तैत्तिरीयोपनिषद्

Bhṛgu Vallīश्लोक 1/1010%

Taittiriya Upanishad 3.1

मूल पाठSource scriptureOriginal Sanskritमूल संस्कृत

ॐ सह नाववतु ।सह नौ भुनक्तु ।सह वीर्यं करवावहै ।तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ।ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ भृगुर्वै वारुणिः ।वरुणं पितरमुपससार ।अधीहि भगवो ब्रह्मेति ।तस्मा एतत्प्रोवाच ।अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति ।तंहोवाच ।यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते ।येन जातानि जीवन्ति ।यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति ।तद्विजिज्ञासस्व ।तद्ब्रह्मेति ।स तपोऽतप्यत ।स तपस्तप्त्वा ॥ १ ॥ ॥ इति अनुवाकः

अर्थMeaning
अनुवादTranslationLiteral Hindi Translationमूल हिन्दी अनुवाद (अक्षरशः)मूलानुवाद · Literal

वरुण-पुत्र भृगु पिता वरुण के पास गए — "हे भगवन्, मुझे ब्रह्म का उपदेश दीजिये।" वरुण ने कहा — "अन्न, प्राण, चक्षु, श्रोत्र, मन, वाक्।" फिर कहा — "जिससे ये भूत उत्पन्न होते हैं, जिससे जीते हैं, जिसमें अन्त में लीन होते हैं — उसे जानने की इच्छा करो; वही ब्रह्म है।" उसने तप किया। तप करके...

अक्षरशः अनुवाद — मूल संस्कृत श्लोक के प्रत्येक पद का प्रत्यक्ष अर्थ।

अनुवादTranslationLiteral English TranslationLiteral Text

Bhṛgu, son of Varuṇa, approached his father: 'Sir, teach me Brahman.' Varuṇa said: food, prāṇa, sight, hearing, mind, speech. He added: 'That from which beings are born, by which when born they live, into which they enter at departure — desire to know That. That is Brahman.' He performed tapas. Having performed tapas...

Direct literal rendering preserving Sanskrit philosophical terminology.

व्याख्याVyakhya
संपादकीय व्याख्याEditorial explanationVyakhya (व्याख्या)व्याख्या

शास्त्रीय शिक्षण-विधि। पिता उत्तर नहीं देते, बल्कि निर्देश देते हैं — 'जिज्ञासा करो।' वे कसौटी देते हैं — उद्गम, पोषक, गन्तव्य। वे शक्तियाँ देते हैं — अन्न, प्राण, दृष्टि आदि — जिज्ञासा को उनके माध्यम से दिशा देते हुए।

विज्ञान एवं आधुनिक उपयोगScience & Modern Application
आधुनिक चिंतनModern reflection · not scriptureContemplative Reflection & Actionआधुनिक चिंतन
आधुनिक संदर्भ · Modern Context
आधुनिक शिक्षा और कॉर्पोरेट प्रशिक्षण में सबसे बड़ी विफलता 'स्पून-फीडिंग' (spoon-feeding) है—लोगों को बने-बनाए उत्तर और तात्कालिक नुस्खे थमा दिए जाते हैं। परिणामस्वरूप, लोगों में स्वतंत्र रूप से सोचने, अनुसंधान करने और जटिल समस्याओं को सुलझाने की मौलिक क्षमता समाप्त हो जाती है। जब कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) हर सवाल का तुरंत उत्तर दे रही हो, तब मनुष्य के लिए सबसे मूल्यवान कौशल उत्तर जानना नहीं, बल्कि सही प्रश्न पूछना और सत्य की खोज की कसौटी समझना है। महर्षि वरुण अपने जिज्ञासु पुत्र भृगु को सीधे यह नहीं कहते कि 'ब्रह्म यह है'। वे उसे एक कसौटी देते हैं: 'जिससे समस्त प्राणी उत्पन्न होते हैं, जिससे जीवित रहते हैं और जिसमें विलीन होते हैं—उसकी स्वयं खोज करो।' यह सुकराती पद्धति (Socratic Method) और निर्देशित खोज (Guided Discovery) का प्राचीनतम और सर्वोत्तम रूप है। एक सच्चा गुरु या मार्गदर्शक कभी अपने निष्कर्ष दूसरों पर नहीं थोपता; वह केवल साधक के भीतर जिज्ञासा की अग्नि सुलगाता है और उसे अन्वेषण की सही दिशा दिखाता है।
आज के जीवन में प्रयोग · Practical Application
- **बने-बनाए उत्तरों पर निर्भरता से मुक्ति (Cultivating Deep Inquiry)**: किसी भी महत्वपूर्ण समस्या का समाधान तुरंत इंटरनेट या दूसरों से पूछने के बजाय पहले स्वयं गहराई से विचार और विश्लेषण करें। - **मेंटरशिप में स्वायत्तता देना (Empowering Through Criteria)**: यदि आप एक माता-पिता, शिक्षक या टीम लीडर हैं, तो अपने बच्चों या सहयोगियों को सीधे समाधान देने के बजाय उन्हें सही दिशा और मानक दें ताकि वे स्वयं हल खोजें। - **मूल स्रोत की खोज (Seeking the Fundamental Cause)**: जीवन में जब भी कोई समस्या आए, तो केवल उसके बाहरी लक्षणों पर मरहम लगाने के बजाय उसके मूल कारण (root cause) तक पहुंचने का प्रयास करें।
चिंतन प्रश्न · Self-Reflection

“क्या मैं दूसरों के विचारों और बने-बनाए निष्कर्षों का मानसिक गुलाम बन गया हूं, या मुझमें स्वयं सत्य की कसौटी पर जीवन के रहस्यों को खोजने की ज्वलंत जिज्ञासा है?”

शोध संदर्भResearch context · not scriptureComparative Research Noteशोध टिप्पणी

Socratic-शैली की निर्देशित खोज सीधे उत्तर की तुलना में गहरी समझ उत्पन्न करती है। उपनिषद् इस विधि को ठीक-ठीक प्रतिरूपित करता है।

A modern parallel offered for reflection. It is not part of the scripture, and it has not been checked against the original sources it may allude to.

स्रोतSources and editionSources and editionस्रोत एवं संस्करण

Content status

  • Original text
  • Translation · from the source archive

No independent human review is recorded for this verse yet. How this site is made.

Sanskrit edition
Gita Press Edition (Book Code 0071). Gita Press Gorakhpur (Official Publication)
Translation
Gita Press Editorial Board (Hindi)
Last updated
2026-10-23
Licence note (as recorded)
Sanskrit mūla — public domain. Digitized by sanskritdocuments.org.
पाठ-भेद · Variant readings
Collated with Anandashram Sanskrit Series No. 12.

Found a mistake?

Interactive Verse Knowledge Graph · ज्ञान जाल

श्लोक सम्बन्ध एवं पार-ग्रंथ संदर्भ

Reviewed links only. A line here is a stored connection, not a guess from the neighboring verse.

Taittiriya Upanishad 3.1Current VerseBhagavadBhagavad Gita Bh…ChandogyChandogya Upanis…
🟣Cross-Scriptural Linkपार-ग्रंथ सम्बन्ध (गीता ↔ उपनिषद् ↔ रामायण)

Bhagavad Gita 10.12

Bhagavad Gita (श्रीमद्भगवद्गीता)

Sanskrit Text (मूल श्लोक / मंत्र)

परमं ब्रह्म परमं धाम पवित्रं परमं भवान्

Translation / Meaning (भावार्थ)

You are the Supreme Brahman, the supreme abode, the supreme purifier.

Why This is Connected (सम्बन्ध का आधार)

Listed beside Brahman in this library. The link does not say the passages teach the same thing.

आगे क्या · What next