Kotirudra Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 32.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 32.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.३२. द्वात्रिंशोऽध्यायः ।सुदेहासुधर्माचरितवर्णनम् ।सूत उवाच ।अतः परं च घुश्मेशं ज्योतिर्लिङ्गमुदाहृतम् ।तस्यैव च सुमाहात्म्यं श्रूयतामृषिसत्तमाः॥ 32.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.32. dvātriṃśo'dhyāyaḥ | sudehāsudharmācaritavarṇanam | sūta uvāca | ataḥ paraṃ ca ghuśmeśaṃ jyotirliṅgamudāhṛtam | tasyaiva ca sumāhātmyaṃ śrūyatāmṛṣisattamāḥ

दक्षिणस्यां दिशि श्रेष्ठो गिरिर्देवेति संज्ञकः ।महाशोभान्वितो नित्यं राजतेऽद्भुतदर्शनः॥ 32.2 ॥

dakṣiṇasyāṃ diśi śreṣṭho girirdeveti saṃjñakaḥ | mahāśobhānvito nityaṃ rājate'dbhutadarśanaḥ

तस्यैव निकटे कश्चिद्भारद्वाजकुलोद्भवः ।सुधर्मा नाम विप्रश्च न्यवसद् ब्रह्मवित्तमः॥ 32.3 ॥

tasyaiva nikaṭe kaścidbhāradvājakulodbhavaḥ | sudharmā nāma vipraśca nyavasad brahmavittamaḥ

तस्य प्रिया सुदेहा च शिवधर्मपरायणा ।पतिसेवापरा नित्यं गृहकर्मविचक्षणा॥ 32.4 ॥

tasya priyā sudehā ca śivadharmaparāyaṇā | patisevāparā nityaṃ gṛhakarmavicakṣaṇā

सुधर्मा च द्विजश्रेष्ठो देवतातिथिपूजकः ।वेदमार्गपरो नित्यमग्निसेवापरायणः॥ 32.5 ॥

sudharmā ca dvijaśreṣṭho devatātithipūjakaḥ | vedamārgaparo nityamagnisevāparāyaṇaḥ

त्रिकालसन्ध्यया युक्तः सूर्यरूपसमद्युतिः ।शिष्याणां पाठकश्चैव वेदशास्त्रविचक्षणः॥ 32.6 ॥

trikālasandhyayā yuktaḥ sūryarūpasamadyutiḥ | śiṣyāṇāṃ pāṭhakaścaiva vedaśāstravicakṣaṇaḥ

धनवांश्च परो दाता सौजन्यगुणभाजनः ।शिवकर्मरतो नित्यं शैवः शैवजनप्रियः॥ 32.7 ॥

dhanavāṃśca paro dātā saujanyaguṇabhājanaḥ | śivakarmarato nityaṃ śaivaḥ śaivajanapriyaḥ

आयुर्बहु व्यतीयाय तस्य धर्मं प्रकुर्वतः ।पुत्रश्च नाभवत्तस्य ऋतुः स्यादफलः स्त्रियाः॥ 32.8 ॥

āyurbahu vyatīyāya tasya dharmaṃ prakurvataḥ | putraśca nābhavattasya ṛtuḥ syādaphalaḥ striyāḥ

तेन दुःखं कृतं नैव वस्तुज्ञानपरेण हि ।आत्मनस्तारकश्चात्मा ह्यात्मनः पावनश्च सः॥ 32.9 ॥

tena duḥkhaṃ kṛtaṃ naiva vastujñānapareṇa hi | ātmanastārakaścātmā hyātmanaḥ pāvanaśca saḥ

इत्येवं मानसं धृत्वा दुःखं न कृतवान्स्तदा ।सुदेहा च तदा दुःखं चकारापुत्रसम्भवम्॥ 32.10 ॥

ityevaṃ mānasaṃ dhṛtvā duḥkhaṃ na kṛtavānstadā | sudehā ca tadā duḥkhaṃ cakārāputrasambhavam

नित्यं च स्वामिनं सा वै प्रार्थयद्यत्नसाधने ।पुत्रोत्पादनहेतोश्च सर्वविद्याविशारदम्॥ 32.11 ॥

nityaṃ ca svāminaṃ sā vai prārthayadyatnasādhane | putrotpādanahetośca sarvavidyāviśāradam

सोऽपि स्त्रियं तदाभर्त्स्य किं पुत्रश्च करिष्यति ।का माता कः पिता पुत्रः को बन्धुश्च प्रियश्च कः॥ 32.12 ॥

so'pi striyaṃ tadābhartsya kiṃ putraśca kariṣyati | kā mātā kaḥ pitā putraḥ ko bandhuśca priyaśca kaḥ

सर्वं स्वार्थपरं देवि त्रिलोक्यां नात्र संशयः ।जानीहि त्वं विशेषेण बुद्ध्या शोकं न वै कुरु॥ 32.13 ॥

sarvaṃ svārthaparaṃ devi trilokyāṃ nātra saṃśayaḥ | jānīhi tvaṃ viśeṣeṇa buddhyā śokaṃ na vai kuru

तस्माद्देवि त्वया दुःखं त्यजनीयं सुनिश्चितम् ।नित्यं मह्यं त्वया नैव कथनीयं शुभव्रते॥ 32.14 ॥

tasmāddevi tvayā duḥkhaṃ tyajanīyaṃ suniścitam | nityaṃ mahyaṃ tvayā naiva kathanīyaṃ śubhavrate

एवं तां सन्निवार्यैव भगवद्धर्मतत्परः ।आसीत्परमसन्तुष्टो द्वन्द्वदुःखं समत्यजत्॥ 32.15 ॥

evaṃ tāṃ sannivāryaiva bhagavaddharmatatparaḥ | āsītparamasantuṣṭo dvandvaduḥkhaṃ samatyajat

कदाचिच्च सुदेहा वै गेहे च सहवासिनः ।जगाम प्रियगोष्ठ्यर्थं विवादस्तत्र सङ्गतः॥ 32.16 ॥

kadācicca sudehā vai gehe ca sahavāsinaḥ | jagāma priyagoṣṭhyarthaṃ vivādastatra saṅgataḥ

तत्पत्नी स्त्रीस्वभावाच्च भर्त्सिता सा तया तदा ।उक्ता चेति दुरुक्त्या वै सुदेहा विप्रकामिनी॥ 32.17 ॥

tatpatnī strīsvabhāvācca bhartsitā sā tayā tadā | uktā ceti duruktyā vai sudehā viprakāminī

पत्न्युवाच ।अपुत्रिणि कथं गर्वं कुरुषे पुत्रिणी ह्यहम् ।मद्धनं भोक्ष्यते पुत्रो धनं ते कश्च भोक्ष्यते॥ 32.18 ॥

patnyuvāca | aputriṇi kathaṃ garvaṃ kuruṣe putriṇī hyaham | maddhanaṃ bhokṣyate putro dhanaṃ te kaśca bhokṣyate

नूनं हरिष्यते राजा त्वद्धनं नात्र संशयः ।धिग्धिक्त्वां ते धनं धिक्च धिक् ते मानं हि वन्ध्यके॥ 32.19 ॥

nūnaṃ hariṣyate rājā tvaddhanaṃ nātra saṃśayaḥ | dhigdhiktvāṃ te dhanaṃ dhikca dhik te mānaṃ hi vandhyake

सूत उवाच ।भर्त्सिता ताभिरिति सा गृहमागत्य दुःखिता ।स्वामिने कथयामास तदुक्तं सर्वमादरात्॥ 32.20 ॥

sūta uvāca | bhartsitā tābhiriti sā gṛhamāgatya duḥkhitā | svāmine kathayāmāsa taduktaṃ sarvamādarāt

ब्राह्मणोऽपि तदा दुःखं न चकार सुबुद्धिमान् ।कथितं कथ्यतामेव यद्भावि तद्भवेत्प्रिये॥ 32.21 ॥

brāhmaṇo'pi tadā duḥkhaṃ na cakāra subuddhimān | kathitaṃ kathyatāmeva yadbhāvi tadbhavetpriye

इत्येवं च तदा तेन ह्याश्वस्तापि पुनः पुनः ।न तदा सात्यजद्दुःखं ह्याग्रहं कृतवत्यसौ॥ 32.22 ॥

ityevaṃ ca tadā tena hyāśvastāpi punaḥ punaḥ | na tadā sātyajadduḥkhaṃ hyāgrahaṃ kṛtavatyasau

सुदेहोवाच ॥ यथा तथा त्वया पुत्रः समुत्पाद्यः प्रियोऽसि मे ।त्यक्षयामि ह्यन्यथाहं च देहं देहभृतां वर॥ 32.23 ॥

sudehovāca || yathā tathā tvayā putraḥ samutpādyaḥ priyo'si me | tyakṣayāmi hyanyathāhaṃ ca dehaṃ dehabhṛtāṃ vara

सूत उवाच ।एवमुक्तं तया श्रुत्वा सुधर्मा ब्राह्मणोत्तमः ।शिवं सस्मार मनसा तदाग्रहनिपीडितः॥ 32.24 ॥

sūta uvāca | evamuktaṃ tayā śrutvā sudharmā brāhmaṇottamaḥ | śivaṃ sasmāra manasā tadāgrahanipīḍitaḥ

अग्नेरग्रेऽक्षिपत्पुष्पद्वयं विप्रो ह्यतन्द्रितः ।मनसा दक्षिणं पुष्पं तन्मेने पुत्रकामदम्॥ 32.25 ॥

agneragre'kṣipatpuṣpadvayaṃ vipro hyatandritaḥ | manasā dakṣiṇaṃ puṣpaṃ tanmene putrakāmadam

एवं कृत्वा पणं पत्नीमुवाच ब्राह्मणः स च ।अनयोर्ग्राह्यमेकं ते पुष्पं पुत्रफलाप्तये॥ 32.26 ॥

evaṃ kṛtvā paṇaṃ patnīmuvāca brāhmaṇaḥ sa ca | anayorgrāhyamekaṃ te puṣpaṃ putraphalāptaye

तया च मनसा धृत्वा पुत्रश्चैव भवेन्मम ।तदा च स्वामिना यच्च धृतं पुष्पं समेतु माम्॥ 32.27 ॥

tayā ca manasā dhṛtvā putraścaiva bhavenmama | tadā ca svāminā yacca dhṛtaṃ puṣpaṃ sametu mām

इत्युक्त्वा च तया तत्र नमस्कृत्य शिवं तदा ।नत्वा चाग्निं पुनः प्रार्थ्य गृहीतं पुष्पमेककम्॥ 32.28 ॥

ityuktvā ca tayā tatra namaskṛtya śivaṃ tadā | natvā cāgniṃ punaḥ prārthya gṛhītaṃ puṣpamekakam

स्वामिना चिन्तितं यच्च तद् गृहीतं तया न हि ।सुदेहया विमोहेन शिवेच्छासम्भवेन वै॥ 32.29 ॥

svāminā cintitaṃ yacca tad gṛhītaṃ tayā na hi | sudehayā vimohena śivecchāsambhavena vai

तद् दृष्ट्वा पुरुषश्चैव निःश्वासं पर्यमोचयत् ।स्मृत्वा शिवपदाम्भोजमुवाच निजकामिनीम्॥ 32.30 ॥

tad dṛṣṭvā puruṣaścaiva niḥśvāsaṃ paryamocayat | smṛtvā śivapadāmbhojamuvāca nijakāminīm

सुधर्मोवाच ।निर्मितं चेश्वरेणैव कथं चैवान्यथा भवेत् ।आशां त्यज प्रिये त्वं च परिचर्यां कुरु प्रभोः॥ 32.31 ॥

sudharmovāca | nirmitaṃ ceśvareṇaiva kathaṃ caivānyathā bhavet | āśāṃ tyaja priye tvaṃ ca paricaryāṃ kuru prabhoḥ

इत्युक्त्वा तु स्वयं विप्र आशां परिविहाय च ।धर्मकार्यरतः सोऽभूच्छङ्करध्यानतत्परः॥ 32.32 ॥

ityuktvā tu svayaṃ vipra āśāṃ parivihāya ca | dharmakāryarataḥ so'bhūcchaṅkaradhyānatatparaḥ

सा सुदेहाग्रहं नैव मुमोचात्मजकाम्यया ।प्रत्युवाच पतिं प्रेम्णा साञ्जलिर्नतमस्तका॥ 32.33 ॥

sā sudehāgrahaṃ naiva mumocātmajakāmyayā | pratyuvāca patiṃ premṇā sāñjalirnatamastakā

सुदेहोवाच ।मयि पुत्रो न चास्त्वन्यां पत्नीं कुरु मदाज्ञया ।तस्यां नूनं सुतश्चैव भविष्यति न संशयः॥ 32.34 ॥

sudehovāca | mayi putro na cāstvanyāṃ patnīṃ kuru madājñayā | tasyāṃ nūnaṃ sutaścaiva bhaviṣyati na saṃśayaḥ

सूत उवाच ।तदैव प्रर्थितो वै स ब्रह्मणः शैवसत्तमः ।उवाच स्वप्रियां तां च सुदेहां धर्मतत्परः॥ 32.35 ॥

sūta uvāca | tadaiva prarthito vai sa brahmaṇaḥ śaivasattamaḥ | uvāca svapriyāṃ tāṃ ca sudehāṃ dharmatatparaḥ

सुधर्मोवाच ।त्वदीयं च मदीयं च सर्वं दुःखं गतं ध्रुवम् ।तस्मात्त्वं धर्मविघ्नं च प्रिये मा कुरु साम्प्रतम्॥ 32.36 ॥

sudharmovāca | tvadīyaṃ ca madīyaṃ ca sarvaṃ duḥkhaṃ gataṃ dhruvam | tasmāttvaṃ dharmavighnaṃ ca priye mā kuru sāmpratam

सूत उवाच ।इत्येवं वारिता सा च स्वमातुः पुत्रिकां तदा ।गृहमानीय भर्तारं वृणु त्वेनामिदं जगौ॥ 32.37 ॥

sūta uvāca | ityevaṃ vāritā sā ca svamātuḥ putrikāṃ tadā | gṛhamānīya bhartāraṃ vṛṇu tvenāmidaṃ jagau

सुधर्मोवाच ।इदानीं वदसि त्वं च मत्प्रियेयं ततः पुनः ।पुत्रसूश्च यदा स्याद्वै तदा स्पर्धां करिष्यसि॥ 32.38 ॥

sudharmovāca | idānīṃ vadasi tvaṃ ca matpriyeyaṃ tataḥ punaḥ | putrasūśca yadā syādvai tadā spardhāṃ kariṣyasi

सूत उवाच ।इत्युक्ता तेन पतिना सा सुदेहा च तत्प्रिया ।पुनः प्राह करौ बद्ध्वा सुधर्माणं पतिं द्विजाः॥ 32.39 ॥

sūta uvāca | ityuktā tena patinā sā sudehā ca tatpriyā | punaḥ prāha karau baddhvā sudharmāṇaṃ patiṃ dvijāḥ

नाहं स्पर्धां भगिन्या वै करिष्ये द्विजसत्तम ।उपयच्छस्व पुत्रार्थमिमामाज्ञापयामि च॥ 32.40 ॥

nāhaṃ spardhāṃ bhaginyā vai kariṣye dvijasattama | upayacchasva putrārthamimāmājñāpayāmi ca

इत्येवं प्रार्थितः सोऽपि सुधर्मा प्रियया तया ।घुश्मां तां समुपायंस्त विवाहविधिना द्विजः॥ 32.41 ॥

ityevaṃ prārthitaḥ so'pi sudharmā priyayā tayā | ghuśmāṃ tāṃ samupāyaṃsta vivāhavidhinā dvijaḥ

ततस्तां परिणीयाथ प्रार्थयामास तां द्विजः ।त्वदीयेयं कनिष्ठा हि सदा पोष्याऽनघे प्रिये॥ 32.42 ॥

tatastāṃ pariṇīyātha prārthayāmāsa tāṃ dvijaḥ | tvadīyeyaṃ kaniṣṭhā hi sadā poṣyā'naghe priye

उक्त्वैवं स च धर्मात्मा सुधर्मा शैवसत्तमः ।यथायोग्यं चकाराशु धर्मसङ्ग्रहमात्मनः॥ 32.43 ॥

uktvaivaṃ sa ca dharmātmā sudharmā śaivasattamaḥ | yathāyogyaṃ cakārāśu dharmasaṅgrahamātmanaḥ

सा चापि मातृपुत्रीं तां सखीवत्पर्यवर्त्तत ।परित्यज्य विरोधं हि पुपोषाहर्निशं प्रिया॥ 32.44 ॥

sā cāpi mātṛputrīṃ tāṃ sakhīvatparyavarttata | parityajya virodhaṃ hi pupoṣāharniśaṃ priyā

कनिष्ठा चैव या पत्नी स्वस्रनुज्ञामवाप्य च ।पार्थिवान्सा चकाराशु नित्यमेकोत्तरं शतम्॥ 32.45 ॥

kaniṣṭhā caiva yā patnī svasranujñāmavāpya ca | pārthivānsā cakārāśu nityamekottaraṃ śatam

विधानपूर्वकं घुश्मा सोपचारसमन्वितम् ।कृत्वा तान्प्राक्षिपत्तत्र तडागे निकटस्थिते॥ 32.46 ॥

vidhānapūrvakaṃ ghuśmā sopacārasamanvitam | kṛtvā tānprākṣipattatra taḍāge nikaṭasthite

एवं नित्यं सा चकार शिवपूजां स्वकामदाम् ।विसृज्य पुनरावाह्य तत्सपर्य्याविधानतः॥ 32.47 ॥

evaṃ nityaṃ sā cakāra śivapūjāṃ svakāmadām | visṛjya punarāvāhya tatsaparyyāvidhānataḥ

कुर्वन्त्या नित्यमेवं हि तस्याः शङ्करपूजनम् ।लक्षसङ्ख्याभवत्पूर्णा सर्वकामफलप्रदा॥ 32.48 ॥

kurvantyā nityamevaṃ hi tasyāḥ śaṅkarapūjanam | lakṣasaṅkhyābhavatpūrṇā sarvakāmaphalapradā

कृपया शङ्करस्यैव तस्याः पुत्रो व्यजायत ।सुन्दरः सुभगश्चैव कल्याणगुणभाजनः॥ 32.49 ॥

kṛpayā śaṅkarasyaiva tasyāḥ putro vyajāyata | sundaraḥ subhagaścaiva kalyāṇaguṇabhājanaḥ

तं दृष्ट्वा परमप्रीतः स विप्रो धर्मवित्तमः ।अनासक्तः सुखं भेजे ज्ञानधर्मपरायणः॥ 32.50 ॥

taṃ dṛṣṭvā paramaprītaḥ sa vipro dharmavittamaḥ | anāsaktaḥ sukhaṃ bheje jñānadharmaparāyaṇaḥ

सुदेहा तावदस्यास्तु स्पर्धामुग्रां चकार सा ।प्रथमं शीतलं तस्या हृदयं ह्यसिवत्पुनः॥ 32.51 ॥

sudehā tāvadasyāstu spardhāmugrāṃ cakāra sā | prathamaṃ śītalaṃ tasyā hṛdayaṃ hyasivatpunaḥ

ततः परं च यज्जातं कुत्सितं कर्म दुःखदम् ।सावधानेन मनसा श्रूयतां तन्मुनीश्वराः॥ 32.52 ॥

tataḥ paraṃ ca yajjātaṃ kutsitaṃ karma duḥkhadam | sāvadhānena manasā śrūyatāṃ tanmunīśvarāḥ

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 33.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 33.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.३३. त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।धुश्मेशज्योतिर्लिङ्गोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनम् ।सूत उवाच ।पुत्रं दृष्ट्वा कनिष्ठाया ज्येष्ठा दुःखमुपागता ।विरोधं सा चकाराशु न सहन्ती च तत्सुखम्॥ 33.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.33. trayastriṃśo'dhyāyaḥ | dhuśmeśajyotirliṅgotpattimāhātmyavarṇanam | sūta uvāca | putraṃ dṛṣṭvā kaniṣṭhāyā jyeṣṭhā duḥkhamupāgatā | virodhaṃ sā cakārāśu na sahantī ca tatsukham

सर्वे पुत्रप्रसूतिं तां प्रशसंसुर्निरन्तरम् ।तया तत्सह्यते न स्म शिशो रूपादिकं तथा॥ 33.2 ॥

sarve putraprasūtiṃ tāṃ praśasaṃsurnirantaram | tayā tatsahyate na sma śiśo rūpādikaṃ tathā

सुप्रियं तनयं तं च पित्रोः सद्गुणभाजनम् ।दृष्ट्वाभवत्तदा तस्या हृदयं तप्तमग्निवत्॥ 33.3 ॥

supriyaṃ tanayaṃ taṃ ca pitroḥ sadguṇabhājanam | dṛṣṭvābhavattadā tasyā hṛdayaṃ taptamagnivat

एतस्मिन्नन्तरे विप्राः कन्यां दातुं समागताः ।विवाहं तस्य तत्रैव चकार विधिवच्च सः॥ 33.4 ॥

etasminnantare viprāḥ kanyāṃ dātuṃ samāgatāḥ | vivāhaṃ tasya tatraiva cakāra vidhivacca saḥ

सुधर्मा घुश्मया सार्धमानन्दं परं गतः ।सर्वे सम्बन्धिनस्तस्यां घुश्मायां मानमादधुः॥ 33.5 ॥

sudharmā ghuśmayā sārdhamānandaṃ paraṃ gataḥ | sarve sambandhinastasyāṃ ghuśmāyāṃ mānamādadhuḥ

तं दृष्ट्वा सा सुदेहा हि मनसि ज्वलिता तदा ।अत्यन्तं दुःखमापन्ना हा हतास्मीति वादिनी॥ 33.6 ॥

taṃ dṛṣṭvā sā sudehā hi manasi jvalitā tadā | atyantaṃ duḥkhamāpannā hā hatāsmīti vādinī

सुधर्मा गृहमागत्य वधूं पुत्रं विवाहितम् ।उत्साहं दर्शयामास प्रियाभ्यां हर्षयन्निव॥ 33.7 ॥

sudharmā gṛhamāgatya vadhūṃ putraṃ vivāhitam | utsāhaṃ darśayāmāsa priyābhyāṃ harṣayanniva

अभवद् हर्षिता घुश्मा सुदेहा दुःखमागता ।न सहन्ती सुखं तच्च दुःखं कृत्वापतद्भुवि॥ 33.8 ॥

abhavad harṣitā ghuśmā sudehā duḥkhamāgatā | na sahantī sukhaṃ tacca duḥkhaṃ kṛtvāpatadbhuvi

घुश्मावदद्वधूपुत्रौ त्वदीयौ न मदीयकौ ।वधूः पुत्रश्च तां प्रीत्या प्रसूं श्वश्रूममन्यत॥ 33.9 ॥

ghuśmāvadadvadhūputrau tvadīyau na madīyakau | vadhūḥ putraśca tāṃ prītyā prasūṃ śvaśrūmamanyata

भर्ता प्रियां तां ज्येष्ठां च मेने नैव कनिष्ठिकाम् ।तथापि सा तदा ज्येष्ठा स्वान्तर्मलवती ह्यभूत्॥ 33.10 ॥

bhartā priyāṃ tāṃ jyeṣṭhāṃ ca mene naiva kaniṣṭhikām | tathāpi sā tadā jyeṣṭhā svāntarmalavatī hyabhūt

एकस्मिन्दिवसे ज्येष्ठा सा सुदेहा च दुःखिनी ।हृदये सञ्चिचिन्तेति दुःखशान्तिः कथं भवेत्॥ 33.11 ॥

ekasmindivase jyeṣṭhā sā sudehā ca duḥkhinī | hṛdaye sañcicinteti duḥkhaśāntiḥ kathaṃ bhavet

सुदेहोवाच ।मदीयो हृदयाग्निश्च घुश्मानेत्रजलेन वै ।भविष्यति ध्रुवं शान्तो नान्यथा दुःखजेन हि॥ 33.12 ॥

sudehovāca | madīyo hṛdayāgniśca ghuśmānetrajalena vai | bhaviṣyati dhruvaṃ śānto nānyathā duḥkhajena hi

अतोऽहं मारयाम्यद्य तत्पुत्रं प्रियवादिनम् ।अग्रे भावि भवेदेवं निश्चयः परमो मम॥ 33.13 ॥

ato'haṃ mārayāmyadya tatputraṃ priyavādinam | agre bhāvi bhavedevaṃ niścayaḥ paramo mama

सूत उवाच ।कदर्याणां विचारश्च कृत्याकृत्ये भवेन्नहि ।कठोरः प्रायशो विप्राः सापत्नो भाव आत्महा॥ 33.14 ॥

sūta uvāca | kadaryāṇāṃ vicāraśca kṛtyākṛtye bhavennahi | kaṭhoraḥ prāyaśo viprāḥ sāpatno bhāva ātmahā

एकस्मिन्दिवसे ज्येष्ठा सुप्तं पुत्रं वधूयुतम् ।चिच्छिदे निशि चाङ्गेषु गृहीत्वा छुरिकां च सा॥ 33.15 ॥

ekasmindivase jyeṣṭhā suptaṃ putraṃ vadhūyutam | cicchide niśi cāṅgeṣu gṛhītvā churikāṃ ca sā

सर्वाङ्गं खण्डयामास रात्रौ घुश्मासुतस्य सा ।नीत्वा सरसि तत्रैवाक्षिपद् दृप्ता महाबला॥ 33.16 ॥

sarvāṅgaṃ khaṇḍayāmāsa rātrau ghuśmāsutasya sā | nītvā sarasi tatraivākṣipad dṛptā mahābalā

यत्र क्षिप्तानि लिङ्गानि घुश्मया नित्यमेव हि ।तत्र क्षिप्त्वा समायाता सुष्वाप सुखमागता॥ 33.17 ॥

yatra kṣiptāni liṅgāni ghuśmayā nityameva hi | tatra kṣiptvā samāyātā suṣvāpa sukhamāgatā

प्रातश्चैव समुत्थाय घुश्मा नित्यं तथाकरोत् ।सुधर्मा च स्वयं श्रेष्ठो नित्यकर्म समाचरत्॥ 33.18 ॥

prātaścaiva samutthāya ghuśmā nityaṃ tathākarot | sudharmā ca svayaṃ śreṣṭho nityakarma samācarat

एतस्मिन्नन्तरे सा च ज्येष्ठा कार्यं गृहस्य वै ।चकारानन्दसंयुक्ता सुशान्तहृदयानला॥ 33.19 ॥

etasminnantare sā ca jyeṣṭhā kāryaṃ gṛhasya vai | cakārānandasaṃyuktā suśāntahṛdayānalā

प्रातःकाले समुत्थाय वधूः शय्यां विलोक्य सा ।रुधिरार्द्रां देहखण्डैर्युक्तां दुःखमुपागता॥ 33.20 ॥

prātaḥkāle samutthāya vadhūḥ śayyāṃ vilokya sā | rudhirārdrāṃ dehakhaṇḍairyuktāṃ duḥkhamupāgatā

श्वश्रूं निवेदयामास पुत्रस्ते च कुतो गतः ।शय्या च रुधिरार्द्रा वै दृश्यन्ते देहखण्डकाः॥ 33.21 ॥

śvaśrūṃ nivedayāmāsa putraste ca kuto gataḥ | śayyā ca rudhirārdrā vai dṛśyante dehakhaṇḍakāḥ

हा हतास्मि कृतं केन दुष्टं कर्म शुचिव्रते ।इत्युच्चार्य रुरोदाति विविधं तत्प्रिया च सा॥ 33.22 ॥

hā hatāsmi kṛtaṃ kena duṣṭaṃ karma śucivrate | ityuccārya rurodāti vividhaṃ tatpriyā ca sā

ज्येष्ठा दुःखं तदापन्ना हा हतास्मि किलेति च ।बहिर्दुःखं चकारासौ मनसा हर्षसंयुता॥ 33.23 ॥

jyeṣṭhā duḥkhaṃ tadāpannā hā hatāsmi kileti ca | bahirduḥkhaṃ cakārāsau manasā harṣasaṃyutā

घुश्मा चापि तदा तस्या वध्वा दुःखं निशम्य सा ।न चचाल व्रतात्तस्मान्नित्यपार्थिवपूजनात्॥ 33.24 ॥

ghuśmā cāpi tadā tasyā vadhvā duḥkhaṃ niśamya sā | na cacāla vratāttasmānnityapārthivapūjanāt

मनश्चैवोत्सुकं नैव जातं तस्या मनागपि ।भर्तापि च तथैवासीद्यावद् व्रतविधिर्भवेत्॥ 33.25 ॥

manaścaivotsukaṃ naiva jātaṃ tasyā manāgapi | bhartāpi ca tathaivāsīdyāvad vratavidhirbhavet

मध्याह्ने पूजनान्ते च दृष्ट्वा शय्यां भयावहाम् ।तथापि न तदा किञ्चित्कृतं दुःखं हि घुश्मया॥ 33.26 ॥

madhyāhne pūjanānte ca dṛṣṭvā śayyāṃ bhayāvahām | tathāpi na tadā kiñcitkṛtaṃ duḥkhaṃ hi ghuśmayā

येनैव चार्पितश्चायं स वै रक्षां करिष्यति ।भक्तप्रियः स विख्यातः कालकालः सतां गतिः॥ 33.27 ॥

yenaiva cārpitaścāyaṃ sa vai rakṣāṃ kariṣyati | bhaktapriyaḥ sa vikhyātaḥ kālakālaḥ satāṃ gatiḥ

यदि नो रक्षिता शम्भुरीश्वरः प्रभुरेकलः ।मालाकार इवासौ यान्युङ्क्ते तान्वियुनक्ति च॥ 33.28 ॥

yadi no rakṣitā śambhurīśvaraḥ prabhurekalaḥ | mālākāra ivāsau yānyuṅkte tānviyunakti ca

अद्य मे चिन्तया किं स्यादिति तत्त्वं विचार्य सा ।न चकार तदा दुःखं शिवे धैर्यं समागता॥ 33.29 ॥

adya me cintayā kiṃ syāditi tattvaṃ vicārya sā | na cakāra tadā duḥkhaṃ śive dhairyaṃ samāgatā

पार्थिवांश्च गृहीत्वा सा पूर्ववत्स्वस्थमानसा ।शम्भोर्नामान्युच्चरन्ती जगाम सरसस्तटे॥ 33.30 ॥

pārthivāṃśca gṛhītvā sā pūrvavatsvasthamānasā | śambhornāmānyuccarantī jagāma sarasastaṭe

क्षिप्त्वा च पार्थिवांस्तत्र परावर्तत सा यदा ।तदा पुत्रस्तडागस्थो दृश्यते स्म तटे तया॥ 33.31 ॥

kṣiptvā ca pārthivāṃstatra parāvartata sā yadā | tadā putrastaḍāgastho dṛśyate sma taṭe tayā

पुत्र उवाच ।मातरेहि मिलिष्यामि मृतोऽहं जीवितोऽधुना ।तव पुण्यप्रभावाद्धि कृपया शङ्करस्य वै॥ 33.32 ॥

putra uvāca | mātarehi miliṣyāmi mṛto'haṃ jīvito'dhunā | tava puṇyaprabhāvāddhi kṛpayā śaṅkarasya vai

सूत उवाच ।जीवितं तं सुतं दृष्ट्वा घुश्मा सा तत्प्रसूर्द्विजाः ।प्रहृष्टा नाभवत्तत्र दुःखिता न यथा पुरा॥ 33.33 ॥

sūta uvāca | jīvitaṃ taṃ sutaṃ dṛṣṭvā ghuśmā sā tatprasūrdvijāḥ | prahṛṣṭā nābhavattatra duḥkhitā na yathā purā

एतस्मिन्समये तत्र स्वाविरासीच्छिवो द्रुतम् ।ज्योतीरूपो महेशश्च सन्तुष्टः प्रत्युवाच ह॥ 33.34 ॥

etasminsamaye tatra svāvirāsīcchivo drutam | jyotīrūpo maheśaśca santuṣṭaḥ pratyuvāca ha

शिव उवाच ।प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि दुष्टया मारितो ह्ययम् ।एनां च मारयिष्यामि त्रिशूलेन वरानने॥ 33.35 ॥

śiva uvāca | prasanno'smi varaṃ brūhi duṣṭayā mārito hyayam | enāṃ ca mārayiṣyāmi triśūlena varānane

सूत उवाच ।घुश्मा तदा वरं वव्रे सुप्रणम्य शिवं नता ।रक्षणीया त्वया नाथ सुदेहेयं स्वसा मम॥ 33.36 ॥

sūta uvāca | ghuśmā tadā varaṃ vavre supraṇamya śivaṃ natā | rakṣaṇīyā tvayā nātha sudeheyaṃ svasā mama

शिव उवाच ।अपकारः कृतस्तस्यामुपकारः कथं त्वया ।क्रियते हननीया च सुदेहा दुष्टकारिणी॥ 33.37 ॥

śiva uvāca | apakāraḥ kṛtastasyāmupakāraḥ kathaṃ tvayā | kriyate hananīyā ca sudehā duṣṭakāriṇī

घुश्मोवाच ॥ तव दर्शनमात्रेण पातकं नैव तिष्ठति ।इदानीं त्वां च वै दृष्ट्वा तत्पापं भस्मतां व्रजेत्॥ 33.38 ॥

ghuśmovāca || tava darśanamātreṇa pātakaṃ naiva tiṣṭhati | idānīṃ tvāṃ ca vai dṛṣṭvā tatpāpaṃ bhasmatāṃ vrajet

अपकारेषु यश्चैव ह्युपकारं करोति च ।तस्य दर्शनमात्रेण पापं दूरतरं व्रजेत्॥ 33.39 ॥

apakāreṣu yaścaiva hyupakāraṃ karoti ca | tasya darśanamātreṇa pāpaṃ dūrataraṃ vrajet

इति श्रुतं मया देव भगवद्वाक्यमद्भुतम् ।तस्माच्चैवं कृतं येन क्रियतां च सदाशिव॥ 33.40 ॥

iti śrutaṃ mayā deva bhagavadvākyamadbhutam | tasmāccaivaṃ kṛtaṃ yena kriyatāṃ ca sadāśiva

सूत उवाच ।इत्युक्तस्तु तया तत्र प्रसन्नोऽत्यभवत्पुनः ।महेश्वरः कृपासिन्धुः तामूचे भक्तवत्सलः॥ 33.41 ॥

sūta uvāca | ityuktastu tayā tatra prasanno'tyabhavatpunaḥ | maheśvaraḥ kṛpāsindhuḥ tāmūce bhaktavatsalaḥ

शिव उवाच ।अन्यद्वरं ब्रूहि घुश्मे ददामि च हितं तव ।त्वद्भक्त्या सुप्रसन्नोऽस्मि निर्विकारस्वभावतः॥ 33.42 ॥

śiva uvāca | anyadvaraṃ brūhi ghuśme dadāmi ca hitaṃ tava | tvadbhaktyā suprasanno'smi nirvikārasvabhāvataḥ

सूत उवाच ।सोवाच तद्वचः श्रुत्वा यदि देवो वरस्त्वया ।लोकानां चैव रक्षार्थमत्र स्थेयं मदाख्यया॥ 33.43 ॥

sūta uvāca | sovāca tadvacaḥ śrutvā yadi devo varastvayā | lokānāṃ caiva rakṣārthamatra stheyaṃ madākhyayā

तदोवाच शिवस्तत्र सुप्रसन्नो महेश्वरः ।स्थास्येऽत्र तव नाम्नाहं घुश्मेशाख्यः सुखप्रदः॥ 33.44 ॥

tadovāca śivastatra suprasanno maheśvaraḥ | sthāsye'tra tava nāmnāhaṃ ghuśmeśākhyaḥ sukhapradaḥ

घुश्मेशाख्यं सुप्रसिद्धं लिङ्गं मे जायतां शुभम् ।इदं सरस्तु लिङ्गानामालयं जायतां सदा॥ 33.45 ॥

ghuśmeśākhyaṃ suprasiddhaṃ liṅgaṃ me jāyatāṃ śubham | idaṃ sarastu liṅgānāmālayaṃ jāyatāṃ sadā

तस्माच्छिवालयं नाम प्रसिद्धं भुवनत्रये ।सर्वकामप्रदं ह्येतद्दर्शनात्स्यात्सदा सरः॥ 33.46 ॥

tasmācchivālayaṃ nāma prasiddhaṃ bhuvanatraye | sarvakāmapradaṃ hyetaddarśanātsyātsadā saraḥ

तव वंशे शतं चैकं पुरुषावधि सुव्रते ।ईदृशाः पुत्रकाः श्रेष्ठा भविष्यन्ति न संशयः॥ 33.47 ॥

tava vaṃśe śataṃ caikaṃ puruṣāvadhi suvrate | īdṛśāḥ putrakāḥ śreṣṭhā bhaviṣyanti na saṃśayaḥ

सुस्त्रीकाः सुधनाश्चैव स्वायुष्याश्च विचक्षणाः ।विद्यावन्तो ह्युदाराश्च भुक्तिमुक्तिफलाप्तये॥ 33.48 ॥

sustrīkāḥ sudhanāścaiva svāyuṣyāśca vicakṣaṇāḥ | vidyāvanto hyudārāśca bhuktimuktiphalāptaye

शतमेकोत्तरं चैव भविष्यन्ति गुणाधिकाः ।ईदृशो वंशविस्तारो भविष्यति सुशोभनः॥ 33.49 ॥

śatamekottaraṃ caiva bhaviṣyanti guṇādhikāḥ | īdṛśo vaṃśavistāro bhaviṣyati suśobhanaḥ

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा च शिवस्तत्र लिङ्गरूपोऽभवत्तदा ।घुश्मेशो नाम विख्यातः सरश्चैव शिवालयम्॥ 33.50 ॥

sūta uvāca | ityuktvā ca śivastatra liṅgarūpo'bhavattadā | ghuśmeśo nāma vikhyātaḥ saraścaiva śivālayam

सुधर्मा स च घुश्मा च सुदेहा च समागताः ।प्रदक्षिणं शिवस्याशु शतमेकोत्तरं दधुः॥ 33.51 ॥

sudharmā sa ca ghuśmā ca sudehā ca samāgatāḥ | pradakṣiṇaṃ śivasyāśu śatamekottaraṃ dadhuḥ

पूजां कृत्वा महेशस्य मिलित्वा च परस्परम् ।हित्वा चान्तर्मलं तत्र लेभिरे परमं सुखम्॥ 33.52 ॥

pūjāṃ kṛtvā maheśasya militvā ca parasparam | hitvā cāntarmalaṃ tatra lebhire paramaṃ sukham

पुत्रं दृष्ट्वा सुदेहा सा जीवितं लज्जिताभवत् ।तौ क्षमाप्याचरद्विप्रा निजपापापहं व्रतम्॥ 33.53 ॥

putraṃ dṛṣṭvā sudehā sā jīvitaṃ lajjitābhavat | tau kṣamāpyācaradviprā nijapāpāpahaṃ vratam

घुश्मेशाख्यमिदं लिङ्गमित्थं जातं मुनीश्वराः ।तद् दृष्ट्वा पूजयित्वा हि सुखं संवर्धते सदा॥ 33.54 ॥

ghuśmeśākhyamidaṃ liṅgamitthaṃ jātaṃ munīśvarāḥ | tad dṛṣṭvā pūjayitvā hi sukhaṃ saṃvardhate sadā

इति वश्च समाख्याता ज्योतिर्लिङ्गावली मया ।द्वादशप्रमिता सर्वकामदा भुक्तिमुक्तिदा॥ 33.55 ॥

iti vaśca samākhyātā jyotirliṅgāvalī mayā | dvādaśapramitā sarvakāmadā bhuktimuktidā

एतज्ज्योतिर्लिङ्गकथां यः पठेच्छृणुयादपि ।मुच्यते सर्वपापेभ्यो भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति॥ 33.56 ॥

etajjyotirliṅgakathāṃ yaḥ paṭhecchṛṇuyādapi | mucyate sarvapāpebhyo bhuktiṃ muktiṃ ca vindati

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 34.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 34.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.३४. चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ।विष्णुसुदर्शनचक्रलाभवर्णनम् ।व्यास उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तस्य सूतस्य च मुनीश्वराः ।समूचुस्तं सुप्रशस्य लोकानां हितकाम्यया॥ 34.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.34. catustriṃśo'dhyāyaḥ | viṣṇusudarśanacakralābhavarṇanam | vyāsa uvāca | iti śrutvā vacastasya sūtasya ca munīśvarāḥ | samūcustaṃ supraśasya lokānāṃ hitakāmyayā

ऋषय ऊचुः ।सूत सर्वं विजानासि ततः पृच्छामहे वयम् ।हरीश्वरस्य लिङ्गस्य महिमानं वद प्रभो॥ 34.2 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | sūta sarvaṃ vijānāsi tataḥ pṛcchāmahe vayam | harīśvarasya liṅgasya mahimānaṃ vada prabho

चक्रं सुदर्शनं प्राप्तं विष्णुनेति श्रुतं पुरा ।तदाराधनतस्तात तत्कथां च विशेषतः॥ 34.3 ॥

cakraṃ sudarśanaṃ prāptaṃ viṣṇuneti śrutaṃ purā | tadārādhanatastāta tatkathāṃ ca viśeṣataḥ

सूत उवाच ।श्रूयतां च ऋषिश्रेष्ठा हरीश्वरकथा शुभा ।यतः सुदर्शनं लब्धं विष्णुना शङ्करात्पुरा॥ 34.4 ॥

sūta uvāca | śrūyatāṃ ca ṛṣiśreṣṭhā harīśvarakathā śubhā | yataḥ sudarśanaṃ labdhaṃ viṣṇunā śaṅkarātpurā

कस्मिंश्चित्समये दैत्याः सञ्जाता बलवत्तराः ।लोकांस्ते पीडयामासुर्धर्मलोपं च चक्रिरे॥ 34.5 ॥

kasmiṃścitsamaye daityāḥ sañjātā balavattarāḥ | lokāṃste pīḍayāmāsurdharmalopaṃ ca cakrire

ते देवाः पीडिता दैत्यैर्महाबलपराक्रमैः ।स्वं दुःखं कथयामासुर्विष्णुं निर्जररक्षकम्॥ 34.6 ॥

te devāḥ pīḍitā daityairmahābalaparākramaiḥ | svaṃ duḥkhaṃ kathayāmāsurviṣṇuṃ nirjararakṣakam

देवा ऊचुः ।कृपां कुरु प्रभो त्वं च दैत्यैः सम्पीडिता भृशम् ।कुत्र यामश्च किं कुर्मः शरण्यं त्वां समाश्रिताः॥ 34.7 ॥

devā ūcuḥ | kṛpāṃ kuru prabho tvaṃ ca daityaiḥ sampīḍitā bhṛśam | kutra yāmaśca kiṃ kurmaḥ śaraṇyaṃ tvāṃ samāśritāḥ

सूत उवाच ।इत्येवं वचनं श्रुत्वा देवानां दुःखितात्मनाम् ।स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं विष्णुर्वचनमब्रवीत्॥ 34.8 ॥

sūta uvāca | ityevaṃ vacanaṃ śrutvā devānāṃ duḥkhitātmanām | smṛtvā śivapadāmbhojaṃ viṣṇurvacanamabravīt

विष्णुरुवाच ।करिष्यामि च वः कार्यमाराध्य गिरिशं सुराः ।बलिष्ठाः शत्रवो ह्येते विजेतव्याः प्रयत्नतः॥ 34.9 ॥

viṣṇuruvāca | kariṣyāmi ca vaḥ kāryamārādhya giriśaṃ surāḥ | baliṣṭhāḥ śatravo hyete vijetavyāḥ prayatnataḥ

सूत उवाच ।इत्युक्तास्ते सुराः सर्वे विष्णुना प्रभविष्णुना ।मत्वा दैत्यान्हतान्दुष्टान्ययुर्धाम स्वकं स्वकम्॥ 34.10 ॥

sūta uvāca | ityuktāste surāḥ sarve viṣṇunā prabhaviṣṇunā | matvā daityānhatānduṣṭānyayurdhāma svakaṃ svakam

विष्णुरप्यमराणां तु जयार्थमभजच्छिवम् ।सर्वामराणामधिपं सर्वसाक्षिणमव्ययम्॥ 34.11 ॥

viṣṇurapyamarāṇāṃ tu jayārthamabhajacchivam | sarvāmarāṇāmadhipaṃ sarvasākṣiṇamavyayam

गत्वा कैलासनिकटे तपस्तेपे हरिः स्वयम् ।कृत्वा कुण्डं च संस्थाप्य जातवेदसमग्रतः॥ 34.12 ॥

gatvā kailāsanikaṭe tapastepe hariḥ svayam | kṛtvā kuṇḍaṃ ca saṃsthāpya jātavedasamagrataḥ

पार्थिवेन विधानेन मन्त्रैर्नानाविधैरपि ।स्तोत्रैश्चैवाप्यनेकैश्च गिरिशं चाभजन्मुदा॥ 34.13 ॥

pārthivena vidhānena mantrairnānāvidhairapi | stotraiścaivāpyanekaiśca giriśaṃ cābhajanmudā

कमलैः सरसो जातैर्मानसाख्यान्मुनीश्वराः ।बद्ध्वा चैवासनं तत्र न चचाल हरिः स्वयम्॥ 34.14 ॥

kamalaiḥ saraso jātairmānasākhyānmunīśvarāḥ | baddhvā caivāsanaṃ tatra na cacāla hariḥ svayam

प्रसादावधि चैवात्र स्थेयं वै सर्वथा मया ।इत्येवं निश्चयं कृत्वा समानर्च शिवं हरिः॥ 34.15 ॥

prasādāvadhi caivātra stheyaṃ vai sarvathā mayā | ityevaṃ niścayaṃ kṛtvā samānarca śivaṃ hariḥ

यदा नैव हरस्तुष्टो बभूव हरये द्विजाः ।तदा स भगवान्विष्णुर्विचारे तत्परोऽभवत्॥ 34.16 ॥

yadā naiva harastuṣṭo babhūva haraye dvijāḥ | tadā sa bhagavānviṣṇurvicāre tatparo'bhavat

विचार्यैवं स्वमनसि सेवनं बहुधा कृतम् ।तथापि न हरस्तुष्टो बभूवोतिकरः प्रभुः॥ 34.17 ॥

vicāryaivaṃ svamanasi sevanaṃ bahudhā kṛtam | tathāpi na harastuṣṭo babhūvotikaraḥ prabhuḥ

ततः सुविस्मितो विष्णुर्भक्त्या परमयान्वितः ।सहस्रैर्नामभिः प्रीत्या तुष्टाव परमेश्वरम्॥ 34.18 ॥

tataḥ suvismito viṣṇurbhaktyā paramayānvitaḥ | sahasrairnāmabhiḥ prītyā tuṣṭāva parameśvaram

प्रत्येकं कमलं तस्मै नाममन्त्रमुदीर्य च ।पूजयामास वै शम्भुं शरणागतवत्सलम्॥ 34.19 ॥

pratyekaṃ kamalaṃ tasmai nāmamantramudīrya ca | pūjayāmāsa vai śambhuṃ śaraṇāgatavatsalam

परीक्षार्थं विष्णुभक्तेस्तदा वै शङ्करेण ह ।कमलानां सहस्रात्तु हृतमेकं च नीरजम्॥ 34.20 ॥

parīkṣārthaṃ viṣṇubhaktestadā vai śaṅkareṇa ha | kamalānāṃ sahasrāttu hṛtamekaṃ ca nīrajam

न ज्ञातं विष्णुना तच्च मायाकारणमद्भुतम् ।न्यूनं तच्चापि संज्ञाय तदन्वेषणतत्परः॥ 34.21 ॥

na jñātaṃ viṣṇunā tacca māyākāraṇamadbhutam | nyūnaṃ taccāpi saṃjñāya tadanveṣaṇatatparaḥ

बभ्राम सकलां पृथ्वीं तत्प्रीत्यै सुदृढव्रतः ।तदप्राप्य विशुद्धात्मा नेत्रमेकमुदाहरत्॥ 34.22 ॥

babhrāma sakalāṃ pṛthvīṃ tatprītyai sudṛḍhavrataḥ | tadaprāpya viśuddhātmā netramekamudāharat

तं दृष्ट्वा स प्रसन्नोऽभूच्छङ्करः सर्वदुःखहा ।आविर्बभूव तत्रैव जगाद वचनं हरिम्॥ 34.23 ॥

taṃ dṛṣṭvā sa prasanno'bhūcchaṅkaraḥ sarvaduḥkhahā | āvirbabhūva tatraiva jagāda vacanaṃ harim

शिव उवाच ।प्रसन्नोऽस्मि हरे तुभ्यं वरं ब्रूहि यथेप्सितम् ।मनोऽभिलषितं दद्मि नादेयं विद्यते तव॥ 34.24 ॥

śiva uvāca | prasanno'smi hare tubhyaṃ varaṃ brūhi yathepsitam | mano'bhilaṣitaṃ dadmi nādeyaṃ vidyate tava

सूत उवाच ।तच्छ्रुत्वा शम्भुवचनं केशवः प्रीतमानसः ।महाहर्षसमापन्नो ह्यब्रवीत्साञ्जलिः शिवम्॥ 34.25 ॥

sūta uvāca | tacchrutvā śambhuvacanaṃ keśavaḥ prītamānasaḥ | mahāharṣasamāpanno hyabravītsāñjaliḥ śivam

विष्णुरुवाच ।वाच्यं किं मे त्वदग्रे वै ह्यन्तर्यामी त्वमास्थितः ।तथापि कथ्यते नाथ तव शासनगौरवात्॥ 34.26 ॥

viṣṇuruvāca | vācyaṃ kiṃ me tvadagre vai hyantaryāmī tvamāsthitaḥ | tathāpi kathyate nātha tava śāsanagauravāt

दैत्यैश्च पीडितं विश्वं सुखं नो नः सदाशिव ।दैत्यान् हन्तुं मम स्वामिन्स्वायुधं न प्रवर्तते॥ 34.27 ॥

daityaiśca pīḍitaṃ viśvaṃ sukhaṃ no naḥ sadāśiva | daityān hantuṃ mama svāminsvāyudhaṃ na pravartate

किं करोमि क्व गच्छामि नान्यो मे रक्षकः परः ।अतोऽहं परमेशान शरणं त्वां समागतः॥ 34.28 ॥

kiṃ karomi kva gacchāmi nānyo me rakṣakaḥ paraḥ | ato'haṃ parameśāna śaraṇaṃ tvāṃ samāgataḥ

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा च नमस्कृत्य शिवाय परमात्मने ।स्थितश्चैवाग्रतः शम्भोः स्वयं च पुरुपीडितः॥ 34.29 ॥

sūta uvāca | ityuktvā ca namaskṛtya śivāya paramātmane | sthitaścaivāgrataḥ śambhoḥ svayaṃ ca purupīḍitaḥ

सूत उवाच ।इति श्रुत्वा वचो विष्णोर्देवदेवो महेश्वरः ।ददौ तस्मै स्वकं चक्रं तेजोराशिं सुदर्शनम्॥ 34.30 ॥

sūta uvāca | iti śrutvā vaco viṣṇordevadevo maheśvaraḥ | dadau tasmai svakaṃ cakraṃ tejorāśiṃ sudarśanam

तत्प्राप्य भगवान्विष्णुर्दैत्यांस्तान्बलवत्तरान् ।जघान तेन चक्रेण द्रुतं सर्वान्विना श्रमम्॥ 34.31 ॥

tatprāpya bhagavānviṣṇurdaityāṃstānbalavattarān | jaghāna tena cakreṇa drutaṃ sarvānvinā śramam

जगत्स्वास्थ्यं परं लेभे बभूवुः सुखिनः सुराः ।सुप्रीतः स्वायुधं प्राप्य हरिरासीन्महासुखी॥ 34.32 ॥

jagatsvāsthyaṃ paraṃ lebhe babhūvuḥ sukhinaḥ surāḥ | suprītaḥ svāyudhaṃ prāpya harirāsīnmahāsukhī

ऋषय ऊचुः ॥ किं तन्नामसहस्रं वै कथय त्वं हि शाङ्करम् ।येन तुष्टो ददौ चक्रं हरये स महेश्वरः॥ 34.33 ॥

ṛṣaya ūcuḥ || kiṃ tannāmasahasraṃ vai kathaya tvaṃ hi śāṅkaram | yena tuṣṭo dadau cakraṃ haraye sa maheśvaraḥ

तन्माहात्म्यं मम ब्रूहि शिवसंवादपूर्वकम् ।कृपालुत्वं च शम्भोर्हि विष्णूपरि यथातथम्॥ 34.34 ॥

tanmāhātmyaṃ mama brūhi śivasaṃvādapūrvakam | kṛpālutvaṃ ca śambhorhi viṣṇūpari yathātatham

व्यास उवाच ।इति तेषां वचः श्रुत्वा मुनीनां भावितात्मनाम् ।स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं सूतो वचनमब्रवीत्॥ 34.35 ॥

vyāsa uvāca | iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā munīnāṃ bhāvitātmanām | smṛtvā śivapadāmbhojaṃ sūto vacanamabravīt