Kotirudra Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 26.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 26.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२६. षड्विंशोऽध्यायः ।त्र्यम्बकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम् ।सूत उवाच ।एवं कृते तु ऋषिणा सस्त्रीकेन द्विजाः शिवः ।आविर्बभूव सशिवः प्रसन्नः सगणस्तदा॥ 26.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.26. ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ | tryambakeśvaramāhātmyavarṇanam | sūta uvāca | evaṃ kṛte tu ṛṣiṇā sastrīkena dvijāḥ śivaḥ | āvirbabhūva saśivaḥ prasannaḥ sagaṇastadā

अथ प्रसन्नः सशिवो वरं ब्रूहि महामुने ।प्रसन्नोऽहं सुभक्त्या त इत्युवाच कृपानिधिः॥ 26.2 ॥

atha prasannaḥ saśivo varaṃ brūhi mahāmune | prasanno'haṃ subhaktyā ta ityuvāca kṛpānidhiḥ

तदा तत्सुन्दरं रूपं दृष्ट्वा शम्भोर्महात्मनः ।प्रणम्य शङ्करं भक्त्या स्तुतिं चक्रे मुदान्वितः॥ 26.3 ॥

tadā tatsundaraṃ rūpaṃ dṛṣṭvā śambhormahātmanaḥ | praṇamya śaṅkaraṃ bhaktyā stutiṃ cakre mudānvitaḥ

स्तुत्वा बहु प्रणम्येशं बद्धाञ्जलिपुटः स्थितः ।निष्पापं कुरु मां देवाब्रवीदिति स गौतमः॥ 26.4 ॥

stutvā bahu praṇamyeśaṃ baddhāñjalipuṭaḥ sthitaḥ | niṣpāpaṃ kuru māṃ devābravīditi sa gautamaḥ

सूत उवाच ।इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गौतमस्य महात्मनः ।सुप्रसन्नतरो भूत्वा शिवो वाक्यमुपाददे॥ 26.5 ॥

sūta uvāca | ityākarṇya vacastasya gautamasya mahātmanaḥ | suprasannataro bhūtvā śivo vākyamupādade

शिव उवाच ।धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि निष्पापोऽसि सदा मुने ।एतैर्दुष्टैः किल त्वं च छलितोऽसि खलात्मभिः॥ 26.6 ॥

śiva uvāca | dhanyo'si kṛtakṛtyo'si niṣpāpo'si sadā mune | etairduṣṭaiḥ kila tvaṃ ca chalito'si khalātmabhiḥ

त्वदीयदर्शनाल्लोका निष्पापाश्च भवन्ति हि ।किं पुनस्त्वं सपापोऽसि मद्भक्तिनिरतः सदा॥ 26.7 ॥

tvadīyadarśanāllokā niṣpāpāśca bhavanti hi | kiṃ punastvaṃ sapāpo'si madbhaktinirataḥ sadā

उपद्रवस्त्वयि मुने यैः कृतस्तु दुरात्मभिः ।ते पापाश्च दुराचारा हत्यावन्तस्त एव हि॥ 26.8 ॥

upadravastvayi mune yaiḥ kṛtastu durātmabhiḥ | te pāpāśca durācārā hatyāvantasta eva hi

एतेषां दर्शनादन्ये पापिष्ठाः सम्भवन्तु च ।कृतघ्नाश्च तथा जाता नैतेषां निष्कृतिः क्वचित्॥ 26.9 ॥

eteṣāṃ darśanādanye pāpiṣṭhāḥ sambhavantu ca | kṛtaghnāśca tathā jātā naiteṣāṃ niṣkṛtiḥ kvacit

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा शङ्करस्तस्मै तेषां दुश्चरितं तदा ।बहूवाच प्रभुर्विप्राः सत्कदोऽसत्सु दण्डदः॥ 26.10 ॥

sūta uvāca | ityuktvā śaṅkarastasmai teṣāṃ duścaritaṃ tadā | bahūvāca prabhurviprāḥ satkado'satsu daṇḍadaḥ

शर्वोक्तमिति स श्रुत्वा सुविस्मितमना ऋषिः ।सुप्रणम्य शिवं भक्त्या साञ्जलिः पुनरब्रवीत्॥ 26.11 ॥

śarvoktamiti sa śrutvā suvismitamanā ṛṣiḥ | supraṇamya śivaṃ bhaktyā sāñjaliḥ punarabravīt

गौतम उवाच ।ऋषिभिस्तैर्महेशान ह्युपकारः कृतो महान् ।यद्येवं न कृतं तैस्तु दर्शनं ते कुतो भवेत्॥ 26.12 ॥

gautama uvāca | ṛṣibhistairmaheśāna hyupakāraḥ kṛto mahān | yadyevaṃ na kṛtaṃ taistu darśanaṃ te kuto bhavet

धन्यास्ते ऋषयो यैस्तु मह्यं शुभतरं कृतम् ।तद्दुराचरणादेव मम स्वार्थो महानभूत्॥ 26.13 ॥

dhanyāste ṛṣayo yaistu mahyaṃ śubhataraṃ kṛtam | taddurācaraṇādeva mama svārtho mahānabhūt

सूत उवाच ।इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा सुप्रसन्नो महेश्वरः ।गौतमं प्रत्युवाचाशु कृपादृष्ट्या विलोक्य च॥ 26.14 ॥

sūta uvāca | ityevaṃ tadvacaḥ śrutvā suprasanno maheśvaraḥ | gautamaṃ pratyuvācāśu kṛpādṛṣṭyā vilokya ca

शिव उवाच ।ऋषिर्धन्योऽसि विप्रेन्द्र ऋषिश्रेष्ठतरोऽसि वै ।ज्ञात्वा मां सुप्रसन्नं हि वृणु त्वं वरमुत्तमम्॥ 26.15 ॥

śiva uvāca | ṛṣirdhanyo'si viprendra ṛṣiśreṣṭhataro'si vai | jñātvā māṃ suprasannaṃ hi vṛṇu tvaṃ varamuttamam

सूत उवाच ।गौतमोऽपि विचार्यैवं लोके विश्रुतमित्युत ।अन्यथा न भवेदेव तस्मादुक्तं समाचरेत्॥ 26.16 ॥

sūta uvāca | gautamo'pi vicāryaivaṃ loke viśrutamityuta | anyathā na bhavedeva tasmāduktaṃ samācaret

निश्चित्यैवं मुनिश्रेष्ठो गौतमः शिवभक्तिमान् ।साञ्जलिर्नतशीर्षो हि शङ्करं वाक्यमब्रवीत्॥ 26.17 ॥

niścityaivaṃ muniśreṣṭho gautamaḥ śivabhaktimān | sāñjalirnataśīrṣo hi śaṅkaraṃ vākyamabravīt

गौतम उवाच ।सत्यं नाथ ब्रवीषि त्वं तथापि पञ्चभिः कृतम् ।नान्यथा भवतीत्यत्र यज्जातं जायतां तु तत्॥ 26.18 ॥

gautama uvāca | satyaṃ nātha bravīṣi tvaṃ tathāpi pañcabhiḥ kṛtam | nānyathā bhavatītyatra yajjātaṃ jāyatāṃ tu tat

यदि प्रसन्नो देवेश गङ्गा च दीयतां मम ।कुरु लोकोपकारं हि नमस्तेऽस्तु नमोऽस्तु ते॥ 26.19 ॥

yadi prasanno deveśa gaṅgā ca dīyatāṃ mama | kuru lokopakāraṃ hi namaste'stu namo'stu te

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा वचनं तस्य धृत्वा वै पादपङ्कजम् ।नमश्चकार देवेशं गौतमो लोककाम्यया॥ 26.20 ॥

sūta uvāca | ityuktvā vacanaṃ tasya dhṛtvā vai pādapaṅkajam | namaścakāra deveśaṃ gautamo lokakāmyayā

ततस्तु शङ्करो देवः पृथिव्याश्च दिवश्च सः ।सारं चैव समुद्धृत्य रक्षितं पूर्वमेव तत्॥ 26.21 ॥

tatastu śaṅkaro devaḥ pṛthivyāśca divaśca saḥ | sāraṃ caiva samuddhṛtya rakṣitaṃ pūrvameva tat

विवाहे ब्रह्मणा दत्तमवशिष्टं च किञ्चन ।तत्तस्मै दत्तवान् शम्भुर्मुनये भक्तवत्सलः॥ 26.22 ॥

vivāhe brahmaṇā dattamavaśiṣṭaṃ ca kiñcana | tattasmai dattavān śambhurmunaye bhaktavatsalaḥ

गङ्गाजलं तदा तत्र स्त्रीरूपमभवत्परम् ।तस्याश्चैव ऋषिश्रेष्ठः स्तुतिं कृत्वा नतिं व्यधात्॥ 26.23 ॥

gaṅgājalaṃ tadā tatra strīrūpamabhavatparam | tasyāścaiva ṛṣiśreṣṭhaḥ stutiṃ kṛtvā natiṃ vyadhāt

गौतम उवाच ।धन्यासि कृतकृत्यासि पावितं भुवनं त्वया ।मां च पावय गङ्गे त्वं पतन्तं निरये ध्रुवम्॥ 26.24 ॥

gautama uvāca | dhanyāsi kṛtakṛtyāsi pāvitaṃ bhuvanaṃ tvayā | māṃ ca pāvaya gaṅge tvaṃ patantaṃ niraye dhruvam

सूत उवाच ।शम्भुश्चापि तदोवाच सर्वेषां हितकृच्छृणु ।गङ्गे गौतममेनं त्वं पावयस्व मदाज्ञया॥ 26.25 ॥

sūta uvāca | śambhuścāpi tadovāca sarveṣāṃ hitakṛcchṛṇu | gaṅge gautamamenaṃ tvaṃ pāvayasva madājñayā

इति श्रुत्वा वचस्तस्य शम्भोश्च गौतमस्य च ।उवाचैव शिवं गङ्गा शिवशक्तिर्हि पावनी॥ 26.26 ॥

iti śrutvā vacastasya śambhośca gautamasya ca | uvācaiva śivaṃ gaṅgā śivaśaktirhi pāvanī

गङ्गोवाच ।ऋषिं तु पावयित्वाहं परिवारयुतं प्रभो ।गमिष्यामि निजस्थानं वचः सत्यं ब्रवीमि ह॥ 26.27 ॥

gaṅgovāca | ṛṣiṃ tu pāvayitvāhaṃ parivārayutaṃ prabho | gamiṣyāmi nijasthānaṃ vacaḥ satyaṃ bravīmi ha

सूत उवाच ।इत्युक्तं गङ्गया तत्र महेशो भक्तवत्सलः ।लोकोपकरणार्थाय पुनर्गङ्गां वचोऽब्रवीत्॥ 26.28 ॥

sūta uvāca | ityuktaṃ gaṅgayā tatra maheśo bhaktavatsalaḥ | lokopakaraṇārthāya punargaṅgāṃ vaco'bravīt

शिव उवाच ।त्वया स्थातव्यमत्रैवाव्रजेद्यावत्कलिर्युगः ।वैवस्वतो मनुर्देवि ह्यष्टाविंशत्तमो भवेत्॥ 26.29 ॥

śiva uvāca | tvayā sthātavyamatraivāvrajedyāvatkaliryugaḥ | vaivasvato manurdevi hyaṣṭāviṃśattamo bhavet

सूत उवाच ।इति श्रुत्वा वचस्तस्य स्वामिनः शङ्करस्य तत् ।प्रत्युवाच पुनर्गङ्गा पावनी सा सरिद्वरा॥ 26.30 ॥

sūta uvāca | iti śrutvā vacastasya svāminaḥ śaṅkarasya tat | pratyuvāca punargaṅgā pāvanī sā saridvarā

गङ्गोवाच ।माहात्म्यमधिकं चेत्स्यान्मम स्वामिन्महेश्वर ।सर्वेभ्यश्च तदा स्थास्ये धरायां त्रिपुरान्तक॥ 26.31 ॥

gaṅgovāca | māhātmyamadhikaṃ cetsyānmama svāminmaheśvara | sarvebhyaśca tadā sthāsye dharāyāṃ tripurāntaka

किञ्चान्यच्च शृणु स्वामिन्वपुषा सुन्दरेण ह ।तिष्ठ त्वं मत्समीपे वै सगणः साम्बिकः प्रभो॥ 26.32 ॥

kiñcānyacca śṛṇu svāminvapuṣā sundareṇa ha | tiṣṭha tvaṃ matsamīpe vai sagaṇaḥ sāmbikaḥ prabho

सूत उवाच ।एवं तस्या वचः श्रुत्वा शङ्करो भक्तवत्सलः ।लोकोपकरणार्थाय पुनर्गङ्गां वचोऽब्रवीत्॥ 26.33 ॥

sūta uvāca | evaṃ tasyā vacaḥ śrutvā śaṅkaro bhaktavatsalaḥ | lokopakaraṇārthāya punargaṅgāṃ vaco'bravīt

शिव उवाच ।धन्यासि श्रूयतां गङ्गे ह्यहं भिन्नस्त्वया न हि ।तथापि स्थीयते ह्यत्र स्थीयतां च त्वयापि हि॥ 26.34 ॥

śiva uvāca | dhanyāsi śrūyatāṃ gaṅge hyahaṃ bhinnastvayā na hi | tathāpi sthīyate hyatra sthīyatāṃ ca tvayāpi hi

सूत उवाच ।इत्येवं वचनं श्रुत्वा स्वामिनः परमेशितुः ।प्रसन्नमानसा भूत्वा गङ्गा च प्रत्यपूजयत्॥ 26.35 ॥

sūta uvāca | ityevaṃ vacanaṃ śrutvā svāminaḥ parameśituḥ | prasannamānasā bhūtvā gaṅgā ca pratyapūjayat

एतस्मिन्नन्तरे देवा ऋषयश्च पुरातनाः ।सुतीर्थान्यप्यनेकानि क्षेत्राणि विविधानि च॥ 26.36 ॥

etasminnantare devā ṛṣayaśca purātanāḥ | sutīrthānyapyanekāni kṣetrāṇi vividhāni ca

आगत्य गौतमं सर्वे गङ्गां च गिरिशं तथा ।जय जयेति भाषन्तः पूजयामासुरादरात्॥ 26.37 ॥

āgatya gautamaṃ sarve gaṅgāṃ ca giriśaṃ tathā | jaya jayeti bhāṣantaḥ pūjayāmāsurādarāt

ततस्ते निर्जराः सर्वे तेषां चक्रुः स्तुतिं मुदा ।करान् बध्वा नतस्कन्धा हरिब्रह्मादयस्तदा॥ 26.38 ॥

tataste nirjarāḥ sarve teṣāṃ cakruḥ stutiṃ mudā | karān badhvā nataskandhā haribrahmādayastadā

गङ्गा प्रसन्ना तेभ्यश्च गिरिशश्चोचतुस्तदा ।वरं ब्रूत सुरश्रेष्ठा दद्वो वः प्रियकाम्यया॥ 26.39 ॥

gaṅgā prasannā tebhyaśca giriśaścocatustadā | varaṃ brūta suraśreṣṭhā dadvo vaḥ priyakāmyayā

देवा ऊचुः ।यदि प्रसन्नो देवेश प्रसन्ना त्वं सरिद्वरे ।स्थातव्यमत्र कृपया नः प्रियार्थं तथा नृणाम्॥ 26.40 ॥

devā ūcuḥ | yadi prasanno deveśa prasannā tvaṃ saridvare | sthātavyamatra kṛpayā naḥ priyārthaṃ tathā nṛṇām

गङ्गोवाच ।यूयं सर्वप्रियार्थं च तिष्ठथात्र न किं पुनः ।गौतमं क्षालयित्वाहं गमिष्यामि यथागतम्॥ 26.41 ॥

gaṅgovāca | yūyaṃ sarvapriyārthaṃ ca tiṣṭhathātra na kiṃ punaḥ | gautamaṃ kṣālayitvāhaṃ gamiṣyāmi yathāgatam

भवत्सु मे विशेषोऽत्र ज्ञेयश्चैव कथं सुराः ।तत्प्रमाणं कृतं चेत्स्यात्तदा तिष्ठाम्यसंशयम्॥ 26.42 ॥

bhavatsu me viśeṣo'tra jñeyaścaiva kathaṃ surāḥ | tatpramāṇaṃ kṛtaṃ cetsyāttadā tiṣṭhāmyasaṃśayam

सर्वे ऊचुः ।सिंहराशौ यदा स्याद्वै गुरुः सर्वसुहृत्तमः ।तदा वयं च सर्वे त्वागमिष्यामो न संशयः॥ 26.43 ॥

sarve ūcuḥ | siṃharāśau yadā syādvai guruḥ sarvasuhṛttamaḥ | tadā vayaṃ ca sarve tvāgamiṣyāmo na saṃśayaḥ

एकादश च वर्षाणि लोकानां पातकं त्विह ।क्षालितं यद्भवेदेवं मलिनाः स्मः सरिद्वरे॥ 26.44 ॥

ekādaśa ca varṣāṇi lokānāṃ pātakaṃ tviha | kṣālitaṃ yadbhavedevaṃ malināḥ smaḥ saridvare

तस्यैव क्षालनाय त्वायास्यामः सर्वथा प्रिये ।त्वत्सकाशं महादेवि प्रोच्यते सत्यमादरात्॥ 26.45 ॥

tasyaiva kṣālanāya tvāyāsyāmaḥ sarvathā priye | tvatsakāśaṃ mahādevi procyate satyamādarāt

अनुग्रहाय लोकानामस्माकं प्रियकाम्यया ।स्थातव्यं शङ्करेणापि त्वया चैव सरिद्वरे॥ 26.46 ॥

anugrahāya lokānāmasmākaṃ priyakāmyayā | sthātavyaṃ śaṅkareṇāpi tvayā caiva saridvare

यावत्सिंहे गुरुश्चैव स्थास्यामस्तावदेव हि ।त्वयि स्नानं त्रिकालं च शङ्करस्य च दर्शनम्॥ 26.47 ॥

yāvatsiṃhe guruścaiva sthāsyāmastāvadeva hi | tvayi snānaṃ trikālaṃ ca śaṅkarasya ca darśanam

कृत्वा स्वपापं निखिलं विमोक्ष्यामो न संशयः ।स्वदेशांश्च गमिष्यामो भवच्छासनतो वयम्॥ 26.48 ॥

kṛtvā svapāpaṃ nikhilaṃ vimokṣyāmo na saṃśayaḥ | svadeśāṃśca gamiṣyāmo bhavacchāsanato vayam

सूत उवाच ।इत्येवं प्रार्थितस्तैस्तु गौतमेन महर्षिणा ।स्थितोऽसौ शङ्करः प्रीत्या स्थिता सा च सरिद्वरा॥ 26.49 ॥

sūta uvāca | ityevaṃ prārthitastaistu gautamena maharṣiṇā | sthito'sau śaṅkaraḥ prītyā sthitā sā ca saridvarā

सा गङ्गा गौतमी नाम्ना लिङ्गं त्र्यम्बकमीरितम् ।ख्याताख्यातं बभूवाथ महापातकनाशनम्॥ 26.50 ॥

sā gaṅgā gautamī nāmnā liṅgaṃ tryambakamīritam | khyātākhyātaṃ babhūvātha mahāpātakanāśanam

तद्दिनं हि समारभ्य सिंहस्थे च बृहस्पतौ ।आयान्ति सर्वतीर्थानि क्षेत्राणि दैवतानि च॥ 26.51 ॥

taddinaṃ hi samārabhya siṃhasthe ca bṛhaspatau | āyānti sarvatīrthāni kṣetrāṇi daivatāni ca

सरांसि पुष्करादीनि गङ्गाद्याः सरितस्तथा ।वासुदेवादयो देवाः सन्ति वै गौतमीतटे॥ 26.52 ॥

sarāṃsi puṣkarādīni gaṅgādyāḥ saritastathā | vāsudevādayo devāḥ santi vai gautamītaṭe

यावत्तत्र स्थितानीह तावत्तेषां फलं न हि ।स्वप्रदेशे समायातास्तर्ह्येतेषां फलं भवेत्॥ 26.53 ॥

yāvattatra sthitānīha tāvatteṣāṃ phalaṃ na hi | svapradeśe samāyātāstarhyeteṣāṃ phalaṃ bhavet

ज्योतिर्लिङ्गमिदं प्रोक्तं त्र्यम्बकं नाम विश्रुतम् ।स्थितं तटे हि गौतम्या महापातकनाशनम्॥ 26.54 ॥

jyotirliṅgamidaṃ proktaṃ tryambakaṃ nāma viśrutam | sthitaṃ taṭe hi gautamyā mahāpātakanāśanam

यः पश्येद्भक्तितो ज्योतिर्लिङ्गं त्र्यम्बकनामकम् ।पूजयेत्प्रणमेत्स्तुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ 26.55 ॥

yaḥ paśyedbhaktito jyotirliṅgaṃ tryambakanāmakam | pūjayetpraṇametstutvā sarvapāpaiḥ pramucyate

ज्योतिर्लिङ्गं त्र्यम्बकं हि पूजितं गौतमेन ह ।सर्वकामप्रदं चात्र परत्र परमुक्तिदम्॥ 26.56 ॥

jyotirliṅgaṃ tryambakaṃ hi pūjitaṃ gautamena ha | sarvakāmapradaṃ cātra paratra paramuktidam

इति वश्च समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वराः ।किमन्यदिच्छथ श्रोतुं तद् ब्रूयां वो न संशयः॥ 26.57 ॥

iti vaśca samākhyātaṃ yatpṛṣṭo'haṃ munīśvarāḥ | kimanyadicchatha śrotuṃ tad brūyāṃ vo na saṃśayaḥ

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 27.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 27.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२७. सप्तविंशोऽध्यायः ।त्र्यम्बकेश्वरज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् ।ऋषय ऊचुः ।गङ्गा च जलरूपेण कुतो जाता वद प्रभो ।तन्माहात्म्यं विशेषेण कुतो जातं वद प्रभो॥ 27.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.27. saptaviṃśo'dhyāyaḥ | tryambakeśvarajyotirliṅgamāhātmyavarṇanam | ṛṣaya ūcuḥ | gaṅgā ca jalarūpeṇa kuto jātā vada prabho | tanmāhātmyaṃ viśeṣeṇa kuto jātaṃ vada prabho

यैर्विप्रैर्गौतमायैव दुःखं दत्तं दुरात्मभिः ।तेषां किं च ततो जातमुच्यतां व्याससद्गुरो॥ 27.2 ॥

yairviprairgautamāyaiva duḥkhaṃ dattaṃ durātmabhiḥ | teṣāṃ kiṃ ca tato jātamucyatāṃ vyāsasadguro

सूत उवाच ।एवं सम्प्रार्थिता गङ्गा गौतमेन तदा स्वयम् ।ब्रह्मणश्च गिरेर्विप्रा द्रुतं तस्मादवातरत्॥ 27.3 ॥

sūta uvāca | evaṃ samprārthitā gaṅgā gautamena tadā svayam | brahmaṇaśca girerviprā drutaṃ tasmādavātarat

औदुम्बरस्य शाखायास्तत्प्रवाहो विनिःसृतः ।तत्र स्नानं मुदा चक्रे गौतमो विश्रुतो मुनिः॥ 27.4 ॥

audumbarasya śākhāyāstatpravāho viniḥsṛtaḥ | tatra snānaṃ mudā cakre gautamo viśruto muniḥ

गौतमस्य च ये शिष्या अन्ये चैव महर्षयः ।समागताश्च ते तत्र स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः॥ 27.5 ॥

gautamasya ca ye śiṣyā anye caiva maharṣayaḥ | samāgatāśca te tatra snānaṃ cakrurmudānvitāḥ

गङ्गाद्वारं च तन्नाम प्रसिद्धमभवत्तदा ।सर्वपापहरं रम्यं दर्शनान्मुनिसत्तमाः॥ 27.6 ॥

gaṅgādvāraṃ ca tannāma prasiddhamabhavattadā | sarvapāpaharaṃ ramyaṃ darśanānmunisattamāḥ

गौतमस्पर्द्धिनस्ते च ऋषयस्तत्र चागताः ।स्नानार्थं तांश्च सा दृष्ट्वा ह्यन्तर्धानं गता द्रुतम्॥ 27.7 ॥

gautamasparddhinaste ca ṛṣayastatra cāgatāḥ | snānārthaṃ tāṃśca sā dṛṣṭvā hyantardhānaṃ gatā drutam

मा मेति गौतमस्तत्र व्याजहार वचो द्रुतम् ।मुहुर्मुहुः स्तुवन् गङ्गां साञ्जलिर्नतमस्तकः॥ 27.8 ॥

mā meti gautamastatra vyājahāra vaco drutam | muhurmuhuḥ stuvan gaṅgāṃ sāñjalirnatamastakaḥ

गौतम उवाच ।इमे च श्रीमदान्धाश्च साधवो वाप्यसाधवः ।एतत्पुण्यप्रभावेण दर्शनं दीयतां त्वया॥ 27.9 ॥

gautama uvāca | ime ca śrīmadāndhāśca sādhavo vāpyasādhavaḥ | etatpuṇyaprabhāveṇa darśanaṃ dīyatāṃ tvayā

सूत उवाच ।ततो वाणी समुत्पन्ना गङ्गाया व्योममण्डलात् ।तच्छृणुध्वमृषिश्रेष्ठा गङ्गावचनमुत्तमम्॥ 27.10 ॥

sūta uvāca | tato vāṇī samutpannā gaṅgāyā vyomamaṇḍalāt | tacchṛṇudhvamṛṣiśreṣṭhā gaṅgāvacanamuttamam

एते दुष्टतमाश्चैव कृतघ्नाः स्वामिद्रोहिणः ।जाल्माः पाखण्डिनश्चैव द्रष्टुं वर्ज्याश्च सर्वदा॥ 27.11 ॥

ete duṣṭatamāścaiva kṛtaghnāḥ svāmidrohiṇaḥ | jālmāḥ pākhaṇḍinaścaiva draṣṭuṃ varjyāśca sarvadā

गौतम उवाच ।मातश्च श्रूयतामेतन्महतां गिर एव च ।तस्मात्त्वया च कर्त्तव्यं सत्यं च भगवद् वचः॥ 27.12 ॥

gautama uvāca | mātaśca śrūyatāmetanmahatāṃ gira eva ca | tasmāttvayā ca karttavyaṃ satyaṃ ca bhagavad vacaḥ

अपकारिषु यो लोक उपकारं करोति वै ।तेन पूतो भवाम्यत्र भगवद्वचनं त्विदम्॥ 27.13 ॥

apakāriṣu yo loka upakāraṃ karoti vai | tena pūto bhavāmyatra bhagavadvacanaṃ tvidam

सूत उवाच ।इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं गौतमस्य महात्मनः ।पुनर्वाणी समुत्पन्ना गङ्गाया व्योममण्डलात्॥ 27.14 ॥

sūta uvāca | iti śrutvā munervākyaṃ gautamasya mahātmanaḥ | punarvāṇī samutpannā gaṅgāyā vyomamaṇḍalāt

कथ्यते हि त्वया सत्यं गौतमर्षे शिवं वचः ।तथापि सङ्ग्रहार्थं च प्रायश्चित्तं चरन्तु वै॥ 27.15 ॥

kathyate hi tvayā satyaṃ gautamarṣe śivaṃ vacaḥ | tathāpi saṅgrahārthaṃ ca prāyaścittaṃ carantu vai

शतमेकोत्तरं चात्र कार्यं प्रक्रमणं गिरेः ।भवच्छासनतस्त्वेतैस्त्वदधीनैर्विशेषतः॥ 27.16 ॥

śatamekottaraṃ cātra kāryaṃ prakramaṇaṃ gireḥ | bhavacchāsanatastvetaistvadadhīnairviśeṣataḥ

ततश्चैवाधिकारश्च जायते दुष्टकारिणाम् ।मद्दर्शने विशेषेण सत्यमुक्तं मया मुने॥ 27.17 ॥

tataścaivādhikāraśca jāyate duṣṭakāriṇām | maddarśane viśeṣeṇa satyamuktaṃ mayā mune

इति श्रुत्वा वचस्तस्याश्चक्रुर्वै ते तथाखिलाः ।सम्प्रार्थ्य गौतमं दीनाः क्षन्तव्यो नोऽपराधकः॥ 27.18 ॥

iti śrutvā vacastasyāścakrurvai te tathākhilāḥ | samprārthya gautamaṃ dīnāḥ kṣantavyo no'parādhakaḥ

एवं कृते तदा तेन गौतमेन तदाज्ञया ।कुशावर्तं नाम चक्रे गङ्गाद्वारादधोगतम्॥ 27.19 ॥

evaṃ kṛte tadā tena gautamena tadājñayā | kuśāvartaṃ nāma cakre gaṅgādvārādadhogatam

ततः प्रादुरभूत्तत्र सा तस्य प्रीतये पुनः ।कुशावर्तं च विख्यातं तीर्थमासीदनुत्तमम्॥ 27.20 ॥

tataḥ prādurabhūttatra sā tasya prītaye punaḥ | kuśāvartaṃ ca vikhyātaṃ tīrthamāsīdanuttamam

तत्र स्नातो नरो यस्तु मोक्षाय परिकल्पते ।त्यक्त्वा सर्वानघान्सद्यो विज्ञानं प्राप्य दुर्लभम्॥ 27.21 ॥

tatra snāto naro yastu mokṣāya parikalpate | tyaktvā sarvānaghānsadyo vijñānaṃ prāpya durlabham

गौतमो ऋषयश्चान्ये मिलिताश्च परस्परम् ।लज्जितास्ते तदा ये च कृतघ्ना ह्यभवन्पुरा॥ 27.22 ॥

gautamo ṛṣayaścānye militāśca parasparam | lajjitāste tadā ye ca kṛtaghnā hyabhavanpurā

ऋषय ऊचुः ॥ अस्माभिरन्यथा सूत श्रुतं तद्वर्णयामहे ।गौतमस्तान्द्विजान् क्रुद्धः शशापेति प्रबुध्यताम्॥ 27.23 ॥

ṛṣaya ūcuḥ || asmābhiranyathā sūta śrutaṃ tadvarṇayāmahe | gautamastāndvijān kruddhaḥ śaśāpeti prabudhyatām

सूत उवाच ।द्विजास्तदपि सत्यं वै कल्पभेदसमाश्रयात् ।वर्णयामि विशेषेण तां कथामपि सुव्रताः॥ 27.24 ॥

sūta uvāca | dvijāstadapi satyaṃ vai kalpabhedasamāśrayāt | varṇayāmi viśeṣeṇa tāṃ kathāmapi suvratāḥ

गौतमोऽपि ऋषीन्दृष्ट्वा तदा दुर्भिक्षपीडितान् ।तपश्चकार सुमहद्वरुणस्य महात्मनः॥ 27.25 ॥

gautamo'pi ṛṣīndṛṣṭvā tadā durbhikṣapīḍitān | tapaścakāra sumahadvaruṇasya mahātmanaḥ

अक्षय्यं कल्पयामास जलं वरुणदायया ।ततो व्रीहीन् यवांश्चैव वापयामास भूरिशः॥ 27.26 ॥

akṣayyaṃ kalpayāmāsa jalaṃ varuṇadāyayā | tato vrīhīn yavāṃścaiva vāpayāmāsa bhūriśaḥ

एवं परोपकारी स गौतमो मुनिसत्तमः ।आहारं कल्पयामास तेभ्यः स्वतपसो बलात्॥ 27.27 ॥

evaṃ paropakārī sa gautamo munisattamaḥ | āhāraṃ kalpayāmāsa tebhyaḥ svatapaso balāt

कदाचित्तत्स्त्रियो दुष्टा जलार्थमपमानिताः ।ऊचुः पतिभ्यस्ताः क्रुद्धा गौतमेर्ष्याकरं वचः॥ 27.28 ॥

kadācittatstriyo duṣṭā jalārthamapamānitāḥ | ūcuḥ patibhyastāḥ kruddhā gautamerṣyākaraṃ vacaḥ

ततस्ते भिन्नमतयो गां कृत्वा कृत्रिमां द्विजाः ।तद्धान्यभक्षणासक्तां चक्रुस्तां कुटिलाशयाः॥ 27.29 ॥

tataste bhinnamatayo gāṃ kṛtvā kṛtrimāṃ dvijāḥ | taddhānyabhakṣaṇāsaktāṃ cakrustāṃ kuṭilāśayāḥ

स्वधान्यभक्षणासक्तां गां दृष्ट्वा गौतमस्तदा ।तृणेन ताडयामास शनैस्तां सन्निवारयन्॥ 27.30 ॥

svadhānyabhakṣaṇāsaktāṃ gāṃ dṛṣṭvā gautamastadā | tṛṇena tāḍayāmāsa śanaistāṃ sannivārayan

तृणसंस्पर्शमात्रेण सा भूमौ पतिता च गौः ।मृता ह्यभूत्क्षणं विप्रा भाविकर्मवशात्तदा॥ 27.31 ॥

tṛṇasaṃsparśamātreṇa sā bhūmau patitā ca gauḥ | mṛtā hyabhūtkṣaṇaṃ viprā bhāvikarmavaśāttadā

गौर्हता गौतमेनेति तदा ते कुटिलाशयाः ।एकत्रीभूय तत्रत्याः सकला ऋषयोऽवदन्॥ 27.32 ॥

gaurhatā gautameneti tadā te kuṭilāśayāḥ | ekatrībhūya tatratyāḥ sakalā ṛṣayo'vadan

ततः स गौतमो भीतो गौर्हतेति बभूव ह ।चकार विस्मयं नार्यहल्याशिष्यैः शिवानुगः॥ 27.33 ॥

tataḥ sa gautamo bhīto gaurhateti babhūva ha | cakāra vismayaṃ nāryahalyāśiṣyaiḥ śivānugaḥ

ततः स गौतमो ज्ञात्वा तां गां क्रोधसमाकुलः ।शशाप तानृषीन् सर्वान् गौतमो मुनिसत्तमः॥ 27.34 ॥

tataḥ sa gautamo jñātvā tāṃ gāṃ krodhasamākulaḥ | śaśāpa tānṛṣīn sarvān gautamo munisattamaḥ

गौतम उवाच ।यूयं सर्वे दुरात्मानो दुःखदा मे विशेषतः ।शिवभक्तस्य सततं स्युर्वेदविमुखाः सदा॥ 27.35 ॥

gautama uvāca | yūyaṃ sarve durātmāno duḥkhadā me viśeṣataḥ | śivabhaktasya satataṃ syurvedavimukhāḥ sadā

अद्यप्रभृति वेदोक्ते सत्कर्मणि विशेषतः ।मा भूयाद्भवतां श्रद्धा शैवमार्गे विमुक्तिदे॥ 27.36 ॥

adyaprabhṛti vedokte satkarmaṇi viśeṣataḥ | mā bhūyādbhavatāṃ śraddhā śaivamārge vimuktide

अद्यप्रभृति दुर्मार्गे तत्र श्रद्धा भवेत्तु वः ।मोक्षमार्गविहीने हि सदा श्रुतिबहिर्मुखे॥ 27.37 ॥

adyaprabhṛti durmārge tatra śraddhā bhavettu vaḥ | mokṣamārgavihīne hi sadā śrutibahirmukhe

अद्यप्रभृति भालानि मृल्लिप्तानि भवन्तु वः ।स्रंसध्वं नरके यूयं भालमृल्लेपना द्विजाः॥ 27.38 ॥

adyaprabhṛti bhālāni mṛlliptāni bhavantu vaḥ | sraṃsadhvaṃ narake yūyaṃ bhālamṛllepanā dvijāḥ

भवन्तो मा भविष्यन्तु शिवैकपरदैवताः ।अन्यदेव समत्वेन जानन्तु शिवमद्वयम्॥ 27.39 ॥

bhavanto mā bhaviṣyantu śivaikaparadaivatāḥ | anyadeva samatvena jānantu śivamadvayam

मा भूयाद्भवतां प्रीतिः शिवपूजादिकर्मणि ।शिवनिष्ठेषु भक्तेषु शिवपर्वसु सर्वदा॥ 27.40 ॥

mā bhūyādbhavatāṃ prītiḥ śivapūjādikarmaṇi | śivaniṣṭheṣu bhakteṣu śivaparvasu sarvadā

अद्य दत्ता मया शापा यावन्तो दुःखदायकाः ।तावन्तः सन्तु भवतां सन्ततावपि सर्वदा॥ 27.41 ॥

adya dattā mayā śāpā yāvanto duḥkhadāyakāḥ | tāvantaḥ santu bhavatāṃ santatāvapi sarvadā

अशैवाः सन्तु भवतां पुत्रपौत्रादयो द्विजाः ।पुत्रैः सहैव तिष्ठन्तु भवन्तो नरके ध्रुवम्॥ 27.42 ॥

aśaivāḥ santu bhavatāṃ putrapautrādayo dvijāḥ | putraiḥ sahaiva tiṣṭhantu bhavanto narake dhruvam

ततो भवन्तु चाण्डाला दुःखदारिद्र्यपीडिताः ।शठा निन्दाकराः सर्वे तप्तमुद्राङ्किताः सदा॥ 27.43 ॥

tato bhavantu cāṇḍālā duḥkhadāridryapīḍitāḥ | śaṭhā nindākarāḥ sarve taptamudrāṅkitāḥ sadā

सूत उवाच ।इति शप्त्वा मुनीन् सर्वान् गौतमः स्वाश्रमं ययौ ।शिवभक्तिं चकाराति स बभूव सुपावनः॥ 27.44 ॥

sūta uvāca | iti śaptvā munīn sarvān gautamaḥ svāśramaṃ yayau | śivabhaktiṃ cakārāti sa babhūva supāvanaḥ

ततस्तैः खिन्नहृदया ऋषयस्तेऽखिला द्विजाः ।काञ्च्यां चक्रुर्निवासं हि शैवधर्मबहिष्कृताः॥ 27.45 ॥

tatastaiḥ khinnahṛdayā ṛṣayaste'khilā dvijāḥ | kāñcyāṃ cakrurnivāsaṃ hi śaivadharmabahiṣkṛtāḥ

तत्पुत्राश्चाभवन्सर्वे शैवधर्मबहिष्कृताः ।अग्रे तद्वद्भविष्यन्ति कलौ बहुजनाः खलाः॥ 27.46 ॥

tatputrāścābhavansarve śaivadharmabahiṣkṛtāḥ | agre tadvadbhaviṣyanti kalau bahujanāḥ khalāḥ

इति प्रोक्तमशेषेण तद्वृत्तं मुनिसत्तमाः ।पूर्ववृत्तमपि प्राज्ञाः श्रुतं सर्वैस्तु चादरात्॥ 27.47 ॥

iti proktamaśeṣeṇa tadvṛttaṃ munisattamāḥ | pūrvavṛttamapi prājñāḥ śrutaṃ sarvaistu cādarāt

इति वश्च समाख्यातो गौतम्याश्च समुद्भवः ।माहात्म्यमुत्तमं चैव सर्वपापहरं परम्॥ 27.48 ॥

iti vaśca samākhyāto gautamyāśca samudbhavaḥ | māhātmyamuttamaṃ caiva sarvapāpaharaṃ param

त्र्यम्बकस्य च माहात्म्यं ज्योतिर्लिङ्गस्य कीर्तितम् ।यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः॥ 27.49 ॥

tryambakasya ca māhātmyaṃ jyotirliṅgasya kīrtitam | yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ

अतः परं प्रवक्ष्यामि वैद्यनाथेश्वरस्य हि ।ज्योतिर्लिङ्गस्य माहात्म्यं श्रूयतां पापहारकम्॥ 27.50 ॥

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi vaidyanātheśvarasya hi | jyotirliṅgasya māhātmyaṃ śrūyatāṃ pāpahārakam

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 28.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 28.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.२८. अष्टाविंशोऽध्यायः ।वैद्यनाथेश्वरज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णम् ।सूत उवाच ।रावणो राक्षसश्रेष्ठो मानी मानपरायणः ।आरराध हरं भक्त्या कैलासे पर्वतोत्तमे॥ 28.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.28. aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ | vaidyanātheśvarajyotirliṅgamāhātmyavarṇam | sūta uvāca | rāvaṇo rākṣasaśreṣṭho mānī mānaparāyaṇaḥ | ārarādha haraṃ bhaktyā kailāse parvatottame

आराधितः कियत्कालं न प्रसन्नो हरो यदा ।तदा चान्यत्तपश्चक्रे प्रसादार्थं शिवस्य सः॥ 28.2 ॥

ārādhitaḥ kiyatkālaṃ na prasanno haro yadā | tadā cānyattapaścakre prasādārthaṃ śivasya saḥ

ततश्चायं हिमवतः सिद्धिस्थानस्य वै गिरेः ।पौलस्त्यो रावणः श्रीमान् दक्षिणे वृक्षखण्डके॥ 28.3 ॥

tataścāyaṃ himavataḥ siddhisthānasya vai gireḥ | paulastyo rāvaṇaḥ śrīmān dakṣiṇe vṛkṣakhaṇḍake

भूमौ गर्तं वरं कृत्वा तत्राग्निं स्थाप्य स द्विजाः ।तत्सन्निधौ शिवं स्थाप्य हवनं स चकार ह॥ 28.4 ॥

bhūmau gartaṃ varaṃ kṛtvā tatrāgniṃ sthāpya sa dvijāḥ | tatsannidhau śivaṃ sthāpya havanaṃ sa cakāra ha

ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः ।शीते जलान्तरस्थो हि त्रिधा चक्रे तपश्च सः॥ 28.5 ॥

grīṣme pañcāgnimadhyastho varṣāsu sthaṇḍileśayaḥ | śīte jalāntarastho hi tridhā cakre tapaśca saḥ

चकारैवं बहु तपो न प्रसन्नस्तदापि हि ।परमात्मा महेशानो दुराराध्यो दुरात्मभिः॥ 28.6 ॥

cakāraivaṃ bahu tapo na prasannastadāpi hi | paramātmā maheśāno durārādhyo durātmabhiḥ

ततः शिरांसि छित्त्वा च पूजनं शङ्करस्य वै ।प्रारब्धं दैत्यपतिना रावणेन महात्मना॥ 28.7 ॥

tataḥ śirāṃsi chittvā ca pūjanaṃ śaṅkarasya vai | prārabdhaṃ daityapatinā rāvaṇena mahātmanā

महादेव उवाच ।रे रे रावण दुर्भक्त मा गर्वं वह दुर्मते ।शीघ्रं च तव हस्तानां दर्पघ्नश्च भवेदिह॥ 28.7-2 ॥

mahādeva uvāca | re re rāvaṇa durbhakta mā garvaṃ vaha durmate | śīghraṃ ca tava hastānāṃ darpaghnaśca bhavediha

एकैकं च शिरश्छिन्नं विधिना शिवपूजने ।एवं सत्क्रमतस्तेन छिन्नानि नव वै यदा॥ 28.8 ॥

ekaikaṃ ca śiraśchinnaṃ vidhinā śivapūjane | evaṃ satkramatastena chinnāni nava vai yadā

एकस्मिन्नवशिष्टे तु प्रसन्नः शङ्करस्तदा ।आविर्बभूव तत्रैव सन्तुष्टो भक्तवत्सलः॥ 28.9 ॥

ekasminnavaśiṣṭe tu prasannaḥ śaṅkarastadā | āvirbabhūva tatraiva santuṣṭo bhaktavatsalaḥ

शिरांसि पूर्ववत्कृत्वा नीरुजानि तथा प्रभुः ।मनोरथं ददौ तस्मै चातुलं बलमुत्तमम्॥ 28.10 ॥

śirāṃsi pūrvavatkṛtvā nīrujāni tathā prabhuḥ | manorathaṃ dadau tasmai cātulaṃ balamuttamam

प्रसादं तस्य सम्प्राप्य रावणः स च राक्षसः ।प्रत्युवाच शिवं शम्भुं नतस्कन्धः कृताञ्जलिः॥ 28.11 ॥

prasādaṃ tasya samprāpya rāvaṇaḥ sa ca rākṣasaḥ | pratyuvāca śivaṃ śambhuṃ nataskandhaḥ kṛtāñjaliḥ

रावण उवाच ।प्रसन्नो भव देवेश लङ्कां च त्वां नयाम्यहम् ।सफलं कुरु मे कामं त्वामहं शरणं गतः॥ 28.12 ॥

rāvaṇa uvāca | prasanno bhava deveśa laṅkāṃ ca tvāṃ nayāmyaham | saphalaṃ kuru me kāmaṃ tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ

सूत उवाच ।इत्युक्तश्च तदा तेन शम्भुर्वै रावणेन सः ।प्रत्युवाच विचेतस्कः सङ्कटं परमं गतः॥ 28.13 ॥

sūta uvāca | ityuktaśca tadā tena śambhurvai rāvaṇena saḥ | pratyuvāca vicetaskaḥ saṅkaṭaṃ paramaṃ gataḥ

शिव उवाच ।श्रूयतां राक्षसश्रेष्ठ वचो मे सारवत्तया ।नीयतां स्वगृहे मे हि सद्भक्त्या लिङ्गमुत्तमम्॥ 28.14 ॥

śiva uvāca | śrūyatāṃ rākṣasaśreṣṭha vaco me sāravattayā | nīyatāṃ svagṛhe me hi sadbhaktyā liṅgamuttamam

भूमौ लिङ्गं यदा त्वं च स्थापयिष्यसि यत्र वै ।स्थास्यत्यत्र न सन्देहो यथेच्छसि तथा कुरु॥ 28.15 ॥

bhūmau liṅgaṃ yadā tvaṃ ca sthāpayiṣyasi yatra vai | sthāsyatyatra na sandeho yathecchasi tathā kuru

सूत उवाच ।इत्युक्तः शम्भुना तेन रावणो राक्षसेश्वरः ।तथेति तत्समादाय जगाम भवनं निजम्॥ 28.16 ॥

sūta uvāca | ityuktaḥ śambhunā tena rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | tatheti tatsamādāya jagāma bhavanaṃ nijam

आसीन्मूत्रोत्सर्गकामो मार्गे हि शिवमायया ।तत्स्तम्भितुं न शक्तोऽभूत्पौलस्त्यो रावणः प्रभुः॥ 28.17 ॥

āsīnmūtrotsargakāmo mārge hi śivamāyayā | tatstambhituṃ na śakto'bhūtpaulastyo rāvaṇaḥ prabhuḥ

दृष्ट्वैकं तत्र वै गोपं प्रार्थ्य लिङ्गं ददौ च तत् ।मुहूर्तके ह्यतिक्रान्ते गोपोऽभूद्विकलस्तदा॥ 28.18 ॥

dṛṣṭvaikaṃ tatra vai gopaṃ prārthya liṅgaṃ dadau ca tat | muhūrtake hyatikrānte gopo'bhūdvikalastadā

भूमौ संस्थापयामास तद्भारेणातिपीडितः ।तत्रैव तत्स्थितं लिङ्गं वज्रसारसमुद्भवम् ।सर्वकामप्रदं चैव दर्शनात्पापहारकम्॥ 28.19 ॥

bhūmau saṃsthāpayāmāsa tadbhāreṇātipīḍitaḥ | tatraiva tatsthitaṃ liṅgaṃ vajrasārasamudbhavam | sarvakāmapradaṃ caiva darśanātpāpahārakam

वैद्यनाथेश्वरं नाम्ना तल्लिङ्गमभवन्मुने ।प्रसिद्धं त्रिषु लोकेषु भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्॥ 28.20 ॥

vaidyanātheśvaraṃ nāmnā talliṅgamabhavanmune | prasiddhaṃ triṣu lokeṣu bhuktimuktipradaṃ satām

ज्योतिर्लिङ्गमिदं श्रेष्ठं दर्शनात्पूजनादपि ।सर्वपापहरं दिव्यं मुक्तिवर्धनमुत्तमम्॥ 28.21 ॥

jyotirliṅgamidaṃ śreṣṭhaṃ darśanātpūjanādapi | sarvapāpaharaṃ divyaṃ muktivardhanamuttamam

तस्मिँलिङ्गे स्थिते तत्र सर्वलोकहिताय वै ।रावणः स्वगृहं गत्वा वरं प्राप्य महोत्तमम् ।प्रियायै सर्वमाचख्यौ सुखेनाति महासुरः॥ 28.22 ॥

tasmim̐liṅge sthite tatra sarvalokahitāya vai | rāvaṇaḥ svagṛhaṃ gatvā varaṃ prāpya mahottamam | priyāyai sarvamācakhyau sukhenāti mahāsuraḥ

तच्छ्रुत्वा सकला देवाः शक्राद्या मुनयस्तथा ।परस्परं समामन्त्र्य शिवासक्तधियोऽमलाः॥ 28.23 ॥

tacchrutvā sakalā devāḥ śakrādyā munayastathā | parasparaṃ samāmantrya śivāsaktadhiyo'malāḥ

तस्मिन्काले सुराः सर्वे हरिब्रह्मादयो मुने ।आजग्मुस्तत्र सुप्रीत्या पूजां चक्रुर्विशेषतः॥ 28.24 ॥

tasminkāle surāḥ sarve haribrahmādayo mune | ājagmustatra suprītyā pūjāṃ cakrurviśeṣataḥ

प्रत्यक्षं तं तदा दृष्ट्वा प्रतिष्ठाप्य च ते सुराः ।वैद्यनाथेति सम्प्रोच्य नत्वा नुत्वा दिवं ययुः॥ 28.25 ॥

pratyakṣaṃ taṃ tadā dṛṣṭvā pratiṣṭhāpya ca te surāḥ | vaidyanātheti samprocya natvā nutvā divaṃ yayuḥ

ऋषय ऊचुः ।तस्मिँल्लिङ्गे स्थिते तत्र रावणे च गृहं गते ।किं चरित्रमभूत्तात ततस्तद्वद विस्तरात्॥ 28.26 ॥

ṛṣaya ūcuḥ | tasmim̐lliṅge sthite tatra rāvaṇe ca gṛhaṃ gate | kiṃ caritramabhūttāta tatastadvada vistarāt

सूत उवाच ।रावणोऽपि गृहं गत्वा वरं प्राप्य महोत्तमम् ।प्रियायै सर्वमाचख्यौ मुमोदाति महासुरः॥ 28.27 ॥

sūta uvāca | rāvaṇo'pi gṛhaṃ gatvā varaṃ prāpya mahottamam | priyāyai sarvamācakhyau mumodāti mahāsuraḥ

तच्छ्रुत्वा सकलं देवाः शक्राद्या मुनयस्तथा ।परस्परं समूचुस्ते समुद्विग्ना मुनीश्वराः॥ 28.28 ॥

tacchrutvā sakalaṃ devāḥ śakrādyā munayastathā | parasparaṃ samūcuste samudvignā munīśvarāḥ

देवादय ऊचुः ॥ रावणोऽयं दुरात्मा हि देवद्रोही खलः कुधीः ।शिवाद् वरं च सम्प्राप्य दुःखं दास्यति नोऽति सः॥ 28.29 ॥

devādaya ūcuḥ || rāvaṇo'yaṃ durātmā hi devadrohī khalaḥ kudhīḥ | śivād varaṃ ca samprāpya duḥkhaṃ dāsyati no'ti saḥ

किं कुर्मः क्व च गच्छामः किं भविष्यति वा पुनः ।दुष्टश्च दक्षतां प्राप्तः किं किं नो साधयिष्यति॥ 28.30 ॥

kiṃ kurmaḥ kva ca gacchāmaḥ kiṃ bhaviṣyati vā punaḥ | duṣṭaśca dakṣatāṃ prāptaḥ kiṃ kiṃ no sādhayiṣyati

इति दुःखं समापन्नाः शक्राद्या मुनयः सुराः ।नारदं च समाहूय पप्रच्छुर्विकलास्तदा॥ 28.31 ॥

iti duḥkhaṃ samāpannāḥ śakrādyā munayaḥ surāḥ | nāradaṃ ca samāhūya papracchurvikalāstadā

देवा ऊचुः ।सर्वं कार्यं समर्थोऽसि कर्तुं त्वं मुनिसत्तम ।उपायं कुरु देवर्षे देवानां दुःखनाशने॥ 28.32 ॥

devā ūcuḥ | sarvaṃ kāryaṃ samartho'si kartuṃ tvaṃ munisattama | upāyaṃ kuru devarṣe devānāṃ duḥkhanāśane

रावणोऽयं महादुष्टः किं किं नैव करिष्यति ।क्व यास्यामो वयं चात्र दुष्टेनापीडिता वयम्॥ 28.33 ॥

rāvaṇo'yaṃ mahāduṣṭaḥ kiṃ kiṃ naiva kariṣyati | kva yāsyāmo vayaṃ cātra duṣṭenāpīḍitā vayam

नारद उवाच ।दुःखं त्यजत भो देवा युक्तिं कृत्वा च याम्यहम् ।देवकार्यं करिष्यामि कृपया शङ्करस्य वै॥ 28.34 ॥

nārada uvāca | duḥkhaṃ tyajata bho devā yuktiṃ kṛtvā ca yāmyaham | devakāryaṃ kariṣyāmi kṛpayā śaṅkarasya vai

सूत उवाच ।इत्युक्त्वा स तु देवर्षिरगमद्रावणालयम् ।सत्कारं समनुप्राप्य प्रीत्योवाचाखिलं च तत्॥ 28.35 ॥

sūta uvāca | ityuktvā sa tu devarṣiragamadrāvaṇālayam | satkāraṃ samanuprāpya prītyovācākhilaṃ ca tat

नारद उवाच ।राक्षसोत्तम धन्यस्त्वं शैववर्यस्तपोधन ।त्वां दृष्ट्वा च मनो मेऽद्य प्रसन्नमति रावण॥ 28.36 ॥

nārada uvāca | rākṣasottama dhanyastvaṃ śaivavaryastapodhana | tvāṃ dṛṣṭvā ca mano me'dya prasannamati rāvaṇa

स्ववृत्तं ब्रूह्यशेषेण शिवाराधनसम्भवम् ।इति पृष्टस्तदा तेन रावणो वाक्यमब्रवीत्॥ 28.37 ॥

svavṛttaṃ brūhyaśeṣeṇa śivārādhanasambhavam | iti pṛṣṭastadā tena rāvaṇo vākyamabravīt

रावण उवाच ।गत्वा मया तु कैलासे तपोऽर्थं च महामुने ।तत्रैव बहुकालं वै तपस्तप्तं सुदारुणम्॥ 28.38 ॥

rāvaṇa uvāca | gatvā mayā tu kailāse tapo'rthaṃ ca mahāmune | tatraiva bahukālaṃ vai tapastaptaṃ sudāruṇam

यदा न शङ्करस्तुष्टस्ततश्च परिवर्तितम् ।आगत्य वृक्षखण्डे वै पुनस्तप्तं मया मुने॥ 28.39 ॥

yadā na śaṅkarastuṣṭastataśca parivartitam | āgatya vṛkṣakhaṇḍe vai punastaptaṃ mayā mune

ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्ये तु वर्षासु स्थण्डिलेशयः ।शीते जलान्तरस्थो हि कृतं चैव त्रिधा तपः॥ 28.40 ॥

grīṣme pañcāgnimadhye tu varṣāsu sthaṇḍileśayaḥ | śīte jalāntarastho hi kṛtaṃ caiva tridhā tapaḥ

एवं मया कृतं तत्र तपोऽत्युग्रं मुनीश्वर ।तथापि शङ्करो मह्यं न प्रसन्नोऽभवन्मनाक्॥ 28.41 ॥

evaṃ mayā kṛtaṃ tatra tapo'tyugraṃ munīśvara | tathāpi śaṅkaro mahyaṃ na prasanno'bhavanmanāk

तदा मया तु क्रुद्धेन भूमौ गर्तं विधाय च ।तत्राग्निं च समाधाय पार्थिवं च प्रकल्प्य च॥ 28.42 ॥

tadā mayā tu kruddhena bhūmau gartaṃ vidhāya ca | tatrāgniṃ ca samādhāya pārthivaṃ ca prakalpya ca

गन्धैश्च चन्दनैश्चैव धूपैश्च विविधैस्तदा ।नैवेद्यैः पूजितः शम्भुरारार्तिकविधानतः॥ 28.43 ॥

gandhaiśca candanaiścaiva dhūpaiśca vividhaistadā | naivedyaiḥ pūjitaḥ śambhurārārtikavidhānataḥ

प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैस्तोषितः शङ्करो मया ।गीतैर्नृत्यैश्च वाद्यैश्च मुखाङ्गुलिसमर्पणैः॥ 28.44 ॥

praṇipātaiḥ stavaiḥ puṇyaistoṣitaḥ śaṅkaro mayā | gītairnṛtyaiśca vādyaiśca mukhāṅgulisamarpaṇaiḥ

एतैश्च विविधैश्चान्यैरुपायैर्भूरिभिर्मुने ।शास्त्रोक्तेन विधानेन पूजितो भगवान् हरः॥ 28.45 ॥

etaiśca vividhaiścānyairupāyairbhūribhirmune | śāstroktena vidhānena pūjito bhagavān haraḥ

न तुष्टः सम्मुखो जातो यदा च भगवान् हरः ।तदाहं दुःखितोऽभूवं तपसोऽप्राप्य सत्फलम्॥ 28.46 ॥

na tuṣṭaḥ sammukho jāto yadā ca bhagavān haraḥ | tadāhaṃ duḥkhito'bhūvaṃ tapaso'prāpya satphalam

धिक् शरीरं बलं चैव धिक् तपःकरणं मम ।इत्युक्त्वा तु मया तत्र स्थापितेऽग्नौ हुतं बहु॥ 28.47 ॥

dhik śarīraṃ balaṃ caiva dhik tapaḥkaraṇaṃ mama | ityuktvā tu mayā tatra sthāpite'gnau hutaṃ bahu

पुनश्चेति विचार्यैव त्यक्षाम्यग्नौ निजां तनुम् ।सञ्छिन्नानि शिरांस्येव तस्मिन् प्रज्वलिते शुचौ॥ 28.48 ॥

punaśceti vicāryaiva tyakṣāmyagnau nijāṃ tanum | sañchinnāni śirāṃsyeva tasmin prajvalite śucau

सुच्छित्वैकैकशस्तानि कृत्वा शुद्धानि सर्वशः ।शङ्करायार्पितान्येव नवसङ्ख्यानि वै मया॥ 28.49 ॥

succhitvaikaikaśastāni kṛtvā śuddhāni sarvaśaḥ | śaṅkarāyārpitānyeva navasaṅkhyāni vai mayā

यावच्च दशमं छेत्तुं प्रारब्धमृषिसत्तम ।तावदाविरभूत्तत्र ज्योतीरूपो हरः स्वयम्॥ 28.50 ॥

yāvacca daśamaṃ chettuṃ prārabdhamṛṣisattama | tāvadāvirabhūttatra jyotīrūpo haraḥ svayam

मा मेति व्याहरत् प्रीत्या द्रुतं वै भक्तवत्सलः ।प्रसन्नश्च वरं ब्रूहि ददामि मनसेप्सितम्॥ 28.51 ॥

mā meti vyāharat prītyā drutaṃ vai bhaktavatsalaḥ | prasannaśca varaṃ brūhi dadāmi manasepsitam

इत्युक्ते च तदा तेन मया दृष्टो महेश्वरः ।प्रणतः संस्तुतश्चैव करौ बध्वा सुभक्तितः॥ 28.52 ॥

ityukte ca tadā tena mayā dṛṣṭo maheśvaraḥ | praṇataḥ saṃstutaścaiva karau badhvā subhaktitaḥ

तदा वृतं मयैतच्च देहि मे ह्यतुलं बलम् ।यदि प्रसन्नो देवेश दुर्लभं किं भवेन्मम॥ 28.53 ॥

tadā vṛtaṃ mayaitacca dehi me hyatulaṃ balam | yadi prasanno deveśa durlabhaṃ kiṃ bhavenmama

शिवेन परितुष्टेन सर्वं दत्तं कृपालुना ।मह्यं मनोऽभिलषितं गिरा प्रोच्य तथास्त्विति॥ 28.54 ॥

śivena parituṣṭena sarvaṃ dattaṃ kṛpālunā | mahyaṃ mano'bhilaṣitaṃ girā procya tathāstviti

अमोघया सुदृष्ट्या वै वैद्यवद्योजितानि मे ।शिरांसि सन्धयित्वा तु दृष्टानि परमात्मना॥ 28.55 ॥

amoghayā sudṛṣṭyā vai vaidyavadyojitāni me | śirāṃsi sandhayitvā tu dṛṣṭāni paramātmanā

एवं कृते तदा तत्र शरीरं पूर्ववन्मम ।जातं तस्य प्रसादाच्च सर्वं प्राप्तं फलं मया॥ 28.56 ॥

evaṃ kṛte tadā tatra śarīraṃ pūrvavanmama | jātaṃ tasya prasādācca sarvaṃ prāptaṃ phalaṃ mayā

तदा च प्रार्थितो मे संस्थितोऽसौ वृषभध्वजः ।वैद्यनाथेश्वरो नाम्ना प्रसिद्धोऽभूज्जगत्त्रये॥ 28.57 ॥

tadā ca prārthito me saṃsthito'sau vṛṣabhadhvajaḥ | vaidyanātheśvaro nāmnā prasiddho'bhūjjagattraye

दर्शनात्पूजनाज्ज्योतिर्लिङ्गरूपो महेश्वरः ।भुक्तिमुक्तिप्रदो लोके सर्वेषां हितकारकः॥ 28.58 ॥

darśanātpūjanājjyotirliṅgarūpo maheśvaraḥ | bhuktimuktiprado loke sarveṣāṃ hitakārakaḥ

ज्योतिर्लिङ्गमहं तद्वै पूजयित्वा विशेषतः ।प्रणिपत्यागतश्चात्र विजेतुं भुवनत्रयम्॥ 28.59 ॥

jyotirliṅgamahaṃ tadvai pūjayitvā viśeṣataḥ | praṇipatyāgataścātra vijetuṃ bhuvanatrayam

सूत उवाच ।तदीयं तद्वचः श्रुत्वा देवर्षिर्जातसम्भ्रमः ।विहस्य च मनस्येव रावणं नारदोऽब्रवीत्॥ 28.60 ॥

sūta uvāca | tadīyaṃ tadvacaḥ śrutvā devarṣirjātasambhramaḥ | vihasya ca manasyeva rāvaṇaṃ nārado'bravīt

नारद उवाच ।श्रूयतां राक्षसश्रेष्ठ कथयामि हितं तव ।त्वया तदेव कर्त्तव्यं मदुक्तं नान्यथा क्वचित्॥ 28.61 ॥

nārada uvāca | śrūyatāṃ rākṣasaśreṣṭha kathayāmi hitaṃ tava | tvayā tadeva karttavyaṃ maduktaṃ nānyathā kvacit

त्वयोक्तं यच्छिवेनैव हितं दत्तं ममाधुना ।तत्सर्वं च त्वया सत्यं न मन्तव्यं कदाचन॥ 28.62 ॥

tvayoktaṃ yacchivenaiva hitaṃ dattaṃ mamādhunā | tatsarvaṃ ca tvayā satyaṃ na mantavyaṃ kadācana

अयं वै विकृतिं प्राप्तः किं किं नैव ब्रवीति च ।सत्यं नैव भवेत्तद्वै कथं ज्ञेयं प्रियोऽसि मे॥ 28.63 ॥

ayaṃ vai vikṛtiṃ prāptaḥ kiṃ kiṃ naiva bravīti ca | satyaṃ naiva bhavettadvai kathaṃ jñeyaṃ priyo'si me

इति गत्वा पुनः कार्यं कुरु त्वं ह्यहिताय वै ।कैलासोद्धरणे यत्नः कर्तव्यश्च त्वया पुनः॥ 28.64 ॥

iti gatvā punaḥ kāryaṃ kuru tvaṃ hyahitāya vai | kailāsoddharaṇe yatnaḥ kartavyaśca tvayā punaḥ

यदि चैवोद्धृतश्चायं कैलासो हि भविष्यति ।तदैव सफलं सर्वं भविष्यति न संशयः॥ 28.65 ॥

yadi caivoddhṛtaścāyaṃ kailāso hi bhaviṣyati | tadaiva saphalaṃ sarvaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ

पूर्ववत्स्थापयित्वा त्वं पुनरागच्छ वै सुखम् ।निश्चयं परमं गत्वा यथेच्छसि तथा कुरु॥ 28.66 ॥

pūrvavatsthāpayitvā tvaṃ punarāgaccha vai sukham | niścayaṃ paramaṃ gatvā yathecchasi tathā kuru

सूत उवाच ।इत्युक्तः स हितं मेने रावणो विधिमोहितः ।सत्यं मत्वा मुनेर्वाक्यं कैलासमगमत्तदा॥ 28.67 ॥

sūta uvāca | ityuktaḥ sa hitaṃ mene rāvaṇo vidhimohitaḥ | satyaṃ matvā munervākyaṃ kailāsamagamattadā

गत्वा तत्र समुद्धारं चक्रे तस्य गिरेः स च ।तत्रस्थं चैव तत्सर्वं विपर्यस्तं परस्परम्॥ 28.68 ॥

gatvā tatra samuddhāraṃ cakre tasya gireḥ sa ca | tatrasthaṃ caiva tatsarvaṃ viparyastaṃ parasparam

गिरीशोऽपि तदा दृष्ट्वा किं जातमिति सोऽब्रवीत् ।गिरिजा च तदा शम्भुं प्रत्युवाच विहस्य तम्॥ 28.69 ॥

girīśo'pi tadā dṛṣṭvā kiṃ jātamiti so'bravīt | girijā ca tadā śambhuṃ pratyuvāca vihasya tam

गिरिजोवाच ।सच्छिष्यस्य फलं जातं सम्यग्जातं तु शिष्यतः ।शान्तात्मने सुवीराय दत्तं यदतुलं बलम्॥ 28.70 ॥

girijovāca | sacchiṣyasya phalaṃ jātaṃ samyagjātaṃ tu śiṣyataḥ | śāntātmane suvīrāya dattaṃ yadatulaṃ balam

सूत उवाच ।गिरिजायाश्च साकूतं वचः श्रुत्वा महेश्वरः ।कृतघ्नं रावणं मत्वा शशाप बलदर्पितम्॥ 28.71 ॥

sūta uvāca | girijāyāśca sākūtaṃ vacaḥ śrutvā maheśvaraḥ | kṛtaghnaṃ rāvaṇaṃ matvā śaśāpa baladarpitam

सूत उवाव ।इति तत्र च यज्जातं नारदः श्रुतवांस्तदा ।रावणोऽपि प्रसन्नात्मागात्स्वधाम यथागतम्॥ 28.73 ॥

sūta uvāva | iti tatra ca yajjātaṃ nāradaḥ śrutavāṃstadā | rāvaṇo'pi prasannātmāgātsvadhāma yathāgatam

निश्चयं परमं कृत्वा बली बलविमोहितः ।जगद्वशं हि कृतवान् रावणः परदर्पहा॥ 28.74 ॥

niścayaṃ paramaṃ kṛtvā balī balavimohitaḥ | jagadvaśaṃ hi kṛtavān rāvaṇaḥ paradarpahā

शिवाज्ञया च प्राप्तेन दिव्यास्त्रेण महौजसा ।रावणस्य प्रतिभटो नालं कश्चिदभूत्तदा॥ 28.75 ॥

śivājñayā ca prāptena divyāstreṇa mahaujasā | rāvaṇasya pratibhaṭo nālaṃ kaścidabhūttadā

इत्येतच्च समाख्यातं वैद्यनाथेश्वरस्य च ।माहात्म्यं शृणवतां पापं नृणां भवति भस्मसात्॥ 28.76 ॥

ityetacca samākhyātaṃ vaidyanātheśvarasya ca | māhātmyaṃ śṛṇavatāṃ pāpaṃ nṛṇāṃ bhavati bhasmasāt