तैत्तिरीयोपनिषद्

Bhṛgu Vallīश्लोक 6/1060%

Taittiriya Upanishad 3.6

मूल पाठSource scriptureOriginal Sanskritमूल संस्कृत

आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् ।आनन्दाध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते ।आनन्देन जातानि जीवन्ति ।आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीति ।सैषा भार्गवी वारुणी विद्या ।परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता ।स य एवं वेद प्रतितिष्ठति ।अन्नवानन्नादो भवति ।महान्भवति प्रजया पशुभिर्ब्रह्मवर्चसेन ।महान् कीर्त्या ॥ १ ॥ ॥ इति अनुवाकः

अर्थMeaning
अनुवादTranslationLiteral Hindi Translationमूल हिन्दी अनुवाद (अक्षरशः)मूलानुवाद · Literal

उसने जाना — "आनन्द ब्रह्म है।" आनन्द से भूत उत्पन्न होते हैं, आनन्द से जीते हैं, आनन्द में लीन हो जाते हैं। — यह "भार्गवी-वारुणी विद्या" है — परम व्योम में प्रतिष्ठित। जो इसे ऐसा जानता है, वह प्रतिष्ठित होता है; अन्नवान्, अन्न-भोक्ता हो जाता है; प्रजा, पशु, ब्रह्म-वर्चस् और कीर्ति से महान् होता है।

अक्षरशः अनुवाद — मूल संस्कृत श्लोक के प्रत्येक पद का प्रत्यक्ष अर्थ।

अनुवादTranslationLiteral English TranslationLiteral Text

He knew: 'Ānanda (bliss) is Brahman.' From bliss are beings born; by bliss they live; into bliss they merge and return. — This is the Bhārgavī-Vāruṇī Vidyā, established in the supreme space. He who knows it is established; becomes possessor of food and an eater of food; great by progeny, cattle, brahma-radiance, and fame.

Direct literal rendering preserving Sanskrit philosophical terminology.

व्याख्याVyakhya
संपादकीय व्याख्याEditorial explanationVyakhya (व्याख्या)व्याख्या

भृगु-वारुणी विद्या का चरम शिखर। महर्षि भृगु ने अन्न, प्राण, मन और विज्ञान की परतों को पार करते हुए अंततः यह प्रत्यक्ष साक्षात्कार किया कि "आनन्द ही ब्रह्म है।" क्योंकि समस्त प्राणी आनन्द से ही उत्पन्न होते हैं, आनन्द के द्वारा ही जीवित रहते हैं, और अंत में आनन्द में ही विलीन हो जाते हैं। यह आनंद किसी बाह्य विषय-भोग से उत्पन्न होने वाला क्षणिक सुख नहीं, बल्कि सृष्टि का मौलिक स्वभाव और चेतना का सहज स्वरूप है।

विज्ञान एवं आधुनिक उपयोगScience & Modern Application
आधुनिक चिंतनModern reflection · not scriptureContemplative Reflection & Actionआधुनिक चिंतन
आधुनिक संदर्भ · Modern Context
आधुनिक मनुष्य का सबसे बड़ा भ्रम यह है कि "सुख किसी वस्तु, व्यक्ति, पद या परिस्थिति के मिलने पर प्राप्त होगा।" इस मिथ्या धारणा के कारण 21वीं सदी का समाज 'हेडोनिक ट्रेडमिल' (hedonic treadmill) पर अनवरत दौड़ रहा है — नया गैजेट, नई पदोन्नति, नया घर, सोशल मीडिया लाइक्स — हर उपलब्धि कुछ पलों का रोमांच देती है और फिर मनुष्य पुनः पहले से अधिक खालीपन और असंतोष में घिर जाता है। यह बाह्य सुख वास्तव में सुख नहीं, बल्कि इच्छा की अस्थायी निवृत्ति मात्र है। महर्षि भृगु की यह खोज मानव इतिहास की सर्वाधिक क्रांतिकारी दार्शनिक उपलब्धि है: "आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्"। आनंद आपके बाहर किसी मॉल, स्क्रीन या गंतव्य में नहीं है; आनंद आपके अस्तित्व का मूल स्रोत और स्वभाव है। आप आनंद के 'ग्राहक' नहीं, स्वयं आनंद के 'स्रोत' हैं। जब मन सांसारिक वासनाओं और चिंताओं के विक्षेप को शांत कर अपनी अंतरात्मा में ठहरता है, तब उस स्वाभाविक आनंद का फव्वारा स्वतः फूट पड़ता है।
आज के जीवन में प्रयोग · Practical Application
- **कारणरहित आनंद का अनुभव**: दिन में किसी भी समय, बिना किसी बाह्य कारण या स्क्रीन के, केवल अपनी श्वास और उपस्थिति के साथ शांत बैठिए। अनुभव कीजिए कि केवल जीवित होना और सजग होना ही अपने आप में कितना अगाध आनंद है। - **सुख के पीछे भागने से विराम**: जब भी किसी वस्तु या परिणाम को पाने के लिए तीव्र व्याकुलता हो, तो स्वयं को याद दिलाइए — "कोई भी बाह्य वस्तु मुझे वह नहीं दे सकती जो मैं पहले से हूँ।" इस बोध से दौड़ तुरंत थम जाती है। - **आनंद का वितरण**: चूँकि आप स्वयं आनंद का स्रोत हैं, इसलिए दूसरों से प्रेम या स्वीकृति माँगने के बजाय अपने संपर्क में आने वाले प्रत्येक व्यक्ति को सहज मुस्कान, धैर्य और करुणा का उपहार दीजिए।
चिंतन प्रश्न · Self-Reflection

“क्या आप जीवन भर बाह्य परिस्थितियों के दास बनकर सुख की भीख माँगते रहेंगे, अथवा अपने भीतर छिपे उस अगाध आनंद-सिंधु में डुबकी लगाएंगे?”

शोध संदर्भResearch context · not scriptureComparative Research Noteशोध टिप्पणी

सुखद अनुकूलन (Hedonic Treadmill) और न्यूरो-केमिकल तृप्ति: तंत्रिका-विज्ञान के अनुसार डोपामिन (Dopamine) आधारित बाह्य सुख क्षणिक होते हैं और शीघ्र ही सहिष्णुता (Tolerance) उत्पन्न करते हैं, जिससे व्यक्ति अधिक उद्दीपन की अंधी दौड़ में फँस जाता है। इसके विपरीत, आंतरिक ध्यान और समाधि अवस्था में एंडोर्फिन, सेरोटोनिन और गामा ब्रेन-वेव्स का ऐसा समन्वय बनता है जो किसी बाह्य कारण पर निर्भर नहीं होता। उपनिषद् इसी स्वायत्त, कारणरहित और निरपेक्ष स्थिति को 'आनंद' कहता है।

A modern parallel offered for reflection. It is not part of the scripture, and it has not been checked against the original sources it may allude to.

स्रोतSources and editionSources and editionस्रोत एवं संस्करण

Content status

  • Original text
  • Translation · from the source archive

No independent human review is recorded for this verse yet. How this site is made.

Sanskrit edition
Gita Press Edition (Book Code 0071). Gita Press Gorakhpur (Official Publication)
Translation
Gita Press Editorial Board (Hindi)
Last updated
2026-10-24
Licence note (as recorded)
Sanskrit mūla — public domain. Digitized by sanskritdocuments.org.
पाठ-भेद · Variant readings
Collated with Anandashram Sanskrit Series No. 12.

Found a mistake?

Interactive Verse Knowledge Graph · ज्ञान जाल

श्लोक सम्बन्ध एवं पार-ग्रंथ संदर्भ

Reviewed links only. A line here is a stored connection, not a guess from the neighboring verse.

Taittiriya Upanishad 3.6Current VerseBhagavadBhagavad Gita Bh…ChandogyChandogya Upanis…
🟣Cross-Scriptural Linkपार-ग्रंथ सम्बन्ध (गीता ↔ उपनिषद् ↔ रामायण)

Bhagavad Gita 10.12

Bhagavad Gita (श्रीमद्भगवद्गीता)

Sanskrit Text (मूल श्लोक / मंत्र)

परमं ब्रह्म परमं धाम पवित्रं परमं भवान्

Translation / Meaning (भावार्थ)

You are the Supreme Brahman, the supreme abode, the supreme purifier.

Why This is Connected (सम्बन्ध का आधार)

Listed beside Brahman in this library. The link does not say the passages teach the same thing.

आगे क्या · What next