कस्मिन्नु त्वं चात्मा च प्रतिष्ठितौ स्थ इति ।प्राण इति ।कस्मिन्नु प्राणः प्रतिष्ठित इत्यपान इति ।कस्मिन्न्वपानः प्रतिष्ठित इति ।व्यान इति ।कस्मिन्नु व्यानः प्रतिष्ठित इत्युदान इति ।कस्मिन्नूदानः प्रतिष्ठित इति ।समान इति ।स एष नेति नेत्यात्माऽगृह्यो न हि गृह्यतेऽशीर्यो न हि शीर्यतेऽसङ्गो न हि सज्यतेऽसितो न व्यथते न रिष्यत्येतान्यष्टावायतनान्यष्टौ लोका अष्टौ देवा अष्टौ पुरुषाः ।स यस्तान्पुरुषान्निरुह्य प्रत्युह्यात्यक्रामत् तं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामि ।तं चेन्मे न विवक्ष्यसि मूर्धा ते विपतिष्यतीति ।तँ ह न मेने शाकल्यस्तस्य ह मूर्धा विपपात अपि हास्य परिमोषिणोऽस्थीन्यपजह्रुरन्यन्मन्यमानाः
kasminnu tvaṃ cātmā ca pratiṣṭhitau stha iti | prāṇa iti | kasminnu prāṇaḥ pratiṣṭhita ityapāna iti | kasminnvapānaḥ pratiṣṭhita iti | vyāna iti | kasminnu vyānaḥ pratiṣṭhita ityudāna iti | kasminnūdānaḥ pratiṣṭhita iti | samāna iti | sa eṣa neti netyātmā'gṛhyo na hi gṛhyate'śīryo na hi śīryate'saṅgo na hi sajyate'sito na vyathate na riṣyatyetānyaṣṭāvāyatanānyaṣṭau lokā aṣṭau devā aṣṭau puruṣāḥ | sa yastānpuruṣānniruhya pratyuhyātyakrāmat taṃ tvaupaniṣadaṃ puruṣaṃ pṛcchāmi | taṃ cenme na vivakṣyasi mūrdhā te vipatiṣyatīti | tam̐ ha na mene śākalyastasya ha mūrdhā vipapāta api hāsya parimoṣiṇo'sthīnyapajahruranyanmanyamānāḥ
अर्थMeaning
Sâkalya said: 'And in what dost thou (thy body) and the Self (thy heart) abide?' Yâgñavalkya said: 'In the Prâna (breath).' Sâkalya said: 'In what does the Prâna abide?' Yâgñavalkya said: In the Apâna (down-breathing) .' Sâkalya said: 'In what does the Apâna abide?' Yâgñavalkya said: 'In the Vyâna (back-breathing ) .' Sâkalya said: 'In what does the Vyâna-abide?' Yâgñavalkya said: 'In the Udâna (the out-breathing) .' Sâkalya said: 'In what does the Udâna abide?' Yâgñavalkya said: 'In the Samâna . That Self (âtman) is to be described by No, no ! He is incomprehensible, for he cannot be (is not) comprehended; he is imperishable, for he cannot perish; he is unattached, for he does not attach himself; unfettered, he does not suffer, he does not fail.' 'These are the eight abodes (the earth, &c.), the eight worlds (fire, &c.), the eight gods (the immortal food, &c.), the eight persons (the corporeal, &c.) He who after dividing and uniting these persons , went beyond (the Samâna), that person, taught in the Upanishads, I now ask thee (to teach me). If thou shalt not explain him to me, thy head will fall.' Sâkalya did not know him, and his head fell, nay, thieves took away his bones, mistaking them for something else.
Direct literal rendering preserving Sanskrit philosophical terminology.
व्याख्याVyakhya
'तुम (शरीर) और आत्मा (हृदय) किसमें प्रतिष्ठित हो?' 'प्राण में।' 'प्राण किसमें प्रतिष्ठित है?' 'अपान में।' 'अपान किसमें प्रतिष्ठित है?' 'व्यान में।' 'व्यान किसमें प्रतिष्ठित है?' 'उदान में।' 'उदान किसमें प्रतिष्ठित है?' 'समान में।' (याज्ञवल्क्य ने आगे कहा,) 'वह यह आत्मा 'नेति नेति' (यह नहीं, यह नहीं) है। वह अग्राह्य है, क्योंकि ग्रहण नहीं किया जाता; अविनाशी है, क्योंकि नष्ट नहीं होता; असंग है, क्योंकि कहीं आसक्त नहीं होता; बन्धन-रहित है, व्यथित नहीं होता, क्षीण नहीं होता। ये आठ आयतन हैं, आठ लोक, आठ देवता और आठ पुरुष। जो उन पुरुषों को (अलग-अलग) निकालकर और फिर (हृदय में) समेटकर उनसे परे चला गया, उस औपनिषद (उपनिषदों में कहे गए) पुरुष के विषय में मैं तुमसे पूछता हूँ। यदि तुम उसे मुझे नहीं बताओगे, तो तुम्हारा सिर गिर जाएगा।' शाकल्य उसे नहीं जानता था; उसका सिर गिर गया, और चोर उसकी अस्थियों को कुछ और (धन) समझकर उठा ले गए।
स्रोतSources and editionSources and editionस्रोत एवं संस्करण
Content status
- Original text
- Translation · from the source archive
- Commentary · AI-drafted · editor-approved
No independent human review is recorded for this verse yet. How this site is made.
- Sanskrit edition
- Imported text; printed edition not recorded. Open Sanskrit text archives (see the source link)
- Translation
- Not recorded. Some Hindi and English text is AI-assisted and is flagged where it appears.
- Last updated
- 2026-10-23
- Licence note (as recorded)
- Sanskrit mūla — public domain. Digitized by sanskritdocuments.org.
Found a mistake?