Kotirudra Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 43.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 43.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.४३. त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ।ज्ञाननिरूपणम् ।सूत उवाच ।श्रूयतामृषयः सर्वे शिवज्ञानं यथा श्रुतम् ।कथयामि महागुह्यं परमुक्तिस्वरूपकम्॥ 43.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.43. tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ | jñānanirūpaṇam | sūta uvāca | śrūyatāmṛṣayaḥ sarve śivajñānaṃ yathā śrutam | kathayāmi mahāguhyaṃ paramuktisvarūpakam

कनारदकुमाराणां व्यासस्य कपिलस्य च ।एतेषां च समाजे तैर्निश्चित्य समुदाहृतम्॥ 43.2 ॥

kanāradakumārāṇāṃ vyāsasya kapilasya ca | eteṣāṃ ca samāje tairniścitya samudāhṛtam

इति ज्ञानं सदा ज्ञेयं सर्वं शिवमयं जगत् ।शिवः सर्वमयो ज्ञेयः सर्वज्ञेन विपश्चिता॥ 43.3 ॥

iti jñānaṃ sadā jñeyaṃ sarvaṃ śivamayaṃ jagat | śivaḥ sarvamayo jñeyaḥ sarvajñena vipaścitā

आब्रह्मतृणपर्यन्तं यत्किञ्चिद् दृश्यते जगत् ।तत्सर्वं शिव एवास्ति स देवः शिव उच्यते॥ 43.4 ॥

ābrahmatṛṇaparyantaṃ yatkiñcid dṛśyate jagat | tatsarvaṃ śiva evāsti sa devaḥ śiva ucyate

यदेच्छा तस्य जायेत तदा च क्रियते त्विदम् ।सर्वं स एव जानाति तं न जानाति कश्चन॥ 43.5 ॥

yadecchā tasya jāyeta tadā ca kriyate tvidam | sarvaṃ sa eva jānāti taṃ na jānāti kaścana

रचयित्वा स्वयं तच्च प्रविश्य दूरतः स्थितः ।न तत्र च प्रविष्टोऽसौ निर्लिप्तश्चित्स्वरूपवान्॥ 43.6 ॥

racayitvā svayaṃ tacca praviśya dūrataḥ sthitaḥ | na tatra ca praviṣṭo'sau nirliptaścitsvarūpavān

यथा च ज्योतिषश्चैव जलादौ प्रतिबिम्बता ।वस्तुतो न प्रवेशो वै तथैव च शिवः स्वयम्॥ 43.7 ॥

yathā ca jyotiṣaścaiva jalādau pratibimbatā | vastuto na praveśo vai tathaiva ca śivaḥ svayam

वस्तुतस्तु स्वयं सर्वं क्रमो हि भासते शुभः ।अज्ञानं च मतेर्भेदो नास्त्यन्यच्च द्वयं पुनः॥ 43.8 ॥

vastutastu svayaṃ sarvaṃ kramo hi bhāsate śubhaḥ | ajñānaṃ ca materbhedo nāstyanyacca dvayaṃ punaḥ

दर्शनेषु च सर्वेषु मतिभेदः प्रदर्श्यते ।परं वेदान्तिनो नित्यमद्वैतं प्रतिचक्षते॥ 43.9 ॥

darśaneṣu ca sarveṣu matibhedaḥ pradarśyate | paraṃ vedāntino nityamadvaitaṃ praticakṣate

स्वस्याप्यंशस्य जीवांऽशो ह्यविद्यामोहितोऽवशः ।अन्योऽहमिति जानाति तया मुक्तो भवेच्छिवः॥ 43.10 ॥

svasyāpyaṃśasya jīvāṃ'śo hyavidyāmohito'vaśaḥ | anyo'hamiti jānāti tayā mukto bhavecchivaḥ

सर्वं व्याप्य शिवः साक्षाद् व्यापकः सर्वजन्तुषु ।चेतनाचेतनेशोऽपि सर्वत्र शङ्करः स्वयम्॥ 43.11 ॥

sarvaṃ vyāpya śivaḥ sākṣād vyāpakaḥ sarvajantuṣu | cetanācetaneśo'pi sarvatra śaṅkaraḥ svayam

उपायं यः करोत्यस्य दर्शनार्थं विचक्षणः ।वेदान्तमार्गमाश्रित्य तद्दर्शनफलं लभेत्॥ 43.12 ॥

upāyaṃ yaḥ karotyasya darśanārthaṃ vicakṣaṇaḥ | vedāntamārgamāśritya taddarśanaphalaṃ labhet

यथाग्निर्व्यापकश्चैव काष्ठे काष्ठे च तिष्ठति ।यो वै मन्थति तत्काष्ठं स वै पश्यत्यसंशयम्॥ 43.13 ॥

yathāgnirvyāpakaścaiva kāṣṭhe kāṣṭhe ca tiṣṭhati | yo vai manthati tatkāṣṭhaṃ sa vai paśyatyasaṃśayam

भक्त्यादिसाधनानीह यः करोति विचक्षणः ।स वै पश्यत्यवश्यं हि तं शिवं नात्र संशयः॥ 43.14 ॥

bhaktyādisādhanānīha yaḥ karoti vicakṣaṇaḥ | sa vai paśyatyavaśyaṃ hi taṃ śivaṃ nātra saṃśayaḥ

शिवःशिवःशिवश्चैव नान्यदस्तीति किञ्चन ।भ्रान्त्या नानास्वरूपो हि भासते शङ्करः सदा॥ 43.15 ॥

śivaḥśivaḥśivaścaiva nānyadastīti kiñcana | bhrāntyā nānāsvarūpo hi bhāsate śaṅkaraḥ sadā

यथा समुद्रो मृच्चैव सुवर्णमथवा पुनः ।उपाधितो हि नानात्वं लभते शङ्करस्तथा॥ 43.16 ॥

yathā samudro mṛccaiva suvarṇamathavā punaḥ | upādhito hi nānātvaṃ labhate śaṅkarastathā

कार्यकारणयोर्भेदो वस्तुतो न प्रवर्तते ।केवलं भ्रान्तिबुद्ध्यैव तदभावे स नश्यति॥ 43.17 ॥

kāryakāraṇayorbhedo vastuto na pravartate | kevalaṃ bhrāntibuddhyaiva tadabhāve sa naśyati

यदा बीजात्प्ररोहश्च नानात्वं हि प्रकाशयेत् ।अन्ते च बीजमेव स्यात्तत्प्ररोहश्च नश्यति॥ 43.18 ॥

yadā bījātprarohaśca nānātvaṃ hi prakāśayet | ante ca bījameva syāttatprarohaśca naśyati

ज्ञानी च बीजमेव स्यात्प्ररोहो विकृतीर्मता ।तन्निवृत्तौ पुनर्ज्ञानी नात्र कार्या विचारणा॥ 43.19 ॥

jñānī ca bījameva syātpraroho vikṛtīrmatā | tannivṛttau punarjñānī nātra kāryā vicāraṇā

सर्वं शिवः शिवः सर्वो नास्ति भेदश्च कश्चन ।कथं च विविधं पश्यत्येकत्वं च कथं पुनः॥ 43.20 ॥

sarvaṃ śivaḥ śivaḥ sarvo nāsti bhedaśca kaścana | kathaṃ ca vividhaṃ paśyatyekatvaṃ ca kathaṃ punaḥ

यथैकं चैव सूर्याख्यं ज्योतिर्नानाविधं जनैः ।जलादौ च विशेषेण दृश्यते तत्तथैव सः॥ 43.21 ॥

yathaikaṃ caiva sūryākhyaṃ jyotirnānāvidhaṃ janaiḥ | jalādau ca viśeṣeṇa dṛśyate tattathaiva saḥ

सर्वत्र व्यापकश्चैव स्पर्शत्वं न विबध्यते ।तथैव व्यापको देवो बध्यते न क्वचित्स वै॥ 43.22 ॥

sarvatra vyāpakaścaiva sparśatvaṃ na vibadhyate | tathaiva vyāpako devo badhyate na kvacitsa vai

साहङ्कारस्तथा जीवस्तन्मुक्तः शङ्करः स्वयम् ।जीवस्तुच्छः कर्मभोगी निर्लिप्तः शङ्करो महान्॥ 43.23 ॥

sāhaṅkārastathā jīvastanmuktaḥ śaṅkaraḥ svayam | jīvastucchaḥ karmabhogī nirliptaḥ śaṅkaro mahān

यथैकं च सुवर्णादि मिलितं रजतादिना ।अल्पमूल्यं प्रजायेत तथा जीवोऽप्यहंयुतः॥ 43.24 ॥

yathaikaṃ ca suvarṇādi militaṃ rajatādinā | alpamūlyaṃ prajāyeta tathā jīvo'pyahaṃyutaḥ

यथैव हि सुवर्णादि क्षारादेः शोधितं शुभम् ।पूर्ववन्मूल्यतां याति तथा जीवोऽपि संस्कृतेः॥ 43.25 ॥

yathaiva hi suvarṇādi kṣārādeḥ śodhitaṃ śubham | pūrvavanmūlyatāṃ yāti tathā jīvo'pi saṃskṛteḥ

प्रथमं सद्गुरुं प्राप्य भक्तिभावसमन्वितः ।शिवबुद्ध्या करोत्युच्चैः पूजनं स्मरणादिकम्॥ 43.26 ॥

prathamaṃ sadguruṃ prāpya bhaktibhāvasamanvitaḥ | śivabuddhyā karotyuccaiḥ pūjanaṃ smaraṇādikam

तद्बुध्या देहतो याति सर्वपापादिको मलः ।तदाज्ञानं च नश्येत ज्ञानवाञ्जायते यदा॥ 43.27 ॥

tadbudhyā dehato yāti sarvapāpādiko malaḥ | tadājñānaṃ ca naśyeta jñānavāñjāyate yadā

तदाहङ्कारनिर्मुक्तो जीवो निर्मलबुद्धिमान् ।शङ्करस्य प्रसादेन याति शङ्करतां पुनः॥ 43.28 ॥

tadāhaṅkāranirmukto jīvo nirmalabuddhimān | śaṅkarasya prasādena yāti śaṅkaratāṃ punaḥ

यथादर्शस्वरूपे च स्वीयरूपं प्रदृश्यते ।तथा सर्वत्रगं शम्भुं पश्यतीति सुनिश्चितम्॥ 43.29 ॥

yathādarśasvarūpe ca svīyarūpaṃ pradṛśyate | tathā sarvatragaṃ śambhuṃ paśyatīti suniścitam

जीवन्मुक्तः स एवासौ देहः शिर्णः शिवे मिलेत् ।प्रारब्धवशगो देहस्तद्भिन्नो ज्ञानवान् मतः॥ 43.30 ॥

jīvanmuktaḥ sa evāsau dehaḥ śirṇaḥ śive milet | prārabdhavaśago dehastadbhinno jñānavān mataḥ

शुभं लब्ध्वा न हृष्येत कुप्येल्लब्ध्वाशुभं न हि ।द्वन्द्वेषु समता यस्य ज्ञानवानुच्यते हि सः॥ 43.31 ॥

śubhaṃ labdhvā na hṛṣyeta kupyellabdhvāśubhaṃ na hi | dvandveṣu samatā yasya jñānavānucyate hi saḥ

आत्मयोगेन तत्त्वानामथवा च विवेकतः ।यथा शरीरतो यायाच्छरीरं मुक्तिमिच्छता॥ 43.32 ॥

ātmayogena tattvānāmathavā ca vivekataḥ | yathā śarīrato yāyāccharīraṃ muktimicchatā

सदाशिवो विलीयेत मुक्तो विरहमेव च ।ज्ञानमूलं तथाध्यात्म्यं तस्य भक्तिः शिवस्य च॥ 43.33 ॥

sadāśivo vilīyeta mukto virahameva ca | jñānamūlaṃ tathādhyātmyaṃ tasya bhaktiḥ śivasya ca

भक्तेश्च प्रेम सम्प्रोक्तं प्रेम्णश्च श्रवणं तथा ।श्रवणाच्चापि सत्सङ्गः सत्सङ्गाच्च गुरुर्बुधः॥ 43.34 ॥

bhakteśca prema samproktaṃ premṇaśca śravaṇaṃ tathā | śravaṇāccāpi satsaṅgaḥ satsaṅgācca gururbudhaḥ

सम्पन्ने च तथा ज्ञाने मुक्तो भवति निश्चितम् ।इति चेज्ज्ञानवान्यो वै शम्भुमेव सदा भजेत्॥ 43.35 ॥

sampanne ca tathā jñāne mukto bhavati niścitam | iti cejjñānavānyo vai śambhumeva sadā bhajet

अनन्यया च भक्त्या वै युक्तः शम्भुं भजेत्पुनः ।अन्ते च मुक्तिमायाति नात्र कार्या विचारणा॥ 43.36 ॥

ananyayā ca bhaktyā vai yuktaḥ śambhuṃ bhajetpunaḥ | ante ca muktimāyāti nātra kāryā vicāraṇā

अतोऽधिको न देवोऽस्ति मुक्तिप्राप्त्यै च शङ्करात् ।शरणं प्राप्य यं चैव संसाराद्विनिवर्तते॥ 43.37 ॥

ato'dhiko na devo'sti muktiprāptyai ca śaṅkarāt | śaraṇaṃ prāpya yaṃ caiva saṃsārādvinivartate

इति मे विविधं वाक्यमृषीणां च समागतैः ।निश्चित्य कथितं विप्रा धिया धार्यं प्रयत्नतः॥ 43.38 ॥

iti me vividhaṃ vākyamṛṣīṇāṃ ca samāgataiḥ | niścitya kathitaṃ viprā dhiyā dhāryaṃ prayatnataḥ

प्रथमं विष्णवे दत्तं शम्भुना लिङ्गसम्मुखे ।विष्णुना ब्रह्मणे दत्तं ब्रह्मणा सनकादिषु॥ 43.39 ॥

prathamaṃ viṣṇave dattaṃ śambhunā liṅgasammukhe | viṣṇunā brahmaṇe dattaṃ brahmaṇā sanakādiṣu

नारदाय ततः प्रोक्तं तज्ज्ञानं सनकादिभिः ।व्यासाय नारदेनोक्तं तेन मह्यं कृपालुना॥ 43.40 ॥

nāradāya tataḥ proktaṃ tajjñānaṃ sanakādibhiḥ | vyāsāya nāradenoktaṃ tena mahyaṃ kṛpālunā

मया चैव भवद्भ्यश्च भवद्भिर्लोकहेतवे ।स्थापनीयं प्रयत्नेन शिवप्राप्तिकरं च तत्॥ 43.41 ॥

mayā caiva bhavadbhyaśca bhavadbhirlokahetave | sthāpanīyaṃ prayatnena śivaprāptikaraṃ ca tat

इति वश्च समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वराः ।गोपनीयं प्रयत्नेन किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ॥ 43.42 ॥

iti vaśca samākhyātaṃ yatpṛṣṭo'haṃ munīśvarāḥ | gopanīyaṃ prayatnena kimanyacchrotumicchatha

व्यास उवाच ।एतचछ्रुत्वा तु ऋषय आनन्दं परमं गताः ।हर्षगद्गदया वाचा नत्वा ते तुष्टुवुर्मुहुः॥ 43.43 ॥

vyāsa uvāca | etacachrutvā tu ṛṣaya ānandaṃ paramaṃ gatāḥ | harṣagadgadayā vācā natvā te tuṣṭuvurmuhuḥ

ऋषय ऊचुः ।व्यासशिष्य नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं शैवसत्तम ।श्रावितं नः परं वस्तु शैवं ज्ञानमनुत्तमम्॥ 43.44 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | vyāsaśiṣya namaste'stu dhanyastvaṃ śaivasattama | śrāvitaṃ naḥ paraṃ vastu śaivaṃ jñānamanuttamam

अस्माकं चेतसो भ्रान्तिर्गता हि कृपया तव ।सन्तुष्टाः शिवसज्ज्ञानं प्राप्य त्वत्तो विमुक्तिदम्॥ 43.45 ॥

asmākaṃ cetaso bhrāntirgatā hi kṛpayā tava | santuṣṭāḥ śivasajjñānaṃ prāpya tvatto vimuktidam

सूत उवाच ।नास्तिकाय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च ।अभक्ताय महेशस्य न चाशुश्रुषवे द्विजाः॥ 43.46 ॥

sūta uvāca | nāstikāya na vaktavyamaśraddhāya śaṭhāya ca | abhaktāya maheśasya na cāśuśruṣave dvijāḥ

इतिहासपुराणानि वेदाच्छास्त्राणि चासकृत् ।विचार्य्योद्धृत्य तत्सारं मह्यं व्यासेन भाषितम्॥ 43.47 ॥

itihāsapurāṇāni vedācchāstrāṇi cāsakṛt | vicāryyoddhṛtya tatsāraṃ mahyaṃ vyāsena bhāṣitam

एतच्छ्रुत्वा ह्येकवारं भवेत्पापं हि भस्मसात् ।अभक्तो भक्तिमाप्नोति भक्तस्य भक्तिवर्धनम्॥ 43.48 ॥

etacchrutvā hyekavāraṃ bhavetpāpaṃ hi bhasmasāt | abhakto bhaktimāpnoti bhaktasya bhaktivardhanam

पुनः श्रुते च सद्भक्तिर्मुक्तिः स्याच्च श्रुतेः पुनः ।तस्मात्पुनः पुनः श्राव्यं भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः॥ 43.49 ॥

punaḥ śrute ca sadbhaktirmuktiḥ syācca śruteḥ punaḥ | tasmātpunaḥ punaḥ śrāvyaṃ bhuktimuktiphalepsubhiḥ

आवृत्तयः पञ्च कार्याः समुद्दिश्य फलं परम् ।तत्प्राप्नोति न सन्देहो व्यासस्य वचनं त्विदम्॥ 43.50 ॥

āvṛttayaḥ pañca kāryāḥ samuddiśya phalaṃ param | tatprāpnoti na sandeho vyāsasya vacanaṃ tvidam

न दुर्लभं हि तस्यैव येनेदं श्रुतमुत्तमम् ।पञ्चकृत्वस्तदावृत्त्या लभ्यते शिवदर्शनम्॥ 43.51 ॥

na durlabhaṃ hi tasyaiva yenedaṃ śrutamuttamam | pañcakṛtvastadāvṛttyā labhyate śivadarśanam

पुरातनाश्च राजानो विप्रा वैश्याश्च सत्तमाः ।इदं श्रुत्वा पञ्चकृत्वो धिया सिद्धिं परां गताः॥ 43.52 ॥

purātanāśca rājāno viprā vaiśyāśca sattamāḥ | idaṃ śrutvā pañcakṛtvo dhiyā siddhiṃ parāṃ gatāḥ

श्रोष्यत्यद्यापि यश्चेदं मानवो भक्तितत्परः ।विज्ञानं शिवसंज्ञं वै भुक्तिं मुक्तिं लभेच्च सः॥ 43.53 ॥

śroṣyatyadyāpi yaścedaṃ mānavo bhaktitatparaḥ | vijñānaṃ śivasaṃjñaṃ vai bhuktiṃ muktiṃ labhecca saḥ

व्यास उवाच ।इति तद्वचनं श्रुत्वा परमानन्दमागताः ।समानर्चुश्च ते सूतं नानावस्तुभिरादरात्॥ 43.54 ॥

vyāsa uvāca | iti tadvacanaṃ śrutvā paramānandamāgatāḥ | samānarcuśca te sūtaṃ nānāvastubhirādarāt

नमस्कारैः स्तवैश्चैव स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।आशीर्भिर्वर्धयामासुः सन्तुष्टाश्छिन्नसंशयाः॥ 43.55 ॥

namaskāraiḥ stavaiścaiva svastivācanapūrvakam | āśīrbhirvardhayāmāsuḥ santuṣṭāśchinnasaṃśayāḥ

परस्परं च सन्तुष्टाः सूतस्ते च सुबुद्धयः ।शम्भुं देवं परं मत्वा नमन्ति स्म भजन्ति च॥ 43.56 ॥

parasparaṃ ca santuṣṭāḥ sūtaste ca subuddhayaḥ | śambhuṃ devaṃ paraṃ matvā namanti sma bhajanti ca

एतच्छिवसुविज्ञानं शिवस्यातिप्रियं महत् ।भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं शिवभक्तिविवर्धनम्॥ 43.57 ॥

etacchivasuvijñānaṃ śivasyātipriyaṃ mahat | bhuktimuktipradaṃ divyaṃ śivabhaktivivardhanam

इयं हि संहिता पुण्या कोटिरुद्राह्वया परा ।चतुर्थी शिवपुराणस्य कथिता मे मुदावहा॥ 43.58 ॥

iyaṃ hi saṃhitā puṇyā koṭirudrāhvayā parā | caturthī śivapurāṇasya kathitā me mudāvahā

एतां यः शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः ।स भुक्त्वेहाखिलान्भोगानन्ते परगतिं लभेत्॥ 43.59 ॥

etāṃ yaḥ śṛṇuyādbhaktyā śrāvayedvā samāhitaḥ | sa bhuktvehākhilānbhogānante paragatiṃ labhet