किन्देवतोऽस्यां दक्षिणायां दिश्यसीति ।यमदेवत इति ।स यमः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति ।यज्ञ इति ।कस्मिन्नु यज्ञः प्रतिष्ठित इति।दक्षिणायामिति ।कस्मिन्नु दक्षिणा प्रतिष्ठितेति श्रद्धायामिति यदा ह्येव श्रद्धत्तेऽथ दक्षिणां ददाति श्रद्धायाँ ह्येव दक्षिणा प्रतिष्ठितेति कस्मिन्नु श्रद्धा प्रतिष्ठितेति हृदय इति होवाच हृदयेन हि श्रद्धां जानाति हृदये ह्येव श्रद्धा प्रतिष्ठिता भवतीत्येवमेवैतद् याज्ञवल्क्य
kindevato'syāṃ dakṣiṇāyāṃ diśyasīti | yamadevata iti | sa yamaḥ kasminpratiṣṭhita iti | yajña iti | kasminnu yajñaḥ pratiṣṭhita iti| dakṣiṇāyāmiti | kasminnu dakṣiṇā pratiṣṭhiteti śraddhāyāmiti yadā hyeva śraddhatte'tha dakṣiṇāṃ dadāti śraddhāyām̐ hyeva dakṣiṇā pratiṣṭhiteti kasminnu śraddhā pratiṣṭhiteti hṛdaya iti hovāca hṛdayena hi śraddhāṃ jānāti hṛdaye hyeva śraddhā pratiṣṭhitā bhavatītyevamevaitad yājñavalkya
अर्थMeaning
Sâkalya said: 'Which is thy deity in the Southern quarter?' Yâgñavalkya said: 'Yama.' Sâkalya said: 'In what does that Yama abide?' Yâgñavalkya said: 'In the sacrifice.' Sâkalya said: 'In what does the sacrifice abide?' Yâgñavalkya said: 'In the Dakshinâ (the gifts to be given to the priests).' Sâkalya said: 'In what does the Dakshinâ abide?' Yâgñavalkya said: 'In Sraddhâ (faith), for if a man believes, then he gives Dakshinâ, and Dakshinâ truly abides in faith.' Sâkalya said: 'And in what then does faith abide?' Yâgñavalkya said: 'In the heart, for by the heart faith knows, and therefore faith abides in the heart.' Sâkalya said: 'So it is indeed, O Yâgñavalkya.'
Direct literal rendering preserving Sanskrit philosophical terminology.
व्याख्याVyakhya
'इस दक्षिण दिशा में तुम किस देवता वाले हो?' 'यम देवता वाला।' 'वह यम किसमें प्रतिष्ठित है?' 'यज्ञ में।' 'यज्ञ किसमें प्रतिष्ठित है?' 'दक्षिणा में।' 'दक्षिणा किसमें प्रतिष्ठित है?' 'श्रद्धा में; क्योंकि जब मनुष्य श्रद्धा करता है, तभी दक्षिणा देता है; दक्षिणा श्रद्धा में ही प्रतिष्ठित है।' 'श्रद्धा किसमें प्रतिष्ठित है?' उसने कहा, 'हृदय में, क्योंकि हृदय से ही मनुष्य श्रद्धा को जानता है; श्रद्धा हृदय में ही प्रतिष्ठित है।' (शाकल्य ने कहा,) 'याज्ञवल्क्य, यह ऐसा ही है।'
स्रोतSources and editionSources and editionस्रोत एवं संस्करण
Content status
- Original text
- Translation · from the source archive
- Commentary · AI-drafted · editor-approved
No independent human review is recorded for this verse yet. How this site is made.
- Sanskrit edition
- Imported text; printed edition not recorded. Open Sanskrit text archives (see the source link)
- Translation
- Not recorded. Some Hindi and English text is AI-assisted and is flagged where it appears.
- Last updated
- 2026-10-23
- Licence note (as recorded)
- Sanskrit mūla — public domain. Digitized by sanskritdocuments.org.
Found a mistake?