āyuṣmān kīrtimāndhanyaḥ prajāvāṃścābhavattataḥ

इत्येवमादिसर्गस्ते वर्णितो मुनिसत्तम ।आदिसर्गं विदित्वैवं यथेष्टां प्राप्नुयाद्गतिम्॥ 29.28 ॥

ityevamādisargaste varṇito munisattama | ādisargaṃ viditvaivaṃ yatheṣṭāṃ prāpnuyādgatim