अध्याय 7
श्लोक 9.0
॥ श्रीगणेशाय नमः
|| śrīgaṇeśāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
विषका पान कर लिया
English
The Daityas were killed in a trice by the man-lion. HiranyakalSipu fought a terrible battle.
अध्याय 7
॥ श्रीगणेशाय नमः
|| śrīgaṇeśāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
विषका पान कर लिया
English
The Daityas were killed in a trice by the man-lion. HiranyakalSipu fought a terrible battle.
अध्याय 7
श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः
śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ
हिन्दी अर्थ
सुशोभित हुए और नीलकण्ठ नामवाले हो गये
English
The Daityas were killed in a trice by the man-lion. HiranyakalSipu fought a terrible battle.
अध्याय 7
श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.९. नवमोऽध्यायः ।भैरवावतारलीलावर्णनम् ।नन्दीश्वर उवाच ।सनत्कुमार सर्वज्ञ भैरवीमपरां कथाम् ।शृणु प्रीत्या महादोषसंहर्त्रीं भक्तिवर्द्धिनीम्
śrīśivamahāpurāṇam || tṛtīyāyāṃ śatarudrasaṃhitāyāṃ 3.9. navamo'dhyāyaḥ | bhairavāvatāralīlāvarṇanam | nandīśvara uvāca | sanatkumāra sarvajña bhairavīmaparāṃ kathām | śṛṇu prītyā mahādoṣasaṃhartrīṃ bhaktivarddhinīm
हिन्दी अर्थ
रत उनके बीच द्वेषका कारण बन गया
English
O excellent sages, a great fight ensued between them for some time. It was terrifying, frightening and caused horripilation to every one.
अध्याय 7
तत्सान्निध्यं भैरवोऽपि कालोऽभूत्कालकालनः ।स देवदेववाक्येन बिभ्रत्कापालिकं व्रतम्
tatsānnidhyaṃ bhairavo'pi kālo'bhūtkālakālanaḥ | sa devadevavākyena bibhratkāpālikaṃ vratam
हिन्दी अर्थ
सभी देवताओंका मद दूर कर दिया
English
We were saved by you, O lord and you became famous as Nilakantha (Blue-necked). If you had not drunk the poison then, every thing would have been reduced to ashes.
अध्याय 7
कपालपाणिर्विश्वात्मा चचार भुवनत्रयम् ।नात्याक्षीच्चापि तं देवं ब्रह्महत्यापि दारुणा
kapālapāṇirviśvātmā cacāra bhuvanatrayam | nātyākṣīccāpi taṃ devaṃ brahmahatyāpi dāruṇā
हिन्दी अर्थ
अभीष्ट फल प्रदान करती हैं
English
He had two sharp fangs curved like the crescent
अध्याय 7
प्रतितीर्थं भ्रमन् नापि विमुक्तो ब्रह्महत्यया ।अतः कामारिमहिमा सर्वोऽपि ह्यवगम्यताम्
pratitīrthaṃ bhraman nāpi vimukto brahmahatyayā | ataḥ kāmārimahimā sarvo'pi hyavagamyatām
हिन्दी अर्थ
सशक्तिका दशमिता महाकालमुखा: शुभा:॥ ९ वर्णन किया
English
You support the earth in the form of a tortoise. You lifted it up in the form of a boar. In the form of a lion HiranyakaiSipu has been killed.
अध्याय 7
प्रमथैः सेव्यमानोऽपि ह्येकदा विहरन्हरः ।कापालिको ययौ स्वैरी नारायणनिकेतनम्
pramathaiḥ sevyamāno'pi hyekadā viharanharaḥ | kāpāliko yayau svairī nārāyaṇaniketanam
हिन्दी अर्थ
भक्तोंकी रक्षा करनेमें दक्ष बुद्धिवाले हैं
English
O lord of Ganas, know that the entire universt! of this nature, is my own; this universe including the gods, Asuras and human beings is the manifestation of my greatness.
अध्याय 7
अथायान्तं महाकालं त्रिनेत्रं सर्पकुण्डलम् ।महादेवांशसम्भूतं पूर्णाकारं च भैरवम्
athāyāntaṃ mahākālaṃ trinetraṃ sarpakuṇḍalam | mahādevāṃśasambhūtaṃ pūrṇākāraṃ ca bhairavam
हिन्दी अर्थ
होकर अपना-अपना राजकार्य सँभालने लगे
English
O base Nrsiriiha, you arc neither creator nor sustainer, nor annihilator. You are subservient and deluded in mind. You are not independent anywhere.
अध्याय 7
पपात दण्डवद्भूमौ तं दृष्ट्वा गरुडध्वजः ।देवाश्च मुनयश्चैव देवनार्य्यः समन्ततः
papāta daṇḍavadbhūmau taṃ dṛṣṭvā garuḍadhvajaḥ | devāśca munayaścaiva devanāryyaḥ samantataḥ
हिन्दी अर्थ
पवित्र और बहुत बड़ी अग्निज्वाला प्रकट हुई
English
You and the four-faced Brahma arc not the rulers of the world. Nor any one else is the ruler. Siva is certainly the ruler of all.
अध्याय 7
अथ विष्णुः प्रणम्यैनं प्रयातः कमलापतिः ।शिरस्यञ्जलिमाधाय तुष्टाव विविधैः स्तवैः
atha viṣṇuḥ praṇamyainaṃ prayātaḥ kamalāpatiḥ | śirasyañjalimādhāya tuṣṭāva vividhaiḥ stavaiḥ
हिन्दी अर्थ
अत्रिके तपसे एक ज्वाला उत्पन्न हुई है
English
For details see RS. Satikharda. cji. 39-
अध्याय 7
सानन्दोऽथ हरिः प्राह प्रसन्नात्मा महामुने ।क्षीरोदमथनोद्भूतां पद्मां पद्मालयां मुदा
sānando'tha hariḥ prāha prasannātmā mahāmune | kṣīrodamathanodbhūtāṃ padmāṃ padmālayāṃ mudā
हिन्दी अर्थ
हितसाधनके लिये आपसमें मन्त्रणा की
English
Thus admonished by Virabhadra, the Man-lion be came furious. He roared and began to seize him with force.
अध्याय 7
विष्णुरुवाच ।प्रिये पश्याब्जनयने धन्यासि सुभगेऽनघे ।धन्योऽहं देवि सुश्रोणि यत्पश्यावो जगत्पतिम्
viṣṇuruvāca | priye paśyābjanayane dhanyāsi subhage'naghe | dhanyo'haṃ devi suśroṇi yatpaśyāvo jagatpatim
हिन्दी अर्थ
प्रकार कहते हुए उनकी स्तुति करने लगे
English
The lord of gods, lord of Lak§mi, the man-lion dragged the leading Daitya to the threshold even as the gods were watching in the sky.
अध्याय 7
अयं धाता विधाता च लोकानां प्रभुरीश्वरः ।अनादिः शरणः शान्तः पुरः षड्विंशसम्मितः
ayaṃ dhātā vidhātā ca lokānāṃ prabhurīśvaraḥ | anādiḥ śaraṇaḥ śāntaḥ puraḥ ṣaḍviṃśasammitaḥ
हिन्दी अर्थ
हुए चन्द्रमाको अपने मस्तकपर धारण कर लिया
English
While the gods were watching he placed the daitya on his lap and immediately tore open his stomach with his claws and killed him.
अध्याय 7
सर्वज्ञः सर्वयोगीशः सर्वभूतैकनायकः ।सर्वभूतान्तरात्माऽयं सर्वेषां सर्वदः सदा
sarvajñaḥ sarvayogīśaḥ sarvabhūtaikanāyakaḥ | sarvabhūtāntarātmā'yaṃ sarveṣāṃ sarvadaḥ sadā
हिन्दी अर्थ
मुण्डमालामें पिरोकर गलेमें धारण कर लिया
English
The celestial drums were sounded. On seeing the wonderful form of Vijriu, Prahlada was surprised, T.nlf «ynt was in a state of suspense.
अध्याय 7
ये विनिद्रा विनिःश्वासाः शान्ताः ध्यानपरायणाः ।धिया पश्यन्ति हृदये सोऽयं पद्मे समीक्षताम्
ye vinidrā viniḥśvāsāḥ śāntāḥ dhyānaparāyaṇāḥ | dhiyā paśyanti hṛdaye so'yaṃ padme samīkṣatām
हिन्दी अर्थ
देवगणोंने विजय प्राप्त कौी
English
The entire universe was again excited by that fiery splendour. The gods were miserable. Saying "What will happen now?" they kept themselves at a safe distance from fear. The lotus-born deity and others were excited by the fiery fury of the man-lion.
अध्याय 7
यं विदुर्वेदतत्त्वज्ञा योगिनो यतमानसाः ।अरूपो रूपवान्भूत्वा सोऽयमायाति सर्वगः
yaṃ vidurvedatattvajñā yogino yatamānasāḥ | arūpo rūpavānbhūtvā so'yamāyāti sarvagaḥ
हिन्दी अर्थ
जहाँ देवगण स्थित थे, वहाँ शीघ्र गये
English
They sent Prahlada near Visnu in order to subside his anger. At the behest of all in a body Prahlada approa¬ ched the man-lion.
अध्याय 7
अहो विचित्रं देवस्य चेष्टितं परमेष्ठिनः ।यस्याख्यां ब्रुवतो नित्यं न देहः सोऽपि देहभृत्
aho vicitraṃ devasya ceṣṭitaṃ parameṣṭhinaḥ | yasyākhyāṃ bruvato nityaṃ na dehaḥ so'pi dehabhṛt
हिन्दी अर्थ
मनसे उनसे कहा--
English
The man-lion, the store-house of mercy, embraced him. The heart became cool, still the flame of fury did not subside.
अध्याय 7
तं दृष्ट्वा न पुनर्जन्म लभ्यते मानवैर्भुवि ।सोऽयमायाति भगवांस्त्र्यम्बकः शशिभूषणः
taṃ dṛṣṭvā na punarjanma labhyate mānavairbhuvi | so'yamāyāti bhagavāṃstryambakaḥ śaśibhūṣaṇaḥ
हिन्दी अर्थ
पूछ रहा हूँ, आपलोग बतायें
English
When it did not subside, the afflicted and miserable gods sought refuge in Siva.
अध्याय 7
पुण्डरीकदलायामे धन्ये मेऽद्य विलोचने ।यद् दृश्यते महादेवो ह्याभ्यां लक्ष्मि महेश्वरः
puṇḍarīkadalāyāme dhanye me'dya vilocane | yad dṛśyate mahādevo hyābhyāṃ lakṣmi maheśvaraḥ
हिन्दी अर्थ
हैत्य भला किस प्रकार टिक सकते हैं 2
English
Going there, Brahma, other gods and the sages eulo¬ gised i§iva for the happiness of all the worlds.
अध्याय 7
धिग्धिक्पदं तु देवानां परं दृष्ट्वा न शङ्करम् ।लभ्यते यत्र निर्वाणं सर्वदुःखान्तकृत्तु यत्
dhigdhikpadaṃ tu devānāṃ paraṃ dṛṣṭvā na śaṅkaram | labhyate yatra nirvāṇaṃ sarvaduḥkhāntakṛttu yat
हिन्दी अर्थ
भी अपने बलका वृथा घमण्ड करते हैं
English
O great lord of gods, favourably disposed cowards those who seek refuge, save us the gods who have sought refuge in you as well as all the worlds.
अध्याय 7
देवत्वादशुभं किञ्चिद्देवलोके न विद्यते ।दृष्ट्वापि सर्वे देवेशं यन्मुक्तिं न लभामहे
devatvādaśubhaṃ kiñciddevaloke na vidyate | dṛṣṭvāpi sarve deveśaṃ yanmuktiṃ na labhāmahe
हिन्दी अर्थ
रखे गये इस तिनकेको अपने उन शस्त्रोंसे काटें
English
Obeisance be to you, O Sadasiva. Whenever there had been misery formerly, it was you that saved us.
अध्याय 7
नन्दीश्वर उवाच ।एवमुक्त्वा हृषीकेशः सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।प्रणिपत्य महादेवमिदमाह वृषध्वजम्
nandīśvara uvāca | evamuktvā hṛṣīkeśaḥ samprahṛṣṭatanūruhaḥ | praṇipatya mahādevamidamāha vṛṣadhvajam
हिन्दी अर्थ
शीघ्र ही बेकार हो गये
English
O Sadasiva, we are now afflicted by the fiery fury of the man-lion; O lord, it is certain that you are com¬ petent to quell it.
अध्याय 7
विष्णुरुवाच ।किमिदं देवदेवेन सर्वज्ञेन त्वया विभो ।क्रियते जगतां धात्रा सर्वपापहराव्यय
viṣṇuruvāca | kimidaṃ devadevena sarvajñena tvayā vibho | kriyate jagatāṃ dhātrā sarvapāpaharāvyaya
हिन्दी अर्थ
अहंकारका अपहरण करनेवाले सदाशिव ही हैं
English
The incident relates to the legend of Siva's swallowing poison that emerged at the churning of the ocean as a result of which Siva became blue-throated and was called Nllakan(ha.
अध्याय 7
क्रीडेयं तव देवेश त्रिलोचन महामते ।किं कारणं विरूपाक्ष चेष्टितं ते स्मरार्दन
krīḍeyaṃ tava deveśa trilocana mahāmate | kiṃ kāraṇaṃ virūpākṣa ceṣṭitaṃ te smarārdana
हिन्दी अर्थ
भगवान् शिवको अभीतक पहचान नहीं सके !
English
Thus eulogised by the gods, lord Siva, favourably disposed to the devotees, assured them of protection and spoke delightedly.
अध्याय 7
किमर्थं भगवञ्छम्भो भिक्षां चरसि शक्तिप ।संशयो मे जगन्नाथ एष त्रैलोक्यराज्यद
kimarthaṃ bhagavañchambho bhikṣāṃ carasi śaktipa | saṃśayo me jagannātha eṣa trailokyarājyada
हिन्दी अर्थ
प्रणाम किया तथा उनकी स्तुति की
English
Siva said:—O ye Brahma and other gods, Return to your abodes fearlessly. My rite quells misery in every respect:
अध्याय 7
नन्दीश्वर उवाच ।एवमुक्तस्ततः शम्भुर्विष्णुना भैरवो हरः ।प्रत्युवाचाद्भुतोतिः स विष्णुं हि विहसन्प्रभुः
nandīśvara uvāca | evamuktastataḥ śambhurviṣṇunā bhairavo haraḥ | pratyuvācādbhutotiḥ sa viṣṇuṃ hi vihasanprabhuḥ
हिन्दी अर्थ
कलेवाले है प्रभो! आपकी माया अत्यन्त अद्भुत है
English
The misery of the person who seeks refuge in me vanishes. Undoubtedly the seeker of refuge is dearer to me than life.
अध्याय 7
भैरव उवाच ।ब्रह्मणस्तु शिरश्छिन्नमङ्गुल्याग्रनखेन ह ।तदघं प्रतिहन्तुं हि चराम्येतद् व्रतं शुभम्
bhairava uvāca | brahmaṇastu śiraśchinnamaṅgulyāgranakhena ha | tadaghaṃ pratihantuṃ hi carāmyetad vrataṃ śubham
हिन्दी अर्थ
परमात्मा, अव्यय एवं अद्वितीय हैं
English
On hearing this, the gods were delighted much. Remembering Siva joyously they returned.
अध्याय 7
नन्दीश्वर उवाच ।एवमुक्तो महेशेन भैरवेण रमापतिः ।स्मृत्वा किञ्चिन्नतशिराः पुनरेवमजिज्ञपत्
nandīśvara uvāca | evamukto maheśena bhairaveṇa ramāpatiḥ | smṛtvā kiñcinnataśirāḥ punarevamajijñapat
हिन्दी अर्थ
द्वारा किया गया परम अनुग्रह मानते हैं
English
Thus implored by the gods, lord Siva, the abode ol mercy, decided to quell that great fiery fury of man-lion.
अध्याय 7
विष्णुरुवाच ।यथेच्छसि तथा क्रीड सर्वविघ्नापनोदक ।मायया मां महादेव नाच्छादयितुमर्हसि
viṣṇuruvāca | yathecchasi tathā krīḍa sarvavighnāpanodaka | māyayā māṃ mahādeva nācchādayitumarhasi
हिन्दी अर्थ
सर्वकामानवाणोति ततश्च लभते गतिम्॥४२ बाद परमगतिको प्राप्त करता है
English
Thereafter Rudra remembered the powerful Vira- bhadra, the cause of dissolution and addressed Bhairava, hi« own form.
अध्याय 7
नाभीकमलकोशात्तु कोटिशः कमलासनाः ।कल्पे कल्पे पुरा ह्यान्सस्त्वन्नियोगबलाद्विभो
nābhīkamalakośāttu koṭiśaḥ kamalāsanāḥ | kalpe kalpe purā hyānsastvanniyogabalādvibho
हिन्दी अर्थ
इति श्रीशिवमहाएराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां यक्षेश्व॒रावतारवर्णन॑ नाम षोडशो5 ध्याय:
English
Then suddenly there came the leader of the Ganas laughing loudly and accompanied by the leading Ganas laughing boisterously and jumping about here and there. He was surrounded by crores of fierce manlion-formed Ganas, madly dancing heroes joyously leaping about. The warlike heroes Brahma and others were playing about as if with balls; the leader of the Ganas was surrounded by others too who had remained unseen. He was respected by the heroes.
अध्याय 7
त्यज मायामिमां देव दुस्तरामकृतात्मभिः ।ब्रह्मादयो महादेव मायया तव मोहिताः
tyaja māyāmimāṃ deva dustarāmakṛtātmabhiḥ | brahmādayo mahādeva māyayā tava mohitāḥ
हिन्दी अर्थ
वर्णन नामक सोलहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ
English
He had a fiery splendour as fierce as the fire at the end of Kalpa. His three eyes shone splendidly. He had no weapon. He had matted hair. He was bedecked by the refulgent crescent moon.
अध्याय 7
यथावदनुगच्छामि चेष्टितं ते शिवापते ।तवैवानुग्रहाच्छम्भो सर्वेश्वर सताङ्गते
yathāvadanugacchāmi ceṣṭitaṃ te śivāpate | tavaivānugrahācchambho sarveśvara satāṅgate
हिन्दी अर्थ
करनेवाले एवं भोग तथा मोक्ष देनेवाले हैं
English
With his fierce hissing whooping sound be deafened the faces of the quarters. He was as dark as the blue cloud and collyrium He was terrible and wondrous with full grown moustaches and beards.
अध्याय 7
संहारकाले सम्प्राप्ते सदेवान्निखिलान्मुनीन् ।लोकान्वर्णाश्रमवतो हरिष्यसि यदा हर
saṃhārakāle samprāpte sadevānnikhilānmunīn | lokānvarṇāśramavato hariṣyasi yadā hara
हिन्दी अर्थ
तुर्था भक्तसुखदो भुक्तिमुक्तिफलप्रद:॥ ५ देनेवाला है
English
He said to Siva—**0 lord of the universe, why I have been remembered by you? Please do me a favour and command me.**
अध्याय 7
तदा कृते महादेव पापं ब्रह्मवधादिकम् ।पारतन्त्र्यं न ते शम्भो स्वैरं क्रीडत्यतो भवान्
tadā kṛte mahādeva pāpaṃ brahmavadhādikam | pāratantryaṃ na te śambho svairaṃ krīḍatyato bhavān
हिन्दी अर्थ
सज्जनों एवं उपासकोंकी कामनाएँ पूर्ण करती हैं
English
On hearing the words of Virabhadra, and glancing at his face respectfully lord Siva, the chastiser of the wicked, said lovingly.
अध्याय 7
अतीत ब्रह्मणां ह्यस्थ्नां स्रक्कण्ठे तव भासते ।तथाप्यनुगता शम्भो ब्रह्महत्या तवानघ
atīta brahmaṇāṃ hyasthnāṃ srakkaṇṭhe tava bhāsate | tathāpyanugatā śambho brahmahatyā tavānagha
हिन्दी अर्थ
जो अपने भक्तोंका मनोरथ पूर्ण करनेवाली हैं
English
An untimely terrible fear has cropped up tor the gods. The fire of that man-lion is blazing You shall quell this inaccessible one.
अध्याय 7
कृत्वापि सुमहत्पापं यस्त्वां स्मरति मानवः ।आधारं जगतामीश तस्य पापं विलीयते
kṛtvāpi sumahatpāpaṃ yastvāṃ smarati mānavaḥ | ādhāraṃ jagatāmīśa tasya pāpaṃ vilīyate
हिन्दी अर्थ
फल देनेवाली हैं
English
At the outset convince him in a consoling manner. If he does not subside thereby, show my great terrible form.
अध्याय 7
यथा तमो न तिष्ठेत सन्निधावंशुमालिनः ।तथैव तव यो भक्तः पापं तस्य व्रजेत्क्षयम्
yathā tamo na tiṣṭheta sannidhāvaṃśumālinaḥ | tathaiva tava yo bhaktaḥ pāpaṃ tasya vrajetkṣayam
हिन्दी अर्थ
हैं, जो परम आनन्दस्वरूपिणी हैं
English
O Virabhadra, at my behest, bring me his head and hide after quelling his subtle fury with your subde one and his gross splendour with your gross one.
अध्याय 7
यश्चिन्तयति पुण्यात्मा तव पादाम्बुजद्वयम् ।ब्रह्महत्याकृतमपि पापं तस्य व्रजेत्क्षयम्
yaścintayati puṇyātmā tava pādāmbujadvayam | brahmahatyākṛtamapi pāpaṃ tasya vrajetkṣayam
हिन्दी अर्थ
समस्त कामनाओंका फल प्रदान करती हैं
English
Urged thus, the leader of the Ganas, assumed a calm body and features and hastened to the place where the man-lion was sitting.
अध्याय 7
तव नामानुरक्ता वाग्यस्य पुंसो जगत्पते ।अप्यद्रिकूटतुलितं नैनस्तमनुबाधते
tava nāmānuraktā vāgyasya puṃso jagatpate | apyadrikūṭatulitaṃ nainastamanubādhate
हिन्दी अर्थ
मुक्ति प्रदान करनेवाले हैं
English
Then Virabhadra, the destroyer addressed Vinu. Siva, then spoke to him as a father speaks to his own son.
अध्याय 7
परमात्मन्परं धाम स्वेच्छाभिधृतविग्रह ।कुतूहलं तवेशेदं कृपणाधीनतेश्वर
paramātmanparaṃ dhāma svecchābhidhṛtavigraha | kutūhalaṃ taveśedaṃ kṛpaṇādhīnateśvara
हिन्दी अर्थ
शास्त्रोंमें निगूढ़ है, ऐसा जानना चाहिए
English
O lord Vi$ 9 u, you have taken the incamauon for the happiness of the universe. You, the great lord, have been entrusted with the task of maintaining the universe by Siva.
अध्याय 7
अद्य धन्योऽस्मि देवेश यन्न पश्यन्ति योगिनः ।पश्यामि तं जगन्मूर्त्तिं परमेश्वरमव्ययम्
adya dhanyo'smi deveśa yanna paśyanti yoginaḥ | paśyāmi taṃ jaganmūrttiṃ parameśvaramavyayam
हिन्दी अर्थ
लिये सर्वश्रेष्ठ कही गयी हैं
English
Formerly, multitudes of creatures moving about in the one vast ocean have been split by your lordship in the form of a fish by binding them with your tail.
अध्याय 7
अद्य मे परमो लाभस्त्वद्य मे मङ्गलं परम् ।तं दृष्ट्वामृततृप्तस्य तृणं स्वर्गापवर्गकम्
adya me paramo lābhastvadya me maṅgalaṃ param | taṃ dṛṣṭvāmṛtatṛptasya tṛṇaṃ svargāpavargakam
हिन्दी अर्थ
धनाधिपो हि वैश्य: स्थाच्छूद्र: सुखमवाणुयात्॥ १९ है एवं शूद्र सुख व्रात है है
English
Again in the form of a dwarf, you had bound Bali. You are the origin of all living beings. You are the eternal lord.
अध्याय 7
इत्थं वदति गोविन्दे विमला पद्मया तया ।मनोरथवती नाम भिक्षा पात्रे समर्पिता
itthaṃ vadati govinde vimalā padmayā tayā | manorathavatī nāma bhikṣā pātre samarpitā
हिन्दी अर्थ
सुखिनः स्पुर्विशेषण शिवभक्ता भवन्तु च॥ २० भक्त हो जाते हैं
English
Whenever any misery torments the world you incarnate yourself and make it free from distress and ailment.
अध्याय 7
भिक्षाटनाय देवोऽपि निरगात्परया मुदा ।अन्यत्रापि महादेवो भैरवश्चात्तविग्रहः
bhikṣāṭanāya devo'pi niragātparayā mudā | anyatrāpi mahādevo bhairavaścāttavigrahaḥ
हिन्दी अर्थ
इृति श्रीशिवमहापुराणे ठृतीयायां शतरद्रसंहितायां जिवदशावतारवर्णन॑ नाम सप्तदेशोठ5 ध्याय:
English
That Danava Hiranyakaipu has been killed for which purpose you have taken this incarnation. Prahlada too has been saved.
अध्याय 7
दृष्ट्वानुयायिनीं तां तु समाहूय जनार्दनः ।सम्प्रार्थयद् ब्रह्महत्यां विमुञ्च त्वं त्रिशूलिनम्
dṛṣṭvānuyāyinīṃ tāṃ tu samāhūya janārdanaḥ | samprārthayad brahmahatyāṃ vimuñca tvaṃ triśūlinam
हिन्दी अर्थ
वर्णन नामक सत्रहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ
English
O lord Narasiihha, O soul of the universe, subdue this extremely terrible body youiself in my presence.
अध्याय 7
ब्रह्महत्योवाच ।अनेनापि मिषेणाहं संसेव्यामुं वृषध्वजम् ।आत्मानं पावयिष्यामि त्वपुनर्भवदर्शनम्
brahmahatyovāca | anenāpi miṣeṇāhaṃ saṃsevyāmuṃ vṛṣadhvajam | ātmānaṃ pāvayiṣyāmi tvapunarbhavadarśanam
हिन्दी अर्थ
पाप पीड़ित नहीं करता है
English
Urged thus with quiet peaceful words of Vira- bhadra, the arrogant man-lion assumed a more terrible anger.
अध्याय 7
नन्दीश्वर उवाच ।सा तत्याज न तत्पार्श्वं व्याहृतापि मुरारिणा ।तमूचेऽथ हरिं शम्भुः स्मेरास्यो भैरवो वचः
nandīśvara uvāca | sā tatyāja na tatpārśvaṃ vyāhṛtāpi murāriṇā | tamūce'tha hariṃ śambhuḥ smerāsyo bhairavo vacaḥ
हिन्दी अर्थ
व्याकुलचित्त हो उन्हें प्रणाम किया
English
O sage, threatening the heroic Vlrabhadra with his curved fangs he spoke harsh and terrible words.
अध्याय 7
भैरव उवाच ।त्वद्वाक्पीयूषपानेन तृप्तोऽस्मि बहुमानद ।स्वभावोऽयं हि साधूनां यत्त्वं वदसि मापते
bhairava uvāca | tvadvākpīyūṣapānena tṛpto'smi bahumānada | svabhāvo'yaṃ hi sādhūnāṃ yattvaṃ vadasi māpate
हिन्दी अर्थ
स्थापनाकर कठोर तप करने लगे
English
Go back the way you have come from. Uo not speak offending words. 1 am now going to annihilate the universe of the mobile and immobile being.
अध्याय 7
वरं वृणीष्व गोविन्द वरदोऽस्मि तवानघ ।अग्रणीर्मम भक्तानां त्वं हरे निर्विकारवान्
varaṃ vṛṇīṣva govinda varado'smi tavānagha | agraṇīrmama bhaktānāṃ tvaṃ hare nirvikāravān
हिन्दी अर्थ
ऋषिको वर देनेके लिये प्रकट हुए
English
Everything functions fearlessly by my favour. I am the instigator as well as the restrainer of all powers.
अध्याय 7
नो माद्यन्ति तथा भैक्ष्यैर्भिक्षवोऽप्यतिसंस्कृतैः ।यथा मानसुधापानैर्ननु भिक्षाटनज्वराः
no mādyanti tathā bhaikṣyairbhikṣavo'pyatisaṃskṛtaiḥ | yathā mānasudhāpānairnanu bhikṣāṭanajvarāḥ
हिन्दी अर्थ
प्रसन्नचित्त होकर उनकी स्तुति की
English
They know me, the knower of the reality of the
अध्याय 7
नन्दीश्वर उवाच ।इत्याकर्ण्य वचः शम्भोर्भैरवस्य परात्मनः ।सुप्रसन्नतरो भूत्वा समवोचन्महेश्वरम्
nandīśvara uvāca | ityākarṇya vacaḥ śambhorbhairavasya parātmanaḥ | suprasannataro bhūtvā samavocanmaheśvaram
हिन्दी अर्थ
अद्वितीय तथा अविनाशी हैं
English
Brahma, the creator of the universe wfio was tormerly born of my umbilical lotus* is greater than all, being independent, maker, remover and the lord of all.
अध्याय 7
विष्णुरुवाच ।एष एव वरः श्लाघ्यो यदहं देवताधिपम् ।पश्यामि त्वान्देवदेव मनोवाणीपथातिगम्
viṣṇuruvāca | eṣa eva varaḥ ślāghyo yadahaṃ devatādhipam | paśyāmi tvāndevadeva manovāṇīpathātigam
हिन्दी अर्थ
हैं, अत: आप इन दु:खियोंकी रक्षा कीजिये
English
I am Kala, the cause of destroying the worlds. I am engaged in annihilating the worlds. O Virabhadra, know me to be the Death of Death. These gods are alive by my very favour.
अध्याय 7
अदभ्रेयं सुधादृष्टिरनया मे महोत्सवः ।अयत्त्ननिधिलाभोऽयं वीक्षणं हर ते सताम्
adabhreyaṃ sudhādṛṣṭiranayā me mahotsavaḥ | ayattnanidhilābho'yaṃ vīkṣaṇaṃ hara te satām
हिन्दी अर्थ
शरणमें आये हुए हैं
English
On hearing the arrogant words of Visnu, Vira¬ bhadra of immeasurable exploits laughed and said contem¬ ptuously with throbbing lips.
अध्याय 7
अवियोगोऽस्तु मे देव त्वदङ्घ्रियुगलेन वै ।एष एव वरः शम्भो नान्यं कश्चिद् वृणे वरम्
aviyogo'stu me deva tvadaṅghriyugalena vai | eṣa eva varaḥ śambho nānyaṃ kaścid vṛṇe varam
हिन्दी अर्थ
आकर आपके लिये तपस्या कर रहा हूँ
English
Don't you know the Pinaka-bearing lord of the universe as the annihilator? Baseless argument and disputa¬ tion will end in death for you.
अध्याय 7
श्रीभैरव उवाच ।एवं भवतु ते तात यत्त्वयोक्तं महामते ।सर्वेषामपि देवानां वरदस्त्वं भविष्यसि
śrībhairava uvāca | evaṃ bhavatu te tāta yattvayoktaṃ mahāmate | sarveṣāmapi devānāṃ varadastvaṃ bhaviṣyasi
हिन्दी अर्थ
कीजिये और देवताओंके दुःखको दूर कीजिये
English
Tell me the defect which has led you to this plight. With that lord capable of annihilation you will get the balance of Dakina.
अध्याय 7
नन्दीश्वर उवाच ।अनुगृह्येति दैत्यारिं केन्द्राद्रिभुवने चरन् ।भेजेऽविमुक्तनगरीं नाम्ना वाराणसीं पुरीम्
nandīśvara uvāca | anugṛhyeti daityāriṃ kendrādribhuvane caran | bheje'vimuktanagarīṃ nāmnā vārāṇasīṃ purīm
हिन्दी अर्थ
देवताओंको आनन्द प्रदान कीजिये
English
The Ckintents of the verses ai, 29, 30 and 35 in this chapter are reminiscent of similar ideas expressed in the Bhagavad'-giti.
अध्याय 7
क्षेत्रे प्रविष्टमात्रेऽथ भैरवे भीषणाकृतौ ।हाहेत्युक्त्वा ब्रह्महत्या पातालं चाविशत्तदा
kṣetre praviṣṭamātre'tha bhairave bhīṣaṇākṛtau | hāhetyuktvā brahmahatyā pātālaṃ cāviśattadā
हिन्दी अर्थ
प्रकार आप सदा सभी देवताओंके सहायक बनें
English
Remaining in a severe penance, he contemplated on Siva, the blue-necked, in his forehead for the creation of the three worlds.
अध्याय 7
कपालं ब्राह्मणः सद्यो भैरवस्य कराम्बुजात् ।पपात भुवि तत्तीर्थमभूत्कापालमोचनम्
kapālaṃ brāhmaṇaḥ sadyo bhairavasya karāmbujāt | papāta bhuvi tattīrthamabhūtkāpālamocanam
हिन्दी अर्थ
कहकर उनके देखते-देखते वहीं अन्तर्धान हो गये
English
Siva came out of his forehead. 1 am the ornament of the lord of gods in the form of Bhairava in the matter of creation.
अध्याय 7
कपालं ब्रह्मणो रुद्रः सर्वेषामेव पश्यताम् ।हस्तात्पतन्तमालोक्य ननर्त परया मुदा
kapālaṃ brahmaṇo rudraḥ sarveṣāmeva paśyatām | hastātpatantamālokya nanarta parayā mudā
हिन्दी अर्थ
समस्त वृत्तान्त कह सुनाया
English
O Visnu, I have been engaged in subduing you either through humility or through force, by Rudra the lord of gods, the lord of all.
अध्याय 7
विधेः कपालं नामुञ्चत्करमत्यन्तदुस्सहम् ।परस्य भ्रमतः क्वापि तत्काश्यां क्षणतोऽपतत्
vidheḥ kapālaṃ nāmuñcatkaramatyantadussaham | parasya bhramataḥ kvāpi tatkāśyāṃ kṣaṇato'patat
हिन्दी अर्थ
सुरभि नामक पलीके गर्भसे अवतार ग्रहण किया
English
After tearing to pieces a single demon you roar by your arrogance. Actually you are free from slumber only because you are endowed with a digit of his power.
अध्याय 7
शूलिनो ब्रह्मणो हत्या नापैति स्म च या क्वचित् ।सा काश्यां क्षणतो नष्टा तस्मात्सेव्या हि काशिका
śūlino brahmaṇo hatyā nāpaiti sma ca yā kvacit | sā kāśyāṃ kṣaṇato naṣṭā tasmātsevyā hi kāśikā
हिन्दी अर्थ
बहुत प्रसन्न हुए
English
O Nrsiriiha, if you consider lord Siva as a mere living being you are ignorant, very arrogant and full of aberrations in every respect.
अध्याय 7
कपालमोचनं काश्यां यः स्मरेत्तीर्थमुत्तमम् ।इहान्यत्रापि यत्पापं क्षिप्रं तस्य प्रणश्यति
kapālamocanaṃ kāśyāṃ yaḥ smarettīrthamuttamam | ihānyatrāpi yatpāpaṃ kṣipraṃ tasya praṇaśyati
हिन्दी अर्थ
रक्षाके लिये सदा स्वर्गमें विराजमान हैं
English
O Visnu, like the potter's wheel you are forcibly induced by Siva when you take the different incarnations. You are always dependent on him.
अध्याय 7
आगत्य तीर्थप्रवरे स्नानं कृत्वा विधानतः ।तर्पयित्वा पितॄन्देवान्मुच्यते ब्रह्महत्यया
āgatya tīrthapravare snānaṃ kṛtvā vidhānataḥ | tarpayitvā pitṝndevānmucyate brahmahatyayā
हिन्दी अर्थ
सदा रमण करते हैं
English
Your skull, left by you in the midst of the necklace of Siva, while you.had assumed the form of a tortoise, is still there. None who is burnt is bound. Is it your partial forgetfulness that in your body as a Boar your fangs were felled by the slayer of Taraka
अध्याय 7
कपालमोचनं तीर्थं पुरस्कृत्वा तु भैरवः ।तत्रैव तस्थौ भक्तानां भक्षयन्नघसन्ततिम्
kapālamocanaṃ tīrthaṃ puraskṛtvā tu bhairavaḥ | tatraiva tasthau bhaktānāṃ bhakṣayannaghasantatim
हिन्दी अर्थ
लोकोंमें विभक्त होकर चारों ओर सर्वत्र स्थित हैं
English
You were burnt by the fire of the Trident, O Visvaksena. At the time of Daksa's sacrifice your head was cut off by me brilliant in form.
अध्याय 7
कृष्णाष्टम्यां तु मार्गस्य मासस्य परमेश्वरः ।आविर्बभूव सल्लीलो भैरवात्मा सतां प्रियः
kṛṣṇāṣṭamyāṃ tu mārgasya māsasya parameśvaraḥ | āvirbabhūva sallīlo bhairavātmā satāṃ priyaḥ
हिन्दी अर्थ
प्रदान करनेवाले हैं
English
O Vi?nu, the fifth head of Brahma your son, which was cut, has not been set right even now. It is for¬ gotten by you.
अध्याय 7
मार्गशीर्षासिताष्टम्यां कालभैरवसन्निधौ ।उपोष्य जागरं कुर्वन्महापापैः प्रमुच्यते
mārgaśīrṣāsitāṣṭamyāṃ kālabhairavasannidhau | upoṣya jāgaraṃ kurvanmahāpāpaiḥ pramucyate
हिन्दी अर्थ
तथा सम्पूर्ण मनोरथोंको पूर्ण करनेवाला है
English
This versf as well as the fourth foot of the previous verse is defective.
अध्याय 7
अन्यत्रापि नरो भक्त्या तद् व्रतं यः करिष्यति ।सजागरं महापापैर्मुक्तो यास्यति सद्गतिम्
anyatrāpi naro bhaktyā tad vrataṃ yaḥ kariṣyati | sajāgaraṃ mahāpāpairmukto yāsyati sadgatim
हिन्दी अर्थ
भोगकर अन्तमें मुक्ति प्राप्त कर लेता है
English
In a battle you were defeated by Dadhica along with the gods.** How can it be forgotten by you while scratching your head?
अध्याय 7
अनेकजन्मनियुतैर्यत्कृतं जन्तुभिस्त्वघम् ।तत्सर्वं विलयं याति कालभैरवदर्शनात्
anekajanmaniyutairyatkṛtaṃ jantubhistvagham | tatsarvaṃ vilayaṃ yāti kālabhairavadarśanāt
हिन्दी अर्थ
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां एकादशावतारवर्णन॑ नामाष्टादशोउ ध्याय:
English
O discus-armed one, you are fond of your discus but you have forgotten whence you got it and by whom it was made.
अध्याय 7
कालभैरवभक्तानां पातकानि करोति यः ।स मूढो दुःखितो भूत्वा पुनर्दुर्गतिमाप्नुयात्
kālabhairavabhaktānāṃ pātakāni karoti yaḥ | sa mūḍho duḥkhito bhūtvā punardurgatimāpnuyāt
हिन्दी अर्थ
वर्णन नामक अठारहवाँ अध्याय पूर्ण हुआ
English
Whatever worlds I have seized, in them, you lie down in the ocean, overcome by sleep. How can you then be a Sattvika?
अध्याय 7
विश्वेश्वरेऽपि ये भक्ता नो भक्ताः कालभैरवे ।ते लभन्ते महादुःखं काश्यां चैव विशेषतः
viśveśvare'pi ye bhaktā no bhaktāḥ kālabhairave | te labhante mahāduḥkhaṃ kāśyāṃ caiva viśeṣataḥ
हिन्दी अर्थ
करनेवाले एवं अनसूयाके पति थे
English
From you to a blade of grass, every thing expands and develops only through Rudra's power. Professing to possess power you have been deluded by the fire all round.
अध्याय 7
वाराणस्यामुषित्वा यो भैरवं न भजेन्नरः ।तस्य पापानि वर्द्धन्ते शुक्लपक्षे यथा शशी
vārāṇasyāmuṣitvā yo bhairavaṃ na bhajennaraḥ | tasya pāpāni varddhante śuklapakṣe yathā śaśī
हिन्दी अर्थ
मुझे श्रेष्ठ पुत्र प्रदान करेंगे
English
Lord Siva manifests himself in between heaven and earth, Indra and Agni, Yama and Varuna, in the heart of darkness and in the light of the moon.
अध्याय 7
कालराजं न यः काश्यां प्रतिभूताष्टमीकुजम् ।भजेत्तस्य क्षयं पुण्यं कृष्णपक्षे यथा शशी
kālarājaṃ na yaḥ kāśyāṃ pratibhūtāṣṭamīkujam | bhajettasya kṣayaṃ puṇyaṃ kṛṣṇapakṣe yathā śaśī
हिन्दी अर्थ
सुरर्षिगण भी पीड़ित हो उठे
English
Thus taking everything in consideration you sub¬ due yourself by yourself. O Man-lion, O wise one, keep your¬ self safe.
अध्याय 7
श्रुत्वाख्यानमिदं पुण्यं ब्रह्महत्यापनोदकम् ।भैरवोत्पत्तिसंज्ञं च सर्वपापैः प्रमुच्यते
śrutvākhyānamidaṃ puṇyaṃ brahmahatyāpanodakam | bhairavotpattisaṃjñaṃ ca sarvapāpaiḥ pramucyate
हिन्दी अर्थ
विष्णुसे ब्रह्माजीने दुःख निवेदन किया
English
Otherwise death will befall you like a thunderbolt on a stump due to the fury of the lord in the form of Bhairava.
अध्याय 7
बन्धनागारसंस्थोऽपि प्राप्तोऽपि विपदं पराम् ।प्रादुर्भावं भैरवस्य श्रुत्वा मुच्येत सङ्कटात्
bandhanāgārasaṃstho'pi prāpto'pi vipadaṃ parām | prādurbhāvaṃ bhairavasya śrutvā mucyeta saṅkaṭāt
हिन्दी अर्थ
शिवजीको प्रणाम करके उनकी स्तुति कौ
English
After saying this and observing the view of the Man-lion, Virabhadra the furious form of Siva, stopped. He was not afraid of anyone.
अध्याय 7
॥ श्रीगणेशाय नमः
|| śrīgaṇeśāya namaḥ
हिन्दी अर्थ
स्थिति तथा प्रलय करनेवाले माने गये हैं
English
Then in a trice the form of Virabhadra became invisible. The splendour of Lord Siva was neither golden nor fiery, neither lunar nor solar. It resembled neither the lightning nor the moon. It was beyond comparison. The forms of brilliance were merged in Siva.
अध्याय 7
श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः
śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ
हिन्दी अर्थ
संशयको दूरकर मुझे अभीष्ट वर दीजिये
English
Then in a trice the form of Virabhadra became invisible. The splendour of Lord Siva was neither golden nor fiery, neither lunar nor solar. It resembled neither the lightning nor the moon. It was beyond comparison. The forms of brilliance were merged in Siva.
अध्याय 7
श्रीशिवमहापुराणम् ॥ तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां ३.१०. दशमोऽध्यायः ।नृसिंहचरितवर्णनम् ।नन्दीश्वर उवाच ।विध्वंसी दक्षयज्ञस्य वीरभद्राह्वयः प्रभोः ।अवतारश्च विज्ञेयः शिवस्य परमात्मनः
śrīśivamahāpurāṇam || tṛtīyāyāṃ śatarudrasaṃhitāyāṃ 3.10. daśamo'dhyāyaḥ | nṛsiṃhacaritavarṇanam | nandīśvara uvāca | vidhvaṃsī dakṣayajñasya vīrabhadrāhvayaḥ prabhoḥ | avatāraśca vijñeyaḥ śivasya paramātmanaḥ
हिन्दी अर्थ
अपने स्थानपर चले आये
English
Even as all the gods stood watching with the auspi¬ cious shouts of victory. Lord Siva became manifest in the form the Annihilator.
अध्याय 7
सतीचरित्रे कथितं चरितं तस्य कृत्स्नशः ।श्रुतं त्वयापि बहुधा नातः प्रोक्तं सुविस्तरात्
satīcaritre kathitaṃ caritaṃ tasya kṛtsnaśaḥ | śrutaṃ tvayāpi bahudhā nātaḥ proktaṃ suvistarāt
हिन्दी अर्थ
उन्हें शिवांश जानकर पूर्ण रूपसे शान्त हो गया
English
O lord Siva, Brahma, Vi?nu, Indra, the Moon, the gods, the sages, and the Daityas are born of you.
अध्याय 7
अतः परं मुनिश्रेष्ठ भवत्स्नेहाद् ब्रवीमि तत् ।शार्दूलाख्यावतारं च शङ्करस्य प्रभोः शृणु
ataḥ paraṃ muniśreṣṭha bhavatsnehād bravīmi tat | śārdūlākhyāvatāraṃ ca śaṅkarasya prabhoḥ śṛṇu
हिन्दी अर्थ
मुक्त भी कर दिया
English
Then the gods freed from their distress began to sing the glory of this story. With their eyes blooming with wonder they returned the way they came.
अध्याय 7
सदाशिवेन देवानां हितार्थं रूपमद्भुतम् ।शारभं च धृतं दिव्यं ज्वलज्ज्वालासमप्रभम्
sadāśivena devānāṃ hitārthaṃ rūpamadbhutam | śārabhaṃ ca dhṛtaṃ divyaṃ jvalajjvālāsamaprabham
हिन्दी अर्थ
ऋषियोंके द्वारा प्रदत्त वरोंको उन्होंने प्राप्त किया
English
He understood the real meaning of sacred lord. He followed the conduct of the virtuous. He was highly skilled in Siva ethics. He was the foremost among the knowers of worldly conventions.
अध्याय 7
शिवावतारा अमिताः सद्भक्तहितकारकाः ।सङ्ख्या न शक्यते कर्तुं तेषां च मुनिसत्तमाः
śivāvatārā amitāḥ sadbhaktahitakārakāḥ | saṅkhyā na śakyate kartuṃ teṣāṃ ca munisattamāḥ
हिन्दी अर्थ
साथ उनकी सुखदायी मित्रता करवायी
English
The six acts enjoined on a Brihmana are mentioned in MS lo. 75:
अध्याय 7
आकाशस्य च ताराणां रेणुकानां क्षितेस्तथा ।आसाराणां च वृद्धेन बहुकल्पैः कदापि हि
ākāśasya ca tārāṇāṃ reṇukānāṃ kṣitestathā | āsārāṇāṃ ca vṛddhena bahukalpaiḥ kadāpi hi
हिन्दी अर्थ
वालिका वध कर दिया
English
When a long time elapsed in that manner lucismati the wife of that Brahmana who observed all rites spoje to her husband.
अध्याय 7
सङ्ख्या विशक्यते कर्तुं सुप्राज्ञैर्बहुजन्मभिः ।न वै शिवावताराणां सत्यं जानीहि मद्वचः
saṅkhyā viśakyate kartuṃ suprājñairbahujanmabhiḥ | na vai śivāvatārāṇāṃ satyaṃ jānīhi madvacaḥ
हिन्दी अर्थ
सीताकी खोजमें लग गये।
English
"O Lord, by your favour, all pleasures which women could expect have been enjoyed by me in your company.
अध्याय 7
तथापि च यथाबुद्ध्या कथयामि यथाश्रुतम् ।चरित्रं शारभं दिव्यं परमैश्वर्यसूचकम्
tathāpi ca yathābuddhyā kathayāmi yathāśrutam | caritraṃ śārabhaṃ divyaṃ paramaiśvaryasūcakam
हिन्दी अर्थ
बड़ी शीघ्रतासे लॉघकर वहाँ गये
English
O Lord, still a desire has been lurking in my heart for a long time.!♦ is proper to all householders. You shall grant it to me.
अध्याय 7
जयश्च विजयश्चैव भवद्भिः शापितौ यदा ।तदा दितिसुतौ द्वौ तावभूतां कश्यपान्मुने
jayaśca vijayaścaiva bhavadbhiḥ śāpitau yadā | tadā ditisutau dvau tāvabhūtāṃ kaśyapānmune
हिन्दी अर्थ
शीघ्र ही उनके शोकको दूर कर दिया
English
O gentle lady of beautiful hips ever desirous of my welfare, what is there that cannot be granted to you? O lucky one, you may ask for it. I shall grant it to you with¬ out ielay.
अध्याय 7
हिरण्यकशिपुश्चाद्यो हिरण्याक्षोऽनुजो बली ।देवर्षिपार्षदौ जातौ तौ द्वावपि दितेः सुतौ
hiraṇyakaśipuścādyo hiraṇyākṣo'nujo balī | devarṣipārṣadau jātau tau dvāvapi diteḥ sutau
हिन्दी अर्थ
समुद्रसे उत्पन्न हुए
English
He had a thousand hands and wore matted hair. His head was adorned by the crescent moon. He appeared like a bird with wings and beak. His body was fierce and fully developed.
अध्याय 7
पृथ्व्युद्धारे विधात्रा व प्रार्थितो हि पुरा प्रभुः ।हिरण्याक्षं जघानासौ विष्णुर्वाराहरूपधृक्
pṛthvyuddhāre vidhātrā va prārthito hi purā prabhuḥ | hiraṇyākṣaṃ jaghānāsau viṣṇurvārāharūpadhṛk
हिन्दी अर्थ
संन्यासपद्धतिका संवर्धन किया
English
His fangs were very sharp. Adamantine claws were his weapons. His neck was black in colour. He had huge arms and four legs. He was blazing like fire.
अध्याय 7
तं श्रुत्वा भ्रातरं वीरं निहतं प्राणसन्निभम् ।चुकोप हरयेऽतीव हिरण्यकशिपुर्मुने
taṃ śrutvā bhrātaraṃ vīraṃ nihataṃ prāṇasannibham | cukopa haraye'tīva hiraṇyakaśipurmune
हिन्दी अर्थ
धर्मकी परीक्षा भी ली
English
His fangs and lips were clearly visible. He was pro¬ ducing a hissing sound of Hurhkara. Siva of such a form appeared in sight.
अध्याय 7
वर्षाणामयुतं तप्त्वा ब्रह्मणो वरमाप सः ।न कश्चिन्मारयेन्मां वै त्वत्सृष्टाविति तुष्टतः
varṣāṇāmayutaṃ taptvā brahmaṇo varamāpa saḥ | na kaścinmārayenmāṃ vai tvatsṛṣṭāviti tuṣṭataḥ
हिन्दी अर्थ
आख्यानको आप सुनिये
English
At his very vision Visnu lost his strength and exploit. He assumed a lustre of the flickering glow-worm beneath the sun. *
अध्याय 7
शोणिताख्यपुरं गत्वा देवानाहूय सर्वतः ।त्रिलोकीं स्ववशे कृत्वा चक्रे राज्यमकण्टकम्
śoṇitākhyapuraṃ gatvā devānāhūya sarvataḥ | trilokīṃ svavaśe kṛtvā cakre rājyamakaṇṭakam
हिन्दी अर्थ
एकादशीब्रतकर द्वादशीको पारण करूँगा
English
Like a vulture seizing a serpent he fearlessly caught hold of Visnu, lifted him up and fell him to the ground. At the time of flight he was excessively oppressed,
अध्याय 7
देवर्षिकदनं चक्रे सर्वधर्मविलोपकः ।द्विजपीडाकरः पापी हिरण्यकशिपुर्मुने
devarṣikadanaṃ cakre sarvadharmavilopakaḥ | dvijapīḍākaraḥ pāpī hiraṇyakaśipurmune
हिन्दी अर्थ
साथ ले उनके समीप गये
English
All the gods followed him eulogising him with the words of obeisance. Brahma and other sages bowed to him with reverence and love.
अध्याय 7
प्रह्लादेन स्वपुत्रेण हरिभक्तेन दैत्यराट् ।यदा विद्वेषमकरोद्धरिर्वैरी विशेषतः
prahlādena svaputreṇa haribhaktena daityarāṭ | yadā vidveṣamakaroddharirvairī viśeṣataḥ
हिन्दी अर्थ
लिये उन्होंने वहाँ बहुत विलम्ब कर दिया
English
After eulogising Mrda with the hundred and eight names of the lord, Nrsirhha requested lord larabha again.
अध्याय 7
सभास्तम्भात्तदा विष्णुरभूदाविर्द्रुतं मने ।सन्ध्यायां क्रोधमापन्नो नृसिंहवपुषा ततः
sabhāstambhāttadā viṣṇurabhūdāvirdrutaṃ mane | sandhyāyāṃ krodhamāpanno nṛsiṃhavapuṣā tataḥ
हिन्दी अर्थ
लिये शीघ्रतासे प्रकट हो गया
English
"O great lord, whenever my ignorant mind be¬ comes defiled by arrogance, it shall be removed by you alone.**
अध्याय 7
सर्वथा मुनिशार्दूल करालं नृहरेर्वपुः ।प्रजज्वालातिभयदं त्रासयन्दैत्यसत्तमान्
sarvathā muniśārdūla karālaṃ nṛharervapuḥ | prajajvālātibhayadaṃ trāsayandaityasattamān
हिन्दी अर्थ
नहीं तो प्रलय हो जायगा
English
Within a trice Virabhadra made his powerful body powerless and dead.
अध्याय 7
नृसिंहेन तदा दैत्या निहताश्चैव तत्क्षणम् ।हिरण्यकशिपुश्चाथ युद्धं चक्रे सुदारुणम्
nṛsiṃhena tadā daityā nihatāścaiva tatkṣaṇam | hiraṇyakaśipuścātha yuddhaṃ cakre sudāruṇam
हिन्दी अर्थ
यह अस्त्र शान्त हो जाय
English
Then Brahma and other gods eulogised lord Siva who had assumed the form of a Sarabha and who was the sole benefactor of all the worlds.
अध्याय 7
महायुद्धं तयोरासीन्मुहूर्त्तं मुनिसत्तमाः ।विकरालं च भयदं सर्वेषां रोमहर्षणम्
mahāyuddhaṃ tayorāsīnmuhūrttaṃ munisattamāḥ | vikarālaṃ ca bhayadaṃ sarveṣāṃ romaharṣaṇam
हिन्दी अर्थ
आप उनका दूसरा चरित्र सुनिये
English
O lord of all, you alone create and protect Brahma
अध्याय 7
सायं चकर्ष देवेशो देहल्यां दैत्यपुङ्गवम् ।व्योम्नि देवेषु पश्यत्सु नृसिंहश्च रमेश्वरः
sāyaṃ cakarṣa deveśo dehalyāṃ daityapuṅgavam | vyomni deveṣu paśyatsu nṛsiṃhaśca rameśvaraḥ
हिन्दी अर्थ
बसुदेवके पुत्ररूपमें अवतरित हुए
English
Since you annihilate the world, you are called Hara by the learned. Since Visnu was curbed and caught hold of by you, you are called Hara by the learned.
अध्याय 7
अथोत्सङ्गे च तं कृत्वा नखैस्तदुदरं द्रुतम् ।विदार्य मारयामास पश्यतां त्रिदिवौकसाम्
athotsaṅge ca taṃ kṛtvā nakhaistadudaraṃ drutam | vidārya mārayāmāsa paśyatāṃ tridivaukasām
हिन्दी अर्थ
ब्राह्मणोंकी रक्षा की
English
Vou are the great Purusa, Siva, lord of all, leader of the gods, the soul of the indigent, of a mind without aberrations. You are the great Brahman, the goal of the good.
अध्याय 7
हते हिरण्यकशिपौ नृसिंहेनैव विष्णुना ।जगत्स्वास्थ्यं तदा लेभे न वै देवा विशेषतः
hate hiraṇyakaśipau nṛsiṃhenaiva viṣṇunā | jagatsvāsthyaṃ tadā lebhe na vai devā viśeṣataḥ
हिन्दी अर्थ
इच्छासे वे (दुर्वासा) मुनि कृष्णके पास पहुँचे
English
You are the kinsman of the distressed, the ocean of mercy, of wonderful sports, the vision of the great soul, the intelligent, the Immense Cosmic Being, the all-pervasive, the truth, the Existence, knowledge and Bliss as the charac¬ teristics.
अध्याय 7
देवदुन्दुभयो नेदुः प्रह्लादो विस्मयं गतः ।लक्ष्मीश्च विस्मयं प्राप्ता रूपं दृष्ट्वाऽद्भुतं हरेः
devadundubhayo neduḥ prahlādo vismayaṃ gataḥ | lakṣmīśca vismayaṃ prāptā rūpaṃ dṛṣṭvā'dbhutaṃ hareḥ
हिन्दी अर्थ
उस रथका वहन किया
English
On hearing these words of the gods, iva, the great God, spoke to the gods and the great ancient sages.
अध्याय 7
हतो यद्यपि दैत्येन्द्रस्तथापि न परं सुखम् ।ययुर्देवा नृसिंहस्य ज्वाला सा न निवर्तिता
hato yadyapi daityendrastathāpi na paraṃ sukham | yayurdevā nṛsiṃhasya jvālā sā na nivartitā
हिन्दी अर्थ
वज्र्के समान अंगवाला होनेका वर दिया
English
Just as water poured into water, or milk poured into milk, or ghee poured into ghee becomes one with those
अध्याय 7
तया च व्याकुलं जातं सर्वं चैव जगत्पुनः ।देवाश्च दुःखमापन्नाः किं भविष्यति वा पुनः
tayā ca vyākulaṃ jātaṃ sarvaṃ caiva jagatpunaḥ | devāśca duḥkhamāpannāḥ kiṃ bhaviṣyati vā punaḥ
हिन्दी अर्थ
प्रदान करके उनकी लज्जाको ढँक दिया था
English
He shall be prayed and bowed by my devotees aspiring achievements. He is the foremost of my devotees and the granter of boons.
अध्याय 7
इत्येवं च वदन्तस्ते भयादू दूरमुपस्थिताः ।नृसिंहक्रोधजज्वालाव्याकुलाः पद्मभूमुखाः
ityevaṃ ca vadantaste bhayādū dūramupasthitāḥ | nṛsiṃhakrodhajajvālāvyākulāḥ padmabhūmukhāḥ
हिन्दी अर्थ
प्रभावसे द्रौपदीने पाण्डबोंको सुखी बनाया
English
After saying this, the lordly king of birds of great strength, vanished there itself even as all the gods were watching.
अध्याय 7
प्रह्रादं प्रेषयामासुस्तच्छान्त्यै निकटं हरेः ।सर्वान्मिलित्वा प्रह्लादः प्रार्थितो गतवांस्तदा
prahrādaṃ preṣayāmāsustacchāntyai nikaṭaṃ hareḥ | sarvānmilitvā prahlādaḥ prārthito gatavāṃstadā
हिन्दी अर्थ
श्रीकृष्णको सन्देश देकर उनका नाश करवाया
English
Lord Virabhadra, the leader of the Ganas, of great strength, peeled off the hide of the Man-lion and went to the mountain taking it with him.
अध्याय 7
उरसाऽऽलिङ्गयामास तं नृसिंहः कृपानिधिः ।हृदयं शीतलं जातं रुड्ज्वाला न निवर्त्तिता
urasā''liṅgayāmāsa taṃ nṛsiṃhaḥ kṛpānidhiḥ | hṛdayaṃ śītalaṃ jātaṃ ruḍjvālā na nivarttitā
हिन्दी अर्थ
रीतिके अनुसार संन्यासपद्धतिकी स्थापना की
English
From that time Siva began to wear the hide of
अध्याय 7
तथापि न निवृता रुड्ज्वाला नरहरेर्यदा ।दुःखं प्राप्तास्ततो देवाः शङ्कर शरणं ययुः
tathāpi na nivṛtā ruḍjvālā narahareryadā | duḥkhaṃ prāptāstato devāḥ śaṅkara śaraṇaṃ yayuḥ
हिन्दी अर्थ
कामनाओंको देनेवाला है
English
He who reads or listens to the great narrative, which being sacred has the flavour of the Vedas, will realise all hk desires
अध्याय 7
तत्र गत्वा सुराः सर्वे ब्रह्माद्या मुनयस्तथा ।शङ्करं स्तवयामासुर्लोकानां सुखहेतवे
tatra gatvā surāḥ sarve brahmādyā munayastathā | śaṅkaraṃ stavayāmāsurlokānāṃ sukhahetave
हिन्दी अर्थ
लोकमें एवं परलोकमें सुखी रहता है
English
It subdues misery, yields the fruits of desires and is the abode of auspicious features. It removes premature death, confers intelligence and destroys enemies.
अध्याय 7
देवा ऊचुः ।देवदेव महादेव शरणागतवत्सल ।पाहि नः शरणापन्नान्सर्वान्देवाञ्जगन्ति च
devā ūcuḥ | devadeva mahādeva śaraṇāgatavatsala | pāhi naḥ śaraṇāpannānsarvāndevāñjaganti ca
हिन्दी अर्थ
इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरद्रसंहितायां दुर्वासश्नर्तवर्णन॑ नामैकोनविंशो5 ध्याय:
English
This great form of Siva in the form of Sarabha shall be made public only among the leading devotees of Siva.
अध्याय 7
नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु नमस्तेऽस्तु सदाशिव ।पूर्वं दुःखं यदा जातं तदा ते रक्षिता वयम्
namaste'stu namaste'stu namaste'stu sadāśiva | pūrvaṃ duḥkhaṃ yadā jātaṃ tadā te rakṣitā vayam
हिन्दी अर्थ
वर्णन नामक उन्नीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
English
This shall be read and listened to only by them with their soul dedicated to Siva. It then confers the nine¬ fold devotion. It is divine. It purifies the inner mind and sense.
अध्याय 7
समुद्रो मथितश्चैव रत्नानां च विभागशः ।कृते देवैस्तदा शम्भो गृहीतं गरलं त्वया
samudro mathitaścaiva ratnānāṃ ca vibhāgaśaḥ | kṛte devaistadā śambho gṛhītaṃ garalaṃ tvayā
हिन्दी अर्थ
तत्सर्व चरितं विप्र श्रुणु सर्वसुखावहम्॥ २ उस सम्पूर्ण चरित्रका श्रवण कौजिये
English
This shall be read during the festivals of Siva, during the eighth and fourteenth Tithis, and at the instal¬ lation of the idol. It then causes the presence of Siva.
अध्याय 7
रक्षिताः स्म तदा नाथ नीलकण्ठ इति श्रुतः ।विषं पास्यसि नो चेत्त्वं भस्मीभूतास्तदाखिलाः
rakṣitāḥ sma tadā nātha nīlakaṇṭha iti śrutaḥ | viṣaṃ pāsyasi no cettvaṃ bhasmībhūtāstadākhilāḥ
हिन्दी अर्थ
उत्सर्ग कर दिया
English
When there is danger from thieves, tigers, lions, one's own or enemy kings, during commotions earth¬ quakes and robberies, dust storms, when there is the fall of meteors, when there is draught or too much of rain—during all these occasions he who reads this with purity becomes a great devotee of Siva steady in his rites and very learned.
अध्याय 7
प्रसिद्धं च यदा यस्य दुःखं च जायते प्रभो ।तदा त्वन्नाममात्रेण सर्वं दुःखं विलीयते
prasiddhaṃ ca yadā yasya duḥkhaṃ ca jāyate prabho | tadā tvannāmamātreṇa sarvaṃ duḥkhaṃ vilīyate
हिन्दी अर्थ
स्थापित. कर दिया
English
He who reads or listens to this without any spe¬ cific desire and performs the rites of Siva attains Rudra's region and becomes a follower of Rudra.
अध्याय 7
इदानीं नृहरिज्वालापीडितान्नः सदाशिव ।तां त्वं शमयितुं देव शक्तोऽसीति सुनिश्चितम्
idānīṃ nṛharijvālāpīḍitānnaḥ sadāśiva | tāṃ tvaṃ śamayituṃ deva śakto'sīti suniścitam
हिन्दी अर्थ
कानके माध्यमसे स्थापित कर दिया
English
O sage, after attaining Rudra's region he rejoices with Rudra. Then he becomes one with Rudra by the mercy of Siva.
अध्याय 7
नन्दीश्वर उवाच ।इति स्तुतस्तदा देवैः शङ्करो भक्तवत्सलः ।प्रत्युवाच प्रसन्नात्माऽभयं दत्त्वा परं प्रभुः
nandīśvara uvāca | iti stutastadā devaiḥ śaṅkaro bhaktavatsalaḥ | pratyuvāca prasannātmā'bhayaṃ dattvā paraṃ prabhuḥ
हिन्दी अर्थ
नामसे प्रकट हुआ
English
O son of Brahma, listen lovingly to the narrative of the moon-crestcd lord $iva how he was bom willingly in tlie house ofVivanara.
अध्याय 7
शङ्कर उवाच ।स्वस्थानं गच्छत सुराः सर्वे ब्रह्मादयोऽभयाः ।शमयिष्यामि यद्दुःखं सर्वथा हि व्रतं मम
śaṅkara uvāca | svasthānaṃ gacchata surāḥ sarve brahmādayo'bhayāḥ | śamayiṣyāmi yadduḥkhaṃ sarvathā hi vrataṃ mama
हिन्दी अर्थ
छोटा फल जानकर निगल गये थे
English
On the beautiful banks of Narmada in the city of Dharmapura, formerly there lived a devotee of Siva, a soul, the sage Vivanara.
अध्याय 7
गतो मच्छरणं यस्तु तस्य दुःखं क्षयं गतम् ।मत्प्रियः शरणापन्नः प्राणेभ्योऽपि न संशयः
gato maccharaṇaṃ yastu tasya duḥkhaṃ kṣayaṃ gatam | matpriyaḥ śaraṇāpannaḥ prāṇebhyo'pi na saṃśayaḥ
हिन्दी अर्थ
उनसे सारी विद्याएँ पढ़ लीं
English
After pondering over the good qualities of an ideal housewife, Viivanara married with due rites the daughter of Kala who was really worthy of him.
अध्याय 7
नन्दीश्वर उवाच ।इति श्रुत्वा तदा देवा ह्यानन्दम्परमं गताः ।यथागतं तथा जग्मुः स्मरन्तः शङ्करं मुदा
nandīśvara uvāca | iti śrutvā tadā devā hyānandamparamaṃ gatāḥ | yathāgataṃ tathā jagmuḥ smarantaḥ śaṅkaraṃ mudā
हिन्दी अर्थ
हनुमानूजीके साथ निवास करने लगे
English
The five daily sacrifices to be performed by a householder
पाठ सेटिंग्स · Reading settings
भाषा एवं सामग्री · Language and layers
स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_purana/ · प्राप्त 3/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।