Kotirudra Samhita

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 16.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 16.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.१६. षोडशोऽध्यायः ।महाकालज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् १ ।ऋषय ऊचुः ।सूत सर्वं विजानासि वस्तु व्यासप्रसादतः ।ज्योतिषां च कथां श्रुत्वा तृप्तिर्नैव प्रजायते॥ 16.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.16. ṣoḍaśo'dhyāyaḥ | mahākālajyotirliṅgamāhātmyavarṇanam 1 | ṛṣaya ūcuḥ | sūta sarvaṃ vijānāsi vastu vyāsaprasādataḥ | jyotiṣāṃ ca kathāṃ śrutvā tṛptirnaiva prajāyate

तस्मात्त्वं हि विशेषेण कृपां कृत्वातुलां प्रभो ।ज्योतिर्लिङ्गं तृतीयं च कथय त्वं हि नोऽधुना॥ 16.2 ॥

tasmāttvaṃ hi viśeṣeṇa kṛpāṃ kṛtvātulāṃ prabho | jyotirliṅgaṃ tṛtīyaṃ ca kathaya tvaṃ hi no'dhunā

सूत उवाच ।धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं श्रीमतां भवतां यदि ।गतश्च सङ्गमं विप्रा धन्या वै साधुसङ्गतिः॥ 16.3 ॥

sūta uvāca | dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ śrīmatāṃ bhavatāṃ yadi | gataśca saṅgamaṃ viprā dhanyā vai sādhusaṅgatiḥ

अतो मत्वा स्वभाग्यं हि कथयिष्यामि पावनीम् ।पापप्रणाशिनीं दिव्यां कथां च शृणुतादरात्॥ 16.4 ॥

ato matvā svabhāgyaṃ hi kathayiṣyāmi pāvanīm | pāpapraṇāśinīṃ divyāṃ kathāṃ ca śṛṇutādarāt

अवन्ती नगरी रम्या मुक्तिदा सर्वदेहिनाम् ।शिवप्रिया महापुण्या वर्तते लोकपावनी॥ 16.5 ॥

avantī nagarī ramyā muktidā sarvadehinām | śivapriyā mahāpuṇyā vartate lokapāvanī

तत्रासीद् ब्राह्मणश्रेष्ठः शुभकर्मपरायणः ।वेदाध्ययनकर्ता च वेदकर्मरतः सदा॥ 16.6 ॥

tatrāsīd brāhmaṇaśreṣṭhaḥ śubhakarmaparāyaṇaḥ | vedādhyayanakartā ca vedakarmarataḥ sadā

अग्न्याधानसमायुक्तः शिवपूजारतः सदा ।पार्थिवीं प्रत्यहं मूर्तिं पूजयामास वै द्विजः॥ 16.7 ॥

agnyādhānasamāyuktaḥ śivapūjārataḥ sadā | pārthivīṃ pratyahaṃ mūrtiṃ pūjayāmāsa vai dvijaḥ

सर्वकर्मफलं प्राप्य द्विजो वेदप्रियः सदा ।सतां गतिं समालेभे सम्यज्ज्ञानपरायणः॥ 16.8 ॥

sarvakarmaphalaṃ prāpya dvijo vedapriyaḥ sadā | satāṃ gatiṃ samālebhe samyajjñānaparāyaṇaḥ

तत्पुत्रास्तादृशाश्चासंश्चत्वारो मुनिसत्तमाः ।शिवपूजारता नित्यं पित्रोरनवमाः सदा॥ 16.9 ॥

tatputrāstādṛśāścāsaṃścatvāro munisattamāḥ | śivapūjāratā nityaṃ pitroranavamāḥ sadā

देवप्रियश्च तज्ज्येष्ठः प्रियमेधास्ततः परम् ।तृतीयः सुकृतो नाम धर्मवाही च सुव्रतः॥ 16.10 ॥

devapriyaśca tajjyeṣṭhaḥ priyamedhāstataḥ param | tṛtīyaḥ sukṛto nāma dharmavāhī ca suvrataḥ

तेषां पुण्यप्रतापाच्च पृथिव्यां सुखमैधत ।शुक्लपक्षे यथा चन्द्रो वर्धते च निरन्तरम्॥ 16.11 ॥

teṣāṃ puṇyapratāpācca pṛthivyāṃ sukhamaidhata | śuklapakṣe yathā candro vardhate ca nirantaram

तथा तेषां गुणास्तत्र वर्धन्ते स्म सुखावहाः ।ब्रह्मतेजोमयी सा वै नगरी चाभवत्तदा॥ 16.12 ॥

tathā teṣāṃ guṇāstatra vardhante sma sukhāvahāḥ | brahmatejomayī sā vai nagarī cābhavattadā

एतस्मिन्नन्तरे तत्र यज्जातं वृत्तमुत्तमम् ।श्रूयतां तद् द्विजश्रेष्ठाः कथयामि यथाश्रुतम्॥ 16.13 ॥

etasminnantare tatra yajjātaṃ vṛttamuttamam | śrūyatāṃ tad dvijaśreṣṭhāḥ kathayāmi yathāśrutam

पर्वते रत्नमाले च दूषणाख्यो महासुरः ।बलवान्दैत्यराजश्च धर्मद्वेषी निरन्तरम्॥ 16.14 ॥

parvate ratnamāle ca dūṣaṇākhyo mahāsuraḥ | balavāndaityarājaśca dharmadveṣī nirantaram

ब्रह्मणो वरदानाच्च जगत्तुच्छीचकार ह ।देवाः पराजितास्तेन स्थानान्निःसारितास्तथा॥ 16.15 ॥

brahmaṇo varadānācca jagattucchīcakāra ha | devāḥ parājitāstena sthānānniḥsāritāstathā

पृथिव्यां वेदधर्माश्च स्मृतिधर्माश्च सर्वशः ।स्फोटितास्तेन दुष्टेन सिंहेनेव शशाः खलु॥ 16.16 ॥

pṛthivyāṃ vedadharmāśca smṛtidharmāśca sarvaśaḥ | sphoṭitāstena duṣṭena siṃheneva śaśāḥ khalu

यावन्तो वेदधर्माश्च तावन्तो दूरतः कृताः ।तीर्थे तीर्थे तथा क्षेत्रे धर्मो नीतश्च दूरतः॥ 16.17 ॥

yāvanto vedadharmāśca tāvanto dūrataḥ kṛtāḥ | tīrthe tīrthe tathā kṣetre dharmo nītaśca dūrataḥ

अवन्ती नगरी रम्या तत्रैका दृश्यते पुनः ।इत्थं विचार्य तेनैव यत्कृतं श्रूयतां हि तत्॥ 16.18 ॥

avantī nagarī ramyā tatraikā dṛśyate punaḥ | itthaṃ vicārya tenaiva yatkṛtaṃ śrūyatāṃ hi tat

बहुसैन्यसमायुक्तो दूषणः स महासुरः ।तत्रस्थान्ब्राह्मणान्सर्वानुद्दिश्य समुपाययौ॥ 16.19 ॥

bahusainyasamāyukto dūṣaṇaḥ sa mahāsuraḥ | tatrasthānbrāhmaṇānsarvānuddiśya samupāyayau

तत्रागत्य स दैत्येन्द्रश्चतुरो दैत्यसत्तमान् ।प्रोवाचाहूय वचनं विप्रद्रोही महाखलः॥ 16.20 ॥

tatrāgatya sa daityendraścaturo daityasattamān | provācāhūya vacanaṃ vipradrohī mahākhalaḥ

दैत्य उवाच ।किमेते ब्राह्मणा दुष्टा न कुर्वन्ति वचो मम ।वेदधर्मरता एते सर्वे दण्ड्या मते मम॥ 16.21 ॥

daitya uvāca | kimete brāhmaṇā duṣṭā na kurvanti vaco mama | vedadharmaratā ete sarve daṇḍyā mate mama

सर्वे देवा मया लोके राजानश्च पराजिताः ।वशे किं ब्राह्मणाः शक्या न कर्तुं दैत्यसत्तमाः॥ 16.22 ॥

sarve devā mayā loke rājānaśca parājitāḥ | vaśe kiṃ brāhmaṇāḥ śakyā na kartuṃ daityasattamāḥ

यदि जीवितुमिच्छा स्यात्तदा धर्मं शिवस्य च ।वेदानां परमं धर्मं त्यक्त्वा सुखसुभागिनः॥ 16.23 ॥

yadi jīvitumicchā syāttadā dharmaṃ śivasya ca | vedānāṃ paramaṃ dharmaṃ tyaktvā sukhasubhāginaḥ

अन्यथा जीवने तेषां संशयश्च भविष्यति ।इति सत्यं मया प्रोक्तं तत्कुरुध्वं विशङ्किताः॥ 16.24 ॥

anyathā jīvane teṣāṃ saṃśayaśca bhaviṣyati | iti satyaṃ mayā proktaṃ tatkurudhvaṃ viśaṅkitāḥ

सूत उवाच ।इति निश्चित्य ते दैत्याश्चत्वारः पावका इव ।चतुर्दिक्षु तदा जाताः प्रलये च यथा पुरा॥ 16.25 ॥

sūta uvāca | iti niścitya te daityāścatvāraḥ pāvakā iva | caturdikṣu tadā jātāḥ pralaye ca yathā purā

ते ब्राह्मणास्तदा श्रुत्वा दैत्यानामुद्यमं तदा ।न दुःखं लेभिरे तत्र शिवध्यानपरायणाः॥ 16.26 ॥

te brāhmaṇāstadā śrutvā daityānāmudyamaṃ tadā | na duḥkhaṃ lebhire tatra śivadhyānaparāyaṇāḥ

धैर्यं समाश्रितास्ते च रेखामात्रं तदा द्विजाः ।न चेलुः परमध्यानाद्वराकाः के शिवाग्रतः॥ 16.27 ॥

dhairyaṃ samāśritāste ca rekhāmātraṃ tadā dvijāḥ | na celuḥ paramadhyānādvarākāḥ ke śivāgrataḥ

एतस्मिन्नन्तरे तैस्तु व्याप्तासीन्नगरी शुभा ।लोकाश्च पीडितास्तैस्तु ब्राह्मणान्समुपाययुः॥ 16.28 ॥

etasminnantare taistu vyāptāsīnnagarī śubhā | lokāśca pīḍitāstaistu brāhmaṇānsamupāyayuḥ

लोका ऊचुः ।स्वामिनः किं च कर्तव्यं दुष्टाश्च समुपागताः ।हिंसिता बहवो लोका आगताश्च समीपतः॥ 16.29 ॥

lokā ūcuḥ | svāminaḥ kiṃ ca kartavyaṃ duṣṭāśca samupāgatāḥ | hiṃsitā bahavo lokā āgatāśca samīpataḥ

सूत उवाच ।तेषामिति वचः श्रुत्वा वेदप्रियसुताश्च ते ।समूचुर्ब्राह्मणाँस्तान्वै विश्वस्ताः शङ्करे सदा॥ 16.30 ॥

sūta uvāca | teṣāmiti vacaḥ śrutvā vedapriyasutāśca te | samūcurbrāhmaṇām̐stānvai viśvastāḥ śaṅkare sadā

ब्राह्मणा ऊचुः ।श्रूयतां विद्यते नैव बलं दुष्टभयावहम् ।न शस्त्राणि तथा सन्ति यच्च ते विमुखाः पुनः॥ 16.31 ॥

brāhmaṇā ūcuḥ | śrūyatāṃ vidyate naiva balaṃ duṣṭabhayāvaham | na śastrāṇi tathā santi yacca te vimukhāḥ punaḥ

सामान्यस्यापमानो नो ह्याश्रयस्य भवेदिह ।पुनश्च किं समर्थस्य शिवस्येह भविष्यति॥ 16.32 ॥

sāmānyasyāpamāno no hyāśrayasya bhavediha | punaśca kiṃ samarthasya śivasyeha bhaviṣyati

शिवो रक्षां करोत्वद्यासुराणां भयतः प्रभुः ।नान्यथा शरणं लोके भक्तवत्सलतः शिवात्॥ 16.33 ॥

śivo rakṣāṃ karotvadyāsurāṇāṃ bhayataḥ prabhuḥ | nānyathā śaraṇaṃ loke bhaktavatsalataḥ śivāt

सूत उवाच ।इति धैर्यं समास्थाय समर्चां पार्थिवस्य च ।कृत्वा ते च द्विजाः सम्यक् स्थिता ध्यानपरायणाः ।दृष्टा दैत्येन तावच्च ते विप्राः सबलेन हि॥ 16.34 ॥

sūta uvāca | iti dhairyaṃ samāsthāya samarcāṃ pārthivasya ca | kṛtvā te ca dvijāḥ samyak sthitā dhyānaparāyaṇāḥ | dṛṣṭā daityena tāvacca te viprāḥ sabalena hi

दूषणेन वचः प्रोक्तं हन्यतां वध्यतामिति ।तच्छ्रुतं तैस्तदा नैव दैत्यप्रोक्तं वचो द्विजैः ।वेदप्रियसुतैः शम्भोर्ध्यानमार्गपरायणैः॥ 16.35 ॥

dūṣaṇena vacaḥ proktaṃ hanyatāṃ vadhyatāmiti | tacchrutaṃ taistadā naiva daityaproktaṃ vaco dvijaiḥ | vedapriyasutaiḥ śambhordhyānamārgaparāyaṇaiḥ

अथ यावत्स दुष्टात्मा हन्तुमैच्छद् द्विजांश्च तान् ।तावच्च प्रार्थिवस्थाने गर्त आसीत्सशब्दकः॥ 16.36 ॥

atha yāvatsa duṣṭātmā hantumaicchad dvijāṃśca tān | tāvacca prārthivasthāne garta āsītsaśabdakaḥ

गर्तात्ततः समुत्पन्नः शिवो विकटरूपधृक् ।महाकाल इति ख्यातो दुष्टहन्ता सतां गतिः॥ 16.37 ॥

gartāttataḥ samutpannaḥ śivo vikaṭarūpadhṛk | mahākāla iti khyāto duṣṭahantā satāṃ gatiḥ

महाकालः समुत्पन्नो दुष्टानां त्वादृशामहम् ।खल त्वं ब्राह्मणानां हि समीपाद् दूरतो व्रज॥ 16.38 ॥

mahākālaḥ samutpanno duṣṭānāṃ tvādṛśāmaham | khala tvaṃ brāhmaṇānāṃ hi samīpād dūrato vraja

इत्युक्त्वा हुङ्कृतेनैव भस्मसात्कृतवांस्तदा ।दूषणं च महाकालः शङ्करः सबलं द्रुतम्॥ 16.39 ॥

ityuktvā huṅkṛtenaiva bhasmasātkṛtavāṃstadā | dūṣaṇaṃ ca mahākālaḥ śaṅkaraḥ sabalaṃ drutam

कियत्सैन्यं हतं तेन किञ्चित्सैन्यं पलायितम् ।दूषणश्च हतस्तेन शिवेनेह परात्मना॥ 16.40 ॥

kiyatsainyaṃ hataṃ tena kiñcitsainyaṃ palāyitam | dūṣaṇaśca hatastena śiveneha parātmanā

सूर्यं दृष्ट्वा यथा याति सङ्क्षयं सर्वशस्तमः ।तथैव च शिवं दृष्ट्वा तत्सैन्यं विननाश ह॥ 16.41 ॥

sūryaṃ dṛṣṭvā yathā yāti saṅkṣayaṃ sarvaśastamaḥ | tathaiva ca śivaṃ dṛṣṭvā tatsainyaṃ vinanāśa ha

देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात ह ।देवः समाययुः सर्वे हरिब्रह्मादयस्तथा॥ 16.42 ॥

devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha | devaḥ samāyayuḥ sarve haribrahmādayastathā

भक्त्या प्रणम्य तं देवं शङ्करं लोकशङ्करम् ।तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः कृताञ्जलिपुटा द्विजाः॥ 16.43 ॥

bhaktyā praṇamya taṃ devaṃ śaṅkaraṃ lokaśaṅkaram | tuṣṭuvurvividhaiḥ stotraiḥ kṛtāñjalipuṭā dvijāḥ

ब्राह्मणांश्च समाश्वास्य सुप्रसन्नः शिवः स्वयम् ।वरं ब्रूतेति चोवाच महाकालो महेश्वरः॥ 16.44 ॥

brāhmaṇāṃśca samāśvāsya suprasannaḥ śivaḥ svayam | varaṃ brūteti covāca mahākālo maheśvaraḥ

तच्छ्रुत्वा ते द्विजाः सर्वे कृताञ्जलिपुटास्तदा ।सुप्रणम्य शिवं भक्त्या प्रोचुः सन्नतमस्तकाः॥ 16.45 ॥

tacchrutvā te dvijāḥ sarve kṛtāñjalipuṭāstadā | supraṇamya śivaṃ bhaktyā procuḥ sannatamastakāḥ

द्विजा ऊचुः ।महाकाल महादेव दुष्टदण्डकर प्रभो ।मुक्तिं प्रयच्छ नः शम्भो संसाराम्बुधितः शिव॥ 16.46 ॥

dvijā ūcuḥ | mahākāla mahādeva duṣṭadaṇḍakara prabho | muktiṃ prayaccha naḥ śambho saṃsārāmbudhitaḥ śiva

अत्रैव लोकरक्षार्थं स्थातव्यं हि त्वया शिव ।स्वदर्शकान्नरान् शम्भो तारय त्वं सदा प्रभो॥ 16.47 ॥

atraiva lokarakṣārthaṃ sthātavyaṃ hi tvayā śiva | svadarśakānnarān śambho tāraya tvaṃ sadā prabho

सूत उवाच ।इत्युक्तस्तैः शिवस्तत्र तस्थौ गर्ते सुशोभने ।भक्तानां चैव रक्षार्थं दत्त्वा तेभ्यश्च सद्गतिम्॥ 16.48 ॥

sūta uvāca | ityuktastaiḥ śivastatra tasthau garte suśobhane | bhaktānāṃ caiva rakṣārthaṃ dattvā tebhyaśca sadgatim

द्विजास्ते मुक्तिमापन्नाश्चतुर्द्दिक्षु शिवास्पदम् ।क्रोशमात्रं तदा जातं लिङ्गरूपिण एव च॥ 16.49 ॥

dvijāste muktimāpannāścaturddikṣu śivāspadam | krośamātraṃ tadā jātaṃ liṅgarūpiṇa eva ca

महाकालेश्वरो नाम शिवः ख्यातश्च भूतले ।तं दृष्ट्वा न भवेत्स्वप्ने किञ्चिद्दुःखमपि द्विजाः॥ 16.50 ॥

mahākāleśvaro nāma śivaḥ khyātaśca bhūtale | taṃ dṛṣṭvā na bhavetsvapne kiñcidduḥkhamapi dvijāḥ

यं यं काममपेक्ष्यैव तल्लिङ्गं भजते तु यः ।तं तं काममवाप्नोति लभेन्मोक्षं परत्र च॥ 16.51 ॥

yaṃ yaṃ kāmamapekṣyaiva talliṅgaṃ bhajate tu yaḥ | taṃ taṃ kāmamavāpnoti labhenmokṣaṃ paratra ca

एतत्सर्वं समाख्यातं महाकालस्य सुव्रताः ।समुद्भवश्च माहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ॥ 16.52 ॥

etatsarvaṃ samākhyātaṃ mahākālasya suvratāḥ | samudbhavaśca māhātmyaṃ kimanyacchrotumicchatha

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ 17.0 ॥

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः॥ 17.0-2 ॥

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता ४.१७. सप्तदशोऽध्यायः ।महाकालज्योतिर्लिङ्गमाहात्म्यवर्णनम् २ ।ऋषय ऊचुः ।महाकालसमाह्वस्थज्योतिर्लिङ्गस्य रक्षिणः ।भक्तानां महिमानं च पुनर्ब्रूहि महामते॥ 17.1 ॥

śrīśivamahāpurāṇam || caturthī koṭirudrasaṃhitā 4.17. saptadaśo'dhyāyaḥ | mahākālajyotirliṅgamāhātmyavarṇanam 2 | ṛṣaya ūcuḥ | mahākālasamāhvasthajyotirliṅgasya rakṣiṇaḥ | bhaktānāṃ mahimānaṃ ca punarbrūhi mahāmate

सूत उवाच ।शृणुतादरतो विप्रा भक्तरक्षाविधायिनः ।महाकालस्य लिङ्गस्य माहात्म्यं भक्तिवर्धनम्॥ 17.2 ॥

sūta uvāca | śṛṇutādarato viprā bhaktarakṣāvidhāyinaḥ | mahākālasya liṅgasya māhātmyaṃ bhaktivardhanam

उज्जयिन्यामभूद्राजा चन्द्रसेनाह्वयो महान् ।सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञः शिवभक्तो जितेन्द्रियः॥ 17.3 ॥

ujjayinyāmabhūdrājā candrasenāhvayo mahān | sarvaśāstrārthatattvajñaḥ śivabhakto jitendriyaḥ

तस्याभवत्सखा राज्ञो मणिभद्रो गणो द्विजाः ।गिरीशगणमुख्यश्च सर्वलोकनमस्कृतः॥ 17.4 ॥

tasyābhavatsakhā rājño maṇibhadro gaṇo dvijāḥ | girīśagaṇamukhyaśca sarvalokanamaskṛtaḥ

एकदा स गणेन्द्रो हि प्रसन्नास्यो महामणिम् ।मणिभद्रो ददौ तस्मै चिन्तामणिमुदारधीः॥ 17.5 ॥

ekadā sa gaṇendro hi prasannāsyo mahāmaṇim | maṇibhadro dadau tasmai cintāmaṇimudāradhīḥ

स वै मणिः कौस्तुभवद् द्योतमानोऽर्कसन्निभः ।ध्यातो दृष्टः श्रुतो वापि मङ्गलं यच्छति ध्रुवम्॥ 17.6 ॥

sa vai maṇiḥ kaustubhavad dyotamāno'rkasannibhaḥ | dhyāto dṛṣṭaḥ śruto vāpi maṅgalaṃ yacchati dhruvam

तस्य कान्तितलस्पृष्टं कांस्यं ताम्रमयस्त्रपु ।पाषाणादिकमन्यद्वा द्रुतं भवति हाटकम्॥ 17.7 ॥

tasya kāntitalaspṛṣṭaṃ kāṃsyaṃ tāmramayastrapu | pāṣāṇādikamanyadvā drutaṃ bhavati hāṭakam

स तु चिन्तामणिं कण्ठे बिभ्रद् राजा शिवाश्रयः ।चन्द्रसेनो रराजाति देवमध्येव भानुमान्॥ 17.8 ॥

sa tu cintāmaṇiṃ kaṇṭhe bibhrad rājā śivāśrayaḥ | candraseno rarājāti devamadhyeva bhānumān

श्रुत्वा चिन्तामणिग्रीवं चन्द्रसेनं नृपोत्तमम् ।निखिलाः क्षितिराजानस्तृष्णाक्षुब्धहृदोऽभवन्॥ 17.9 ॥

śrutvā cintāmaṇigrīvaṃ candrasenaṃ nṛpottamam | nikhilāḥ kṣitirājānastṛṣṇākṣubdhahṛdo'bhavan

नृपा मत्सरिणः सर्वे तं मणिं चन्द्रसेनतः ।नानोपायैरयाचन्त देवलब्धमबुद्धयः॥ 17.10 ॥

nṛpā matsariṇaḥ sarve taṃ maṇiṃ candrasenataḥ | nānopāyairayācanta devalabdhamabuddhayaḥ

सर्वेषां भूभृतां याञ्चा चन्द्रसेनेन तेन वै ।व्यर्थीकृता महाकालदृढभक्तेन भूसुराः॥ 17.11 ॥

sarveṣāṃ bhūbhṛtāṃ yāñcā candrasenena tena vai | vyarthīkṛtā mahākāladṛḍhabhaktena bhūsurāḥ

ते कदर्थीकृताः सर्वे चन्द्रसेनेन भूभृता ।राजानः सर्वदेशानां संरम्भं चक्रिरे तदा॥ 17.12 ॥

te kadarthīkṛtāḥ sarve candrasenena bhūbhṛtā | rājānaḥ sarvadeśānāṃ saṃrambhaṃ cakrire tadā

अथ ते सर्वराजानश्चतुरङ्गबलान्विताः ।चन्द्रसेनं रणे जेतुं सम्बभूवुः किलोद्यताः॥ 17.13 ॥

atha te sarvarājānaścaturaṅgabalānvitāḥ | candrasenaṃ raṇe jetuṃ sambabhūvuḥ kilodyatāḥ

ते तु सर्वे समेता वै कृतसङ्केतसंविदः ।उज्जयिन्याश्चतुर्द्वारं रुरुधुर्बहुसैनिकाः॥ 17.14 ॥

te tu sarve sametā vai kṛtasaṅketasaṃvidaḥ | ujjayinyāścaturdvāraṃ rurudhurbahusainikāḥ

संरुध्यमानां स्वपुरीं दृष्ट्वा निखिलराजभिः ।तमेव शरणं राजा महाकालेश्वरं ययौ॥ 17.15 ॥

saṃrudhyamānāṃ svapurīṃ dṛṣṭvā nikhilarājabhiḥ | tameva śaraṇaṃ rājā mahākāleśvaraṃ yayau

निर्विकल्पो निराहारः स नृपो दृढनिश्चयः ।समानर्च महाकालं दिवानक्तमनन्यधीः॥ 17.16 ॥

nirvikalpo nirāhāraḥ sa nṛpo dṛḍhaniścayaḥ | samānarca mahākālaṃ divānaktamananyadhīḥ

ततः स भगवाञ्छम्भुर्महाकालः प्रसन्नधीः ।तं रक्षितुमुपायं वै चक्रे तं शृणुतादरात्॥ 17.17 ॥

tataḥ sa bhagavāñchambhurmahākālaḥ prasannadhīḥ | taṃ rakṣitumupāyaṃ vai cakre taṃ śṛṇutādarāt

तदैव समये गोपी काचित्तत्र पुरोत्तमे ।चरन्ती सशिशुर्विप्रा महाकालान्तिकं ययौ॥ 17.18 ॥

tadaiva samaye gopī kācittatra purottame | carantī saśiśurviprā mahākālāntikaṃ yayau

पञ्चाब्दवयसं बालं वहन्ती गतभर्तृका ।राज्ञा कृतां महाकालपूजां सापश्यदादरात्॥ 17.19 ॥

pañcābdavayasaṃ bālaṃ vahantī gatabhartṛkā | rājñā kṛtāṃ mahākālapūjāṃ sāpaśyadādarāt

सा दृष्ट्वा सुमहाश्चर्यां शिवपूजां च तत्कृताम् ।प्रणिपत्य स्वशिविरं पुनरेवाभ्यपद्यत॥ 17.20 ॥

sā dṛṣṭvā sumahāścaryāṃ śivapūjāṃ ca tatkṛtām | praṇipatya svaśiviraṃ punarevābhyapadyata

एतत्सर्वमशेषेण स दृष्ट्वा वल्लवीसुतः ।कुतूहलेन तां कर्तुं शिवपूजां मनो दधे॥ 17.21 ॥

etatsarvamaśeṣeṇa sa dṛṣṭvā vallavīsutaḥ | kutūhalena tāṃ kartuṃ śivapūjāṃ mano dadhe

आनीय हृद्यं पाषाणं शून्ये तु शिविरान्तरे ।अविदूरे स्वशिविराच्छिवलिङ्गं स भक्तितः॥ 17.22 ॥

ānīya hṛdyaṃ pāṣāṇaṃ śūnye tu śivirāntare | avidūre svaśivirācchivaliṅgaṃ sa bhaktitaḥ

गन्धालङ्कारवासोभिर्धूपदीपाक्षतादिभिः ।विधाय कृत्रिमैर्द्रव्यैर्नैवेद्यं चाप्यकल्पयत्॥ 17.23 ॥

gandhālaṅkāravāsobhirdhūpadīpākṣatādibhiḥ | vidhāya kṛtrimairdravyairnaivedyaṃ cāpyakalpayat

भूयो भूयः समभ्यर्च्य पत्रैः पुष्पैर्मनोरमैः ।नृत्यं च विविधं कृत्वा प्रणनाम पुनः पुनः॥ 17.24 ॥

bhūyo bhūyaḥ samabhyarcya patraiḥ puṣpairmanoramaiḥ | nṛtyaṃ ca vividhaṃ kṛtvā praṇanāma punaḥ punaḥ

एतस्मिन्समये पुत्रं शिवासक्तसुचेतसम् ।प्रणयाद्गोपिका सा तं भोजनाय समाह्वयत्॥ 17.25 ॥

etasminsamaye putraṃ śivāsaktasucetasam | praṇayādgopikā sā taṃ bhojanāya samāhvayat

यदाहूतोऽपि बहुश; शिवपूजाक्तमानसः ।बालश्च भोजनं नैच्छत्तदा तत्र ययौ प्रसूः॥ 17.26 ॥

yadāhūto'pi bahuśa; śivapūjāktamānasaḥ | bālaśca bhojanaṃ naicchattadā tatra yayau prasūḥ

तं विलोक्य शिवस्याग्रे निषण्णं मीलितेक्षणम् ।चकर्ष पाणिं सङ्गृह्य कोपेन समताडयत्॥ 17.27 ॥

taṃ vilokya śivasyāgre niṣaṇṇaṃ mīlitekṣaṇam | cakarṣa pāṇiṃ saṅgṛhya kopena samatāḍayat

आकृष्टस्ताडितश्चापि नागच्छत् स्वसुतो यदा ।तां पूजां नाशयामास क्षिप्त्वा लिङ्गं च दूरतः॥ 17.28 ॥

ākṛṣṭastāḍitaścāpi nāgacchat svasuto yadā | tāṃ pūjāṃ nāśayāmāsa kṣiptvā liṅgaṃ ca dūrataḥ

हाहेति दूयमानं तं निर्भर्त्स्य स्वसुतं च सा ।पुनर्विवेश स्वगृहं गोपी क्रोधसमन्विता॥ 17.29 ॥

hāheti dūyamānaṃ taṃ nirbhartsya svasutaṃ ca sā | punarviveśa svagṛhaṃ gopī krodhasamanvitā

मात्रा विनाशितां पूजां दृष्ट्वा देवस्य शूलिनः ।देवदेवेति चुक्रोश निपपात स बालकः॥ 17.30 ॥

mātrā vināśitāṃ pūjāṃ dṛṣṭvā devasya śūlinaḥ | devadeveti cukrośa nipapāta sa bālakaḥ

प्रनष्टसंज्ञः सहसा स बभूव शुचाकुलः ।लब्धसंज्ञो मुहूर्तेन चक्षुषी उदमीलयत्॥ 17.31 ॥

pranaṣṭasaṃjñaḥ sahasā sa babhūva śucākulaḥ | labdhasaṃjño muhūrtena cakṣuṣī udamīlayat

तदैव जातं शिविरं महाकालस्य सुन्दरम् ।ददर्श स शिशुस्तत्र शिवानुग्रहतोऽचिरात्॥ 17.32 ॥

tadaiva jātaṃ śiviraṃ mahākālasya sundaram | dadarśa sa śiśustatra śivānugrahato'cirāt

हिरण्मयबृहद् द्वारं कपाटवरतोरणम् ।महार्हनीलविमलवज्रवेदीविराजितम्॥ 17.33 ॥

hiraṇmayabṛhad dvāraṃ kapāṭavaratoraṇam | mahārhanīlavimalavajravedīvirājitam

सन्तप्तहेमकलशैर्विचित्रैर्बहुभिर्युतम् ।प्रोद्भासितमणिस्तम्भैर्बद्धस्फटिकभूतलैः॥ 17.34 ॥

santaptahemakalaśairvicitrairbahubhiryutam | prodbhāsitamaṇistambhairbaddhasphaṭikabhūtalaiḥ

तन्मध्ये रत्नलिङ्गं हि शङ्करस्य कृपानिधेः ।स्वकृतार्चनसंयुक्तमपश्यद्गोपिकासुतः॥ 17.35 ॥

tanmadhye ratnaliṅgaṃ hi śaṅkarasya kṛpānidheḥ | svakṛtārcanasaṃyuktamapaśyadgopikāsutaḥ

स दृष्ट्वा सहसोत्थाय शिशुर्विस्मितमानसः ।सन्निमग्न इवासीद्वै परमानन्दसागरे॥ 17.36 ॥

sa dṛṣṭvā sahasotthāya śiśurvismitamānasaḥ | sannimagna ivāsīdvai paramānandasāgare

ततः स्तुत्वा स गिरिशं भूयो भूयः प्रणम्य च ।सूर्ये चास्तङ्गते बालो निर्जगाम शिवालयात्॥ 17.37 ॥

tataḥ stutvā sa giriśaṃ bhūyo bhūyaḥ praṇamya ca | sūrye cāstaṅgate bālo nirjagāma śivālayāt

अथापश्यत्स्वशिविरं पुरन्दरपुरोपमम् ।सद्यो हिरण्मयीभूतं विचित्रं परमोज्ज्वलम्॥ 17.38 ॥

athāpaśyatsvaśiviraṃ purandarapuropamam | sadyo hiraṇmayībhūtaṃ vicitraṃ paramojjvalam

सोऽन्तर्विवेश भवनं सर्वशोभासमन्वितम् ।मणिहेमगणाकीर्णं मोदमानो निशामुखे॥ 17.39 ॥

so'ntarviveśa bhavanaṃ sarvaśobhāsamanvitam | maṇihemagaṇākīrṇaṃ modamāno niśāmukhe

तत्रापश्यत्स्वजननीं स्वपन्तीं दिव्यलक्षणाम् ।रत्नालङ्कारदीप्ताङ्गीं साक्षात्सुरवधूमिव॥ 17.40 ॥

tatrāpaśyatsvajananīṃ svapantīṃ divyalakṣaṇām | ratnālaṅkāradīptāṅgīṃ sākṣātsuravadhūmiva

अथो स तनयो विप्राः शिवानुग्रहभाजनम् ।जवेनोत्थापयामास मातरं सुखविह्वलः॥ 17.41 ॥

atho sa tanayo viprāḥ śivānugrahabhājanam | javenotthāpayāmāsa mātaraṃ sukhavihvalaḥ

सोत्थिताद्भुतमालक्ष्यापूर्वं सर्वमिवाभवत् ।महानन्दसुमग्ना हि सस्वजे स्वसुतं च तम्॥ 17.42 ॥

sotthitādbhutamālakṣyāpūrvaṃ sarvamivābhavat | mahānandasumagnā hi sasvaje svasutaṃ ca tam

श्रुत्वा पुत्रमुखात्सर्वं प्रसादं गिरिजापतेः ।प्रभुं विज्ञापयामास यो भजत्यनिशं शिवम्॥ 17.43 ॥

śrutvā putramukhātsarvaṃ prasādaṃ girijāpateḥ | prabhuṃ vijñāpayāmāsa yo bhajatyaniśaṃ śivam

स राजा सहसागत्य समाप्तनियमो निशि ।ददर्श गोपिकासूनोः प्रभावं शिवतोषणम्॥ 17.44 ॥

sa rājā sahasāgatya samāptaniyamo niśi | dadarśa gopikāsūnoḥ prabhāvaṃ śivatoṣaṇam

दृष्ट्वा महीपतिः सर्वं तत्सामात्यपुरोहितः ।आसीन्निमग्नो विधृतिः परमानन्दसागरे॥ 17.45 ॥

dṛṣṭvā mahīpatiḥ sarvaṃ tatsāmātyapurohitaḥ | āsīnnimagno vidhṛtiḥ paramānandasāgare

प्रेम्णा बाष्पजलं मुञ्चन् चन्द्रसेनो नृपो हि सः ।शिवनामोच्चरन्प्रीत्या परिरेभे तमर्भकम्॥ 17.46 ॥

premṇā bāṣpajalaṃ muñcan candraseno nṛpo hi saḥ | śivanāmoccaranprītyā parirebhe tamarbhakam

महामहोत्सवस्तत्र प्रबभूवाद्भुतो द्विजाः ।महेशकीर्तनं चक्रुः सर्वे च सुखविह्वलाः॥ 17.47 ॥

mahāmahotsavastatra prababhūvādbhuto dvijāḥ | maheśakīrtanaṃ cakruḥ sarve ca sukhavihvalāḥ

एवमत्यद्भुताचाराच्छिवमाहात्म्यदर्शनात् ।पौराणां सम्भ्रमाच्चैव सा रात्रिः क्षणतामगात्॥ 17.48 ॥

evamatyadbhutācārācchivamāhātmyadarśanāt | paurāṇāṃ sambhramāccaiva sā rātriḥ kṣaṇatāmagāt

अथ प्रभाते युद्धाय पुरं संरुध्य संस्थिताः ।राजानश्चारवक्त्रेभ्यः शुश्रुवुश्चरितं च तत्॥ 17.49 ॥

atha prabhāte yuddhāya puraṃ saṃrudhya saṃsthitāḥ | rājānaścāravaktrebhyaḥ śuśruvuścaritaṃ ca tat

ते समेताश्च राजानः सर्वे ये ये समागताः ।परस्परमिति प्रोचुस्तच्छ्रुत्वा चकित अति॥ 17.50 ॥

te sametāśca rājānaḥ sarve ye ye samāgatāḥ | parasparamiti procustacchrutvā cakita ati

राजान ऊचुः ।अयं राजा चन्द्रसेनः शिवभक्तोऽतिदुर्जयः ।उज्जयिन्या महाकालपुर्याः पतिरनाकुलः॥ 17.51 ॥

rājāna ūcuḥ | ayaṃ rājā candrasenaḥ śivabhakto'tidurjayaḥ | ujjayinyā mahākālapuryāḥ patiranākulaḥ

ईदृशाः शिशवो यस्य पुर्यां सन्ति शिवव्रताः ।स राजा चन्द्रसेनस्तु महाशङ्करसेवकः॥ 17.52 ॥

īdṛśāḥ śiśavo yasya puryāṃ santi śivavratāḥ | sa rājā candrasenastu mahāśaṅkarasevakaḥ

नूनमस्य विरोधेन शिवः क्रोधं करिष्यति ।तत्क्रोधाद्धि वयं सर्वे भविष्यामो विनष्टकाः॥ 17.53 ॥

nūnamasya virodhena śivaḥ krodhaṃ kariṣyati | tatkrodhāddhi vayaṃ sarve bhaviṣyāmo vinaṣṭakāḥ

तस्मादनेन राज्ञा वै मिलापः कार्य एव हि ।एवं सति महेशानः करिष्यति कृपां पराम्॥ 17.54 ॥

tasmādanena rājñā vai milāpaḥ kārya eva hi | evaṃ sati maheśānaḥ kariṣyati kṛpāṃ parām

सूत उवाच ।इति निश्चित्य ते भूपास्त्यक्तवैराः सदाशयाः ।सर्वे बभूवुः सुप्रीता न्यस्तशस्त्रास्त्रपाणयः॥ 17.55 ॥

sūta uvāca | iti niścitya te bhūpāstyaktavairāḥ sadāśayāḥ | sarve babhūvuḥ suprītā nyastaśastrāstrapāṇayaḥ

विविशुस्ते पुरीं रम्यां महाकालस्य भूभृतः ।महाकालं समानर्चुश्चन्द्रसेनानुमोदिताः॥ 17.56 ॥

viviśuste purīṃ ramyāṃ mahākālasya bhūbhṛtaḥ | mahākālaṃ samānarcuścandrasenānumoditāḥ

ततस्ते गोपवनितागेहं जग्मुर्महीभृतः ।प्रशंसन्तश्च तद्भाग्यं सर्वे दिव्यमहोदयम्॥ 17.57 ॥

tataste gopavanitāgehaṃ jagmurmahībhṛtaḥ | praśaṃsantaśca tadbhāgyaṃ sarve divyamahodayam

ते तत्र चन्द्रसेनेन प्रत्युद्गम्याभिपूजिताः ।महार्हविष्टरगताः प्रत्यनन्दन् सुविस्मिताः॥ 17.58 ॥

te tatra candrasenena pratyudgamyābhipūjitāḥ | mahārhaviṣṭaragatāḥ pratyanandan suvismitāḥ

गोपसूनोः प्रसादात्तत्प्रादुर्भूतं शिवालयम् ।संवीक्ष्य शिवलिङ्गं च शिवे चक्रुः परां मतिम्॥ 17.59 ॥

gopasūnoḥ prasādāttatprādurbhūtaṃ śivālayam | saṃvīkṣya śivaliṅgaṃ ca śive cakruḥ parāṃ matim

ततस्ते गोपशिशवे प्रीता निखिलभूभुजः ।ददुर्बहूनि वस्तूनि तस्मै शिवकृपार्थिनः॥ 17.60 ॥

tataste gopaśiśave prītā nikhilabhūbhujaḥ | dadurbahūni vastūni tasmai śivakṛpārthinaḥ

ये ये सर्वेषु देशेषु गोपास्तिष्ठन्ति भूरिशः ।तेषां तमेव राजानं चक्रिरे सर्वपार्थिवाः॥ 17.61 ॥

ye ye sarveṣu deśeṣu gopāstiṣṭhanti bhūriśaḥ | teṣāṃ tameva rājānaṃ cakrire sarvapārthivāḥ

अथास्मिन्नन्तरे सर्वैस्त्रिदशैरभिपूजितः ।प्रादुर्बभूव तेजस्वी हनूमान् वानरेश्वरः॥ 17.62 ॥

athāsminnantare sarvaistridaśairabhipūjitaḥ | prādurbabhūva tejasvī hanūmān vānareśvaraḥ

ते तस्याभिगमादेव राजानो जातसम्भ्रमाः ।प्रत्युत्थाय नमश्चकुर्भक्तिनम्रात्ममूर्तयः॥ 17.63 ॥

te tasyābhigamādeva rājāno jātasambhramāḥ | pratyutthāya namaścakurbhaktinamrātmamūrtayaḥ

तेषां मध्ये समासीनः पूजितः प्लवगेश्वरः ।गोपात्मजं तमालिङ्ग्य राज्ञो वीक्ष्येदमब्रवीत्॥ 17.64 ॥

teṣāṃ madhye samāsīnaḥ pūjitaḥ plavageśvaraḥ | gopātmajaṃ tamāliṅgya rājño vīkṣyedamabravīt

हनूमानुवाच ।सर्वे शृण्वन्तु भद्रं वो राजानो ये च देहिनः ।ऋते शिवं नान्यतमो गतिरस्ति शरीरिणाम्॥ 17.65 ॥

hanūmānuvāca | sarve śṛṇvantu bhadraṃ vo rājāno ye ca dehinaḥ | ṛte śivaṃ nānyatamo gatirasti śarīriṇām

एवं गोपसुतो दिष्ट्या शिवपूजां विलोक्य च ।अमन्त्रेणापि सम्पूज्य शिवं शिवमवाप्तवान्॥ 17.66 ॥

evaṃ gopasuto diṣṭyā śivapūjāṃ vilokya ca | amantreṇāpi sampūjya śivaṃ śivamavāptavān

एष भक्तवरः शम्भोर्गोपानां कीर्तिवर्धनः ।इह भुक्त्वाखिलान्भोगानन्ते मोक्षमवाप्स्यति॥ 17.67 ॥

eṣa bhaktavaraḥ śambhorgopānāṃ kīrtivardhanaḥ | iha bhuktvākhilānbhogānante mokṣamavāpsyati

अस्य वंशेऽष्टमो भावी नन्दो नाम महायशाः ।प्राप्स्यते तस्य पुत्रत्वं कृष्णो नारायणः स्वयम्॥ 17.68 ॥

asya vaṃśe'ṣṭamo bhāvī nando nāma mahāyaśāḥ | prāpsyate tasya putratvaṃ kṛṣṇo nārāyaṇaḥ svayam

अद्यप्रभृति लोकेऽस्मिन्नेष गोपकुमारकः ।नाम्ना श्रीकर इत्युच्चैर्लोकख्यातिं गमिष्यति॥ 17.69 ॥

adyaprabhṛti loke'sminneṣa gopakumārakaḥ | nāmnā śrīkara ityuccairlokakhyātiṃ gamiṣyati

सूत उवाच ।एवमुक्त्वाञ्जनीसूनुः शिवरूपो हरीश्वरः ।सर्वान् राज्ञश्चन्द्रसेनं कृपादृष्ट्या ददर्श ह॥ 17.70 ॥

sūta uvāca | evamuktvāñjanīsūnuḥ śivarūpo harīśvaraḥ | sarvān rājñaścandrasenaṃ kṛpādṛṣṭyā dadarśa ha

अथ तस्मै श्रीकराय गोपपुत्राय धीमते ।उपादिदेश सुप्रीत्या शिवाचारं शिवप्रियम्॥ 17.71 ॥

atha tasmai śrīkarāya gopaputrāya dhīmate | upādideśa suprītyā śivācāraṃ śivapriyam

हनूमानथ सुप्रीतः सर्वेषां पश्यतां द्विजाः ।चन्द्रसेनं श्रीकरं च तत्रैवान्तरधीयत॥ 17.72 ॥

hanūmānatha suprītaḥ sarveṣāṃ paśyatāṃ dvijāḥ | candrasenaṃ śrīkaraṃ ca tatraivāntaradhīyata

तं सर्वे च महीपालाः संहृष्टाः प्रतिपूजिताः ।चन्द्रसेनं समामन्त्र्य प्रतिजग्मुर्यथागतम्॥ 17.73 ॥

taṃ sarve ca mahīpālāḥ saṃhṛṣṭāḥ pratipūjitāḥ | candrasenaṃ samāmantrya pratijagmuryathāgatam

श्रीकरोऽपि महातेजा उपदिष्टो हनूमता ।ब्राह्मणैः सह धर्मज्ञैश्चक्रे शम्भोः समर्हणम्॥ 17.74 ॥

śrīkaro'pi mahātejā upadiṣṭo hanūmatā | brāhmaṇaiḥ saha dharmajñaiścakre śambhoḥ samarhaṇam

चन्द्रसेनो महाराजः श्रीकरो गोपबालकः ।उभावपि परप्रीत्या महाकालं च भेजतुः॥ 17.75 ॥

candraseno mahārājaḥ śrīkaro gopabālakaḥ | ubhāvapi paraprītyā mahākālaṃ ca bhejatuḥ

कालेन श्रीकरः सोऽपि चन्द्रसेनश्च भूपतिः ।समाराध्य महाकालं भेजतुः परमं पदम्॥ 17.76 ॥

kālena śrīkaraḥ so'pi candrasenaśca bhūpatiḥ | samārādhya mahākālaṃ bhejatuḥ paramaṃ padam

एवंविधो महाकालः शिवलिङ्गः सतां गतिः ।सर्वथा दुष्टहन्ता च शङ्करो भक्तवत्सलः॥ 17.77 ॥

evaṃvidho mahākālaḥ śivaliṅgaḥ satāṃ gatiḥ | sarvathā duṣṭahantā ca śaṅkaro bhaktavatsalaḥ

इदं पवित्रं परमं रहस्यं सर्वसौख्यदम् ।आख्यानं कथितं स्वर्ग्यं शिवभक्तिविवर्धनम्॥ 17.78 ॥

idaṃ pavitraṃ paramaṃ rahasyaṃ sarvasaukhyadam | ākhyānaṃ kathitaṃ svargyaṃ śivabhaktivivardhanam