Brihadaranyaka Upanishad
46
अध्याय 46 / 47

Adhyāya 6 · Brāhmaṇa 4

28 श्लोक

पूर्ण अध्याय पाठ28 श्लोक

अध्याय 46

श्लोक 6.4.1

एषां वै भूतानां पृथिवी रसः पृथिव्या आपोऽपामोषधय ओषधीनां पुष्पाणि पुष्पाणां फलानि फलानां पुरुषः पुरुषस्य रेतः

eṣāṃ vai bhūtānāṃ pṛthivī rasaḥ pṛthivyā āpo'pāmoṣadhaya oṣadhīnāṃ puṣpāṇi puṣpāṇāṃ phalāni phalānāṃ puruṣaḥ puruṣasya retaḥ

English

The earth is the essence of all these things, water is the essence of the earth, plants of water, flowers of plants, fruits of flowers, man of fruits, seed of man.

अध्याय 46

श्लोक 6.4.2

स ह प्रजापतिरीक्षांचक्रे हन्तास्मै प्रतिष्ठां कल्पयानीति स स्त्रियँ ससृजे ।ताँ सृष्ट्वाऽध उपास्त तस्मात्स्त्रियमध उपासीत स एतं प्राञ्चं ग्रावाणमात्मन एव समुदपारयत् तेनैनामभ्यसृजत्

sa ha prajāpatirīkṣāṃcakre hantāsmai pratiṣṭhāṃ kalpayānīti sa striyam̐ sasṛje | tām̐ sṛṣṭvā'dha upāsta tasmātstriyamadha upāsīta sa etaṃ prāñcaṃ grāvāṇamātmana eva samudapārayat tenaināmabhyasṛjat

English

And Pragâpati thought, let me make an abode for him, and he created a woman (Satarûpâ). Tâm srishtvâdha upâsta, tasmât striyam adha upâsîta. Sa etam prâñkam grâvânam âtmana eva samudapârayat, tenainâm abhyasrigat.

अध्याय 46

श्लोक 6.4.3

तस्या वेदिरुपस्थो लोमानि बर्हिश्चर्माधिषवणे समिद्धो मध्यतस्तौ मुष्कौ ।स यावान्ह वै वाजपेयेन यजमानस्य लोको भवति तावानस्य लोको भवति य एवं विद्वानधोपहासं चरत्यासाँ स्त्रीणाँ सुकृतं वृङ्क्तेऽथ य इदमविद्वानधोपहासं चरत्याऽस्य स्त्रियः सुकृतं वृञ्जते

tasyā vedirupastho lomāni barhiścarmādhiṣavaṇe samiddho madhyatastau muṣkau | sa yāvānha vai vājapeyena yajamānasya loko bhavati tāvānasya loko bhavati ya evaṃ vidvānadhopahāsaṃ caratyāsām̐ strīṇām̐ sukṛtaṃ vṛṅkte'tha ya idamavidvānadhopahāsaṃ caratyā'sya striyaḥ sukṛtaṃ vṛñjate

English

Tasyâ vedir upastho, lomâni barhis, karmâdhishavane, samiddho madhyatas, tau mushkau. Sa yâvân ha vai vâgapeyena yagamânasya loko bhavati tâvân asya loko bhavati ya evam vidvân adhopahâsam karaty a sa strînam sukritam vriṅkte 'tha ya idam avidvân adhopahâsam karaty âsya striyah sukritam vriñgate.

अध्याय 46

श्लोक 6.4.4

एतद्ध स्म वै तद्विद्वानुद्दालक आरुणिराहैतद्ध स्म वै तद्विद्वान्नाको मौद्गल्य आहैतद्ध स्म वै तद्विद्वान् कुमारहारित आह एतद् ध स्म वै तद् विद्वान् कुमारहारितसाह बहवो मर्या ब्राह्मणायना निरिन्द्रिया विसुकृतोऽस्माल्लोकात्प्रयन्ति य इदमविद्वाँसोऽधोपहासं चरन्तीति ।बहु वा इदँ सुप्तस्य वा जाग्रतो वा रेतः स्कन्दति

etaddha sma vai tadvidvānuddālaka āruṇirāhaitaddha sma vai tadvidvānnāko maudgalya āhaitaddha sma vai tadvidvān kumārahārita āha etad dha sma vai tad vidvān kumārahāritasāha bahavo maryā brāhmaṇāyanā nirindriyā visukṛto'smāllokātprayanti ya idamavidvām̐so'dhopahāsaṃ carantīti | bahu vā idam̐ suptasya vā jāgrato vā retaḥ skandati

English

Etad dha sma vai tadvidvân Uddâlaka Ârunir âhaitad dha sma vai tadvidvân Nâko Maudgalya âhaitad dha sma vai tadvidvân Kumârahârita âha, bahavo maryâ brâhmanâyanâ nirindriyâ visukrito'smâl lokât prayanti ya idam avidvâmso 'dhopahâsam karantîti. Bahu vâ idam suptasya va gâgrato vâ retah skandati,

अध्याय 46

श्लोक 6.4.5

तदभिमृशेदनु वा मन्त्रयेत यन्मेऽद्य रेतः पृथिवीमस्कान्त्सीद् यदोषधीरप्यसरद् यदपः ।इदमहं तद्रेत आददे पुनर्मामैत्विन्द्रियं पुनस्तेजः पुनर्भगः ।पुनरग्निर्धिष्ण्या यथास्थानं कल्पन्तामित्यनामिकाङ्गुष्ठाभ्यामादायान्तरेण स्तनौ वा भ्रुवौ वा निमृज्यात्

tadabhimṛśedanu vā mantrayeta yanme'dya retaḥ pṛthivīmaskāntsīd yadoṣadhīrapyasarad yadapaḥ | idamahaṃ tadreta ādade punarmāmaitvindriyaṃ punastejaḥ punarbhagaḥ | punaragnirdhiṣṇyā yathāsthānaṃ kalpantāmityanāmikāṅguṣṭhābhyāmādāyāntareṇa stanau vā bhruvau vā nimṛjyāt

English

Tad abhimrised anu vâ mantrayeta yan me 'dya retah prithivîm askântsîd yad oshadhîr apy asarad yad apah, idam aham tad reta âdade punar mâm aitv indriyam punas tegah punar bhagah, punar agnayo dhishnyâ yathâsthânam kalpantâm, ity anâmikâṅgushthâbhyâm âdâyântarena stanau vâ bhruvau vâ nimriñgyât .

अध्याय 46

श्लोक 6.4.6

अथ यद्युदक आत्मानं पश्येत् तदभिमन्त्रयेत मयि तेज इन्द्रियं यशो द्रविणँ सुकृतमिति ।श्रीर्ह वा एषा स्त्रीणां यन्मलोद्वासास्तस्मान्मलोद्वाससं यशस्विनीमभिक्रम्योपमन्त्रयेत

atha yadyudaka ātmānaṃ paśyet tadabhimantrayeta mayi teja indriyaṃ yaśo draviṇam̐ sukṛtamiti | śrīrha vā eṣā strīṇāṃ yanmalodvāsāstasmānmalodvāsasaṃ yaśasvinīmabhikramyopamantrayeta

English

If a man see himself in the water , he should recite the following verse: 'May there be in me splendour, strength, glory, wealth, virtue.' She is the best of women whose garments are pure . Therefore let him approach a woman whose garments are pure, and whose fame is pure, and address her.

अध्याय 46

श्लोक 6.4.7

सा चेदस्मै न दद्यात् काममेनामवक्रिणीयात् सा चेदस्मै नैव दद्यात् काममेनां यष्ट्या वा पाणिना वोपहत्यातिक्रामेदिन्द्रियेण ते यशसा यश आदद इत्ययशा एव भवति

sā cedasmai na dadyāt kāmamenāmavakriṇīyāt sā cedasmai naiva dadyāt kāmamenāṃ yaṣṭyā vā pāṇinā vopahatyātikrāmedindriyeṇa te yaśasā yaśa ādada ityayaśā eva bhavati

English

If she do not give in , let him, as he likes, bribe her (with presents). And if she then do not give in, let him, as he likes, beat her with a stick or with his hand, and overcome her , saying: 'With manly strength and glory I take away thy glory,'--and thus she becomes unglorious .

अध्याय 46

श्लोक 6.4.8

सा चेदस्मै दद्यादिन्द्रियेण ते यशसा यश आदधामीति यशस्विनावेव भवतः

sā cedasmai dadyādindriyeṇa te yaśasā yaśa ādadhāmīti yaśasvināveva bhavataḥ

English

If she give in, he says: 'With manly strength and glory I give thee glory,'--and thus they both become glorious.

अध्याय 46

श्लोक 6.4.9

स यामिच्छेत् कामयेत मेति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखँ सन्धायोपस्थमस्या अभिमृश्य जपेदङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदयादधिजायसे ।स त्वमङ्गकषायोऽसि दिग्धविद्धमिव मादयेमाममूं मयीति

sa yāmicchet kāmayeta meti tasyāmarthaṃ niṣṭhāya mukhena mukham̐ sandhāyopasthamasyā abhimṛśya japedaṅgādaṅgātsambhavasi hṛdayādadhijāyase | sa tvamaṅgakaṣāyo'si digdhaviddhamiva mādayemāmamūṃ mayīti

English

Sa yâm ikkhet kâmayeta meti tasyâm artham nishtâya mukhena mukham sandhâyopastham asyâ abhimrisya gaped aṅgâdaṅgât sambhavasi hridayâd adhi gâyase, sa tvam aṅgakashâyo 'si digdhaviddhâm iva mâdayemâm amûm mayîti .

अध्याय 46

श्लोक 6.4.10

अथ यामिच्छेन् न गर्भं दधीतेति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखँ सन्धायाभिप्राण्यापान्यादिन्द्रियेण ते रेतसा रेत आदद इत्यरेता एव भवति

atha yāmicchen na garbhaṃ dadhīteti tasyāmarthaṃ niṣṭhāya mukhena mukham̐ sandhāyābhiprāṇyāpānyādindriyeṇa te retasā reta ādada ityaretā eva bhavati

English

Atha yâm ikkhen na garbham dadhîteti tasyâm artham nishtâya mukhena mukham sandhâyâbhiprânyâpânyâd indriyena te retasâ reta âdada ity aretâ eva bhavati.

अध्याय 46

श्लोक 6.4.11

अथ यामिच्छेद् दधीतेति तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखँ सन्धायापान्याभिप्राण्यादिन्द्रियेण ते रेतसा रेत आदधामीति गर्भिण्येव भवति

atha yāmicched dadhīteti tasyāmarthaṃ niṣṭhāya mukhena mukham̐ sandhāyāpānyābhiprāṇyādindriyeṇa te retasā reta ādadhāmīti garbhiṇyeva bhavati

English

Atha yâm ikkhed garbham dadhîteti tasyâm artham nishtâya mukhena mukham sandhâyâpânyâbhiprânyâd indriyena te retâsa reta âdadhâmîti garbhiny eva bhavati.

अध्याय 46

श्लोक 6.4.12

अथ यस्य जायायै जारः स्यात् तं चेद् द्विष्यादामपात्रेऽग्निमुपसमाधाय प्रतिलोमँ शरबर्हिस्तीर्त्वा तस्मिन्नेताः शरभृष्टीः प्रतिलोमाः सर्पिषाऽक्ता जुहुयान् मम समिद्धेऽहौषीः प्राणापानौ त आददेऽसाविति ।मम समिद्धेऽहौषीः पुत्रपशूँस्त आददे ऽसाविति ।मम समिद्धेऽहौषीरिष्टासुकृते त आददेऽसाविति ।मम समिद्धेऽहौषीराशापराकाशौ त आददेऽसाविति ।स वा एष निरिन्द्रियो विसुकृतोऽस्माल्लोकात्प्रैति यमेवंविद्ब्राह्मणः शपति ।तस्मादेवंवित्छ्रोत्रियस्य दारेण नोपहासमिच्छेदुत ह्येवंवित्परो भवति

atha yasya jāyāyai jāraḥ syāt taṃ ced dviṣyādāmapātre'gnimupasamādhāya pratilomam̐ śarabarhistīrtvā tasminnetāḥ śarabhṛṣṭīḥ pratilomāḥ sarpiṣā'ktā juhuyān mama samiddhe'hauṣīḥ prāṇāpānau ta ādade'sāviti | mama samiddhe'hauṣīḥ putrapaśūm̐sta ādade 'sāviti | mama samiddhe'hauṣīriṣṭāsukṛte ta ādade'sāviti | mama samiddhe'hauṣīrāśāparākāśau ta ādade'sāviti | sa vā eṣa nirindriyo visukṛto'smāllokātpraiti yamevaṃvidbrāhmaṇaḥ śapati | tasmādevaṃvitchrotriyasya dāreṇa nopahāsamiccheduta hyevaṃvitparo bhavati

English

Now again, if a man's wife has a lover and the husband hates him, let him (according to rule) place fire by an unbaked jar, spread a layer of arrows in inverse order , anoint these three arrow-heads with butter in inverse order, and sacrifice, saying: 'Thou hast sacrificed in my fire, I take away thy up and down breathing, I here .' 'Thou hast sacrificed in my fire, I take away thy sons and cattle, I here.' 'Thou hast sacrificed in my fire, I take away thy sacred and thy good works, I here.' 'Thou hast sacrificed in my fire, I take away thy hope and expectation, I here.' He whom a Brâhmana who knows this curses, departs from this world without strength and without good works. Therefore let no one wish even for sport with the wife of a Srotriya who knows this, for he who knows this, is a dangerous enemy.

अध्याय 46

श्लोक 6.4.13

अथ यस्य जायामार्तवं विन्देत् त्र्यहं कँसे न पिबेदहतवासा नैनां वृषलो न वृषल्युपहन्यात् अपहन्यात् त्रिरात्रान्त आप्लुत्य व्रीहीनवघातयेत्

atha yasya jāyāmārtavaṃ vindet tryahaṃ kam̐se na pibedahatavāsā naināṃ vṛṣalo na vṛṣalyupahanyāt apahanyāt trirātrānta āplutya vrīhīnavaghātayet

English

When the monthly illness seizes his wife, she should for three days not drink from a metal vessel, and wear a fresh dress. Let no Vrishala or Vrishalî (a Sûdra man or woman) touch her. At the end of the three days, when she has bathed, the husband should make her pound rice .

अध्याय 46

श्लोक 6.4.14

स य इच्छेत् पुत्रो मे शुक्लो जायेत वेदमनुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति क्षीरौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरौ जनयितवै

sa ya icchet putro me śuklo jāyeta vedamanubruvīta sarvamāyuriyāditi kṣīraudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantamaśnīyātāmīśvarau janayitavai

English

And if a man wishes that a white son should be born to him, and that he should know one Veda, and live to his full age, then, after having prepared boiled rice with milk and butter, they should both eat, being fit to have offspring.

अध्याय 46

श्लोक 6.4.15

अथ य इच्छेत् पुत्रो मे कपिलः पिङ्गलो जायेत द्वौ वेदावनुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति दध्योदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरौ जनयितवै

atha ya icchet putro me kapilaḥ piṅgalo jāyeta dvau vedāvanubruvīta sarvamāyuriyāditi dadhyodanaṃ pācayitvā sarpiṣmantamaśnīyātāmīśvarau janayitavai

English

And if a man wishes that a reddish son with tawny eyes should be born to him, and that he should know two Vedas, and live to his full age, then, after having prepared boiled rice with coagulated milk and butter, they should both eat, being fit to have offspring.

अध्याय 46

श्लोक 6.4.16

अथ य इच्छेत् पुत्रो मे श्यामो लोहिताक्षो जायेत त्रीन्वेदाननुब्रुवीत सर्वमायुरियादित्युदौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरौ जनयितवै

atha ya icchet putro me śyāmo lohitākṣo jāyeta trīnvedānanubruvīta sarvamāyuriyādityudaudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantamaśnīyātāmīśvarau janayitavai

English

And if a man wishes that a dark son should be born to him with red eyes, and that he should know three Vedas, and live to his full age, then, after having prepared boiled rice with water and butter, they should both eat, being fit to have offspring.

अध्याय 46

श्लोक 6.4.17

अथ य इच्छेद् दुहिता मे पण्डिता जायेत सर्वमायुरियादिति तिलौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरौ जनयितवै

atha ya icched duhitā me paṇḍitā jāyeta sarvamāyuriyāditi tilaudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantamaśnīyātāmīśvarau janayitavai

English

And if a man wishes that a learned daughter should be born to him, and that she should live to her full age, then, after having prepared boiled rice with sesamum and butter, they should both eat, being fit to have offspring.

अध्याय 46

श्लोक 6.4.18

अथ य इच्छेत् पुत्रो मे पण्डितो विगीतः समितिङ्गमः शुश्रूषितां वाचं भाषिता जायेत सर्वान्वेदाननुब्रुवीत सर्वमायुरियादिति माँसौदनं पाचयित्वा सर्पिष्मन्तमश्नीयातामीश्वरौ जनयितवै ।औक्षेण वाऽऽर्षभेण वा

atha ya icchet putro me paṇḍito vigītaḥ samitiṅgamaḥ śuśrūṣitāṃ vācaṃ bhāṣitā jāyeta sarvānvedānanubruvīta sarvamāyuriyāditi mām̐saudanaṃ pācayitvā sarpiṣmantamaśnīyātāmīśvarau janayitavai | aukṣeṇa vā''rṣabheṇa vā

English

And if a man wishes that a learned son should be born to him, famous, a public man, a popular speaker, that he should know all the Vedas, and that he should live to his full age, then, after having prepared boiled rice with meat and butter, they should both eat, being fit to have offspring. The meat should be of a young or of an old bull.

अध्याय 46

श्लोक 6.4.19

अथाभिप्रातरेव स्थालीपाकावृताऽऽज्यं चेष्टित्वा स्थालीपाकस्योपघातं जुहोत्यग्नये स्वाहाऽनुमतये स्वाहा देवाय सवित्रे सत्यप्रसवाय स्वाहेति हुत्वोद्धृत्य प्राश्नाति ।प्राश्येतरस्याः प्रयच्छति ।प्रक्षाल्य पाणी उदपात्रं पूरयित्वा तेनैनां त्रिरभ्युक्षत्युत्तिष्ठातो विश्वावसोऽन्यामिच्छ प्रपूर्व्याँ सं जायां पत्या सहेति

athābhiprātareva sthālīpākāvṛtā''jyaṃ ceṣṭitvā sthālīpākasyopaghātaṃ juhotyagnaye svāhā'numataye svāhā devāya savitre satyaprasavāya svāheti hutvoddhṛtya prāśnāti | prāśyetarasyāḥ prayacchati | prakṣālya pāṇī udapātraṃ pūrayitvā tenaināṃ trirabhyukṣatyuttiṣṭhāto viśvāvaso'nyāmiccha prapūrvyām̐ saṃ jāyāṃ patyā saheti

English

And then toward morning, after having, according to the rule of the Sthâlîpâka (pot-boiling), performed the preparation of the Âgya (clarified butter ), he sacrifices from the Sthâlîpâka bit by bit, saying: 'This is for Agni, Svâhâ! This is for Anumati, Svâhâ! This is for the divine Savitri, the true creator, Svâhâ!' Having sacrificed, he takes out the rest of the rice and eats it, and after having eaten, he gives it to his wife. Then he washes his hands, fills a water-jar, and sprinkles her thrice with it, saying: 'Rise hence, O Visvâvasu , seek another blooming girl, a wife with her husband.'

अध्याय 46

श्लोक 6.4.20

अथैनामभिपद्यतेऽमोऽहमस्मि सा त्वँ सा त्वमस्यमोऽहँ सामाहमस्मि ऋक्त्वं द्यौरहं पृथिवी त्वम् ।तावेहि सँरभावहै सह रेतो दधावहै पुँसे पुत्राय वित्तय इति

athaināmabhipadyate'mo'hamasmi sā tvam̐ sā tvamasyamo'ham̐ sāmāhamasmi ṛktvaṃ dyaurahaṃ pṛthivī tvam | tāvehi sam̐rabhāvahai saha reto dadhāvahai pum̐se putrāya vittaya iti

English

Then he embraces her, and says: 'I am Ama (breath), thou art Sâ (speech) . Thou art Sâ (speech), I am Ama (breath). I am the Sâman, thou art the Rik . I am the sky, thou art the earth. Come, let us strive together, that a male child may be begotten .'

अध्याय 46

श्लोक 6.4.21

अथास्या ऊरू विहापयति विजिहीथां द्यावापृथिवी इति ।तस्यामर्थं निष्ठाय मुखेन मुखँ सन्धाय त्रिरेनामनुलोमामनुमार्ष्टि विष्णुर्योनिं कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिँशतु आसिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भं दधातु ते ।गर्भं धेहि सिनीवालि गर्भं धेहि पृथुष्टुके ।गर्भं ते आश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजौ

athāsyā ūrū vihāpayati vijihīthāṃ dyāvāpṛthivī iti | tasyāmarthaṃ niṣṭhāya mukhena mukham̐ sandhāya trirenāmanulomāmanumārṣṭi viṣṇuryoniṃ kalpayatu tvaṣṭā rūpāṇi pim̐śatu āsiñcatu prajāpatirdhātā garbhaṃ dadhātu te | garbhaṃ dhehi sinīvāli garbhaṃ dhehi pṛthuṣṭuke | garbhaṃ te āśvinau devāvādhattāṃ puṣkarasrajau

English

Athâsyâ ûrû vihâpayati, vigihîthâm dyâvâprithivî iti tasyâm artham nishtâya mukhena mukham sandhâya trir enâm anulomâm anumârshti, Vishnur yonim kalpayatu, Tvashtâ rûpâni pimsatu, âsiñkatu Pragâpatir Dhâtâ garbham dadhatu te. Garbham dhehi Sinîvâli, garbham dhehi prithushtuke, garbham te Asvinau devâv âdhattâm pushkarasragau.

अध्याय 46

श्लोक 6.4.22

हिरण्मयी अरणी याभ्यां निर्मन्थतामाश्विनौ तं ते गर्भँ हवामहे दशमे मासि सूतये ।यथाऽग्निगर्भा पृथिवी यथा द्यौरिन्द्रेण गर्भिणी वायुर्दिशां यथा गर्भ एवं गर्भं दधामि तेऽसाविति

hiraṇmayī araṇī yābhyāṃ nirmanthatāmāśvinau taṃ te garbham̐ havāmahe daśame māsi sūtaye | yathā'gnigarbhā pṛthivī yathā dyaurindreṇa garbhiṇī vāyurdiśāṃ yathā garbha evaṃ garbhaṃ dadhāmi te'sāviti

English

Hiranmayî aranî yâbhyâm nirmanthatâm asvinau , tam te garbham havâmahe dasame mâsi sûtave. Yathâgnigarbhâ prithivî, yathâ dyaur indrena garbhinî, vâyur disâm yathâ garbha evam garbham dadhâmî te 'sav iti .

अध्याय 46

श्लोक 6.4.23

सोष्यन्तीमद्भिरभ्युक्षति यथा वायुः पुष्करिणीँ समिङ्गयति सर्वतः ।एवा ते गर्भ एजतु सहावैतु जरायुणा ।इन्द्रस्यायं व्रजः कृतः सार्गलः सपरिश्रयः ।तमीन्द्र निर्जहि गर्भेण सावराँ सहेति

soṣyantīmadbhirabhyukṣati yathā vāyuḥ puṣkariṇīm̐ samiṅgayati sarvataḥ | evā te garbha ejatu sahāvaitu jarāyuṇā | indrasyāyaṃ vrajaḥ kṛtaḥ sārgalaḥ sapariśrayaḥ | tamīndra nirjahi garbheṇa sāvarām̐ saheti

English

Soshyantîm adbhir abhyukshati. Yathâ vâyuh pushkarinîm samiñgayati sarvatah, evâ te garbha egatu sahâvaitu garâyunâ. Indrasyâyam vragah kritah sârgalah saparisrayah , tam indra nirgahi garbhena sâvarâm saheti.

अध्याय 46

श्लोक 6.4.24

जातेऽग्निमुपसमाधायाङ्क आधाय कँसे पृषदाज्यँ सन्नीय पृषदाज्यस्योपघातं जुहोत्यस्मिन्सहस्रं पुष्यासमेधमानः स्वे गृहे ।अस्योपसन्द्यां मा च्छैत्सीत् प्रजया च पशुभिश्च स्वाहा ।मयि प्राणाँस्त्वयि मनसा जुहोमि स्वाहा ।यत् कर्मणाऽत्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् ।अग्निष्टत्स्विष्टकृद्विद्वान् स्विष्टँ सुहुतं करोतु नः स्वाहेति

jāte'gnimupasamādhāyāṅka ādhāya kam̐se pṛṣadājyam̐ sannīya pṛṣadājyasyopaghātaṃ juhotyasminsahasraṃ puṣyāsamedhamānaḥ sve gṛhe | asyopasandyāṃ mā cchaitsīt prajayā ca paśubhiśca svāhā | mayi prāṇām̐stvayi manasā juhomi svāhā | yat karmaṇā'tyarīricaṃ yadvā nyūnamihākaram | agniṣṭatsviṣṭakṛdvidvān sviṣṭam̐ suhutaṃ karotu naḥ svāheti

English

When the child is born, he prepares the fire, places the child on his lap, and having poured prishadâgya, i.e. dadhi (thick milk) mixed with ghrita (clarified butter) into a metal jug, he sacrifices bit by bit of that prishadâgya, saying: 'May I, as I increase in this my house, nourish a thousand! May fortune never fail in his race, with offspring and cattle, Svâhâ!' 'I offer to thee. in my mind the vital breaths which are in me, Svâhâ!' 'Whatever in my work I have done too much, or whatever I have here done too little, may the wise Agni Svishtakrit make this right and proper for us, Svâhâ!'

अध्याय 46

श्लोक 6.4.25

अथास्य दक्षिणं कर्णमभिनिधाय वाग्वागिति त्रिरथ दधि मधु घृतँ सन्नीयानन्तर्हितेन जातरूपेण प्राशयति ।भूस्ते दधामि भुवस्ते दधामि स्वस्ते दधामि भूर्भुवः स्वः सर्वं त्वयि दधामीति

athāsya dakṣiṇaṃ karṇamabhinidhāya vāgvāgiti triratha dadhi madhu ghṛtam̐ sannīyānantarhitena jātarūpeṇa prāśayati | bhūste dadhāmi bhuvaste dadhāmi svaste dadhāmi bhūrbhuvaḥ svaḥ sarvaṃ tvayi dadhāmīti

English

Then putting his mouth near the child's right ear, he says thrice, Speech, speech ! After that he pours together thick milk, honey, and clarified butter, and feeds the child with (a ladle of) pure gold , saying: 'I give thee Bhûh, I give thee Bhuvah, I give thee Svah . Bhûr, Bhuvah, Svah, I give thee all .'

अध्याय 46

श्लोक 6.4.26

अथास्य नाम करोति वेदोऽसीति ।तदस्यैतद्गुह्यमेव नाम भवति

athāsya nāma karoti vedo'sīti | tadasyaitadguhyameva nāma bhavati

English

Then he gives him his name, saying: 'Thou art Veda;' but this is his secret name .

अध्याय 46

श्लोक 6.4.27

अथैनं मात्रे प्रदाय स्तनं प्रयच्छति यस्ते स्तनः शशयो यो मयोभूर्यो रत्नधा वसुविद्यः सुदत्रो येन विश्वा पुष्यसि वार्याणि सरस्वति तमिह धातवे करिति

athainaṃ mātre pradāya stanaṃ prayacchati yaste stanaḥ śaśayo yo mayobhūryo ratnadhā vasuvidyaḥ sudatro yena viśvā puṣyasi vāryāṇi sarasvati tamiha dhātave kariti

English

Then he hands the boy to his mother and gives him her breast, saying: 'O Sarasvatî, that breast of thine which is inexhaustible, delightful, abundant, wealthy, generous, by which thou cherishest all blessings, make that to flow here .'

अध्याय 46

श्लोक 6.4.28

अथास्य मातरमभिमन्त्रयते ।इलाऽसि मैत्रावरुणी वीरे वीरमजीजनत् ।सा त्वं वीरवती भव याऽस्मान्वीरवतोऽकरदिति ।तं वा एतमाहुरतिपिता बताभूरतिपितामहो बताभूः ।परमां बत काष्ठां प्रापयच्छ्रिया यशसा ब्रह्मवर्चसेन य एवंविदो ब्राह्मणस्य पुत्रो जायत इति

athāsya mātaramabhimantrayate | ilā'si maitrāvaruṇī vīre vīramajījanat | sā tvaṃ vīravatī bhava yā'smānvīravato'karaditi | taṃ vā etamāhuratipitā batābhūratipitāmaho batābhūḥ | paramāṃ bata kāṣṭhāṃ prāpayacchriyā yaśasā brahmavarcasena ya evaṃvido brāhmaṇasya putro jāyata iti

English

Then he addresses the mother of the boy: 'Thou art Ilâ Maitrâvarunî: thou strong woman hast born a strong boy. Be thou blessed with strong children thou who hast blessed me with a strong child.' And they say of such a boy: 'Ah, thou art better than thy father; ah, thou art better than thy grandfather. Truly he has reached the highest point in happiness, praise, and Vedic glory who is born as the son of a Brâhmana that knows this.'

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/bribasic.itx · प्राप्त 20/10/2026

धर्म ग्रंथ निःशुल्क और विज्ञापन-रहित है। Dharma Granth is free and has no ads. इसे ऐसा बनाए रखने में सहयोग करेंHelp keep it that way → How it is funded

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।