Matsya Purana
154
अध्याय 154 / 176

Adhyaya 154

588 श्लोकभाग 3/9 · श्लोक 126–192

पूर्ण अध्याय पाठ67 श्लोक

अध्याय 154

श्लोक 126

गुरुत्वं ते गुणौघानां स्थावरादतिरिच्यते प्रसन्नता च तोयस्य मनसो ऽप्यधिका च ते

gurutvaṃ te guṇaughānāṃ sthāvarādatiricyate prasannatā ca toyasya manaso 'pyadhikā ca te

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे राजधर्मे दण्डप्रणयनं नाम सप्तविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके राजधर्म-कीर्तन-प्रसङ्गमें दण्डनीति नामक दो सौ सत्ताईसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ अद्भुत शान्तिका वर्णन

English

Tho Munis said: — " 0 Lord iva! WO are highly gratified, ro is India. The Lord of the Devaa is sitting before us. What better fruit can, one, practising a hard Tapasya, expect tlian one's getting Thy favour? This Itimacliaia is blessed whose daughter is practising dovoiit asceticism to get Thee. Tarakasura, tho annihiJator of the Devas, is also blessed for he will leave his body through Tliy son. Brahma and Visnu, who are now' being highly tormented by tho power and inlluonce of Tarakasura, are also blessed on account of Tlicir contemplating on Thee tho Destroyer of ills. Thou art ilescribed to he the Doer of many things under many forms. The stupid persons chant Thy name on!}'' under various words. Thou art the only one who kiiowest all about tho Universe; else Thou wouldst be known as pitiless. Or, it can be said 1''1 k)u knowest nothing of this painful world. For Thou art actionloss. And if Thou dost remain indifferent, seeing all these pains and troubles, then, liow can wo call Thee merciful. Thou dost rest on Thy Vogu Maya; Jicncc, Tlioii art pure and undefiled and Thou dost take no pride in good deeds, powers and bibhu- ties. Wo aro blessed among the corporal beings, otherwise, liow could we have met Thee? Now this is our prayer: — That our desires may be fulfilled by meeting Thee. Nov/ it behovest Tliee to act in such a way that this universe which is now in trouble may come to peace. We aro the messengers of the Deva Indra. Wo, conseouently, bow down to Thco.' -397-403.

अध्याय 154

श्लोक 127

न लक्षयामः शैलेन्द्र शिष्यते कन्दरोदरात् न च लक्ष्मीस्तथा स्वर्गे कुत्राधिकतया स्थिता

na lakṣayāmaḥ śailendra śiṣyate kandarodarāt na ca lakṣmīstathā svarge kutrādhikatayā sthitā

हिन्दी अर्थ

तामहं श्रोतुमिच्छामि महोत्पातेषु केशव विशेषेण तु भौमेषु शान्तिः कार्या तथा भवेत्

English

mAPTE OLIV.

अध्याय 154

श्लोक 128

नानातपोभिर्मुनिभिर् ज्वलनार्कसमप्रभैः पावनैः पावितो नित्यं त्वत्कन्दरसमाश्रितैः

nānātapobhirmunibhir jvalanārkasamaprabhaiḥ pāvanaiḥ pāvito nityaṃ tvatkandarasamāśritaiḥ

हिन्दी अर्थ

मनुने पूछा-केशव! दिव्य, अन्तरिक्ष और पृथ्वीसम्बन्धी बड़े-बड़े अद्भुत उपद्रवोंके होनेपर जिस शान्तिका विधान किया जाता है, उसे मैं श्रवण करना चाहता हुँ मत्स्यभगवानने कहा-राजन्! अब मैं उत्पातोंके समय की जानेवाली तीनों प्रकारकी शान्तियाँ बतला रहा हूँ। उनमें विशेषरूपसे पृथ्वी-सम्बन्धी महोत्पातोके अवसरपर शान्ति करनी चाहिए। राजन्! अन्तरिक्ष-सम्बन्धी उत्पातोंके लिये अभया तथा दिव्य उत्पातोंके लिये सौम्या शान्ति

English

The seven saprog expressed Their prayers sweetly as a good far> mer scatters his seeds in a wellrplonghed eld and then howed dpw:, Him,-— 404.

अध्याय 154

श्लोक 129

अवमत्य विमानानि स्वर्गवासविरागिणः पितुर्गृह इवासन्ना देवगन्धर्वकिंनराः

avamatya vimānāni svargavāsavirāgiṇaḥ piturgṛha ivāsannā devagandharvakiṃnarāḥ

हिन्दी अर्थ

विजिगीषुः परं राजन् भूतिकामस्तु यो भवेत्॥ ३ करनी चाहिए। राजन्! जो विजयाभिलाषी तथा ऐश्वर्यकामी इन अद्धुतोंका वर्णन तथा इनकी शान्तियोंका विस्तृत विधान पञ्चम आथर्वण शान्तिकल्प एवं अथर्वपरिशिष्टादिमें है।

English

Hearing the prayers of the the Lord smilingly said lik

अध्याय 154

श्लोक 130

अहो धन्यो ऽसि शैलेन्द्र यस्य ते कन्दरं हरः अध्यास्ते लोकनाथो ऽपि समाधानपरायणः

aho dhanyo 'si śailendra yasya te kandaraṃ haraḥ adhyāste lokanātho 'pi samādhānaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

९०६ मत्स्यपुराण तथाभिचारशङ्कायां शत्रूणामभिनाशने सौम्या प्रशस्यते शान्तिर्य्ञकामस्य चाप्यथ। भूकम्पे च समुत्पन्ने प्राप्ते चान्नक्षये तथा

English

Bfihaspati.— 405.,

अध्याय 154

श्लोक 131

इत्युक्तवति देवर्षौ नारदे सादरं गिरा हिमशैलस्य महिषी मेना मुनिदिदृक्षया

ityuktavati devarṣau nārade sādaraṃ girā himaśailasya mahiṣī menā munididṛkṣayā

हिन्दी अर्थ

वेदनाशे समुत्पन्ने जने जाते च नास्तिके। अपूज्यपूजने जाते ब्राह्मी शान्तिस्तथेष्यते भविष्यत्यभिषेके च परचक्रभयेऽपि च। स्वराष्ट्रभेदेऽरिवधे रौद्री शान्तिः प्रशस्यते

English

Sankara said.— " I know the excellent work that has cropped up for the preservation of the world, and that a daughter has heett horn in the house of Him&chala. You are also doing your best to promote the cause of the Devas. True! Every one is anxious to fulfil God's purposes; but though one desires quickness, yet there is some delay here. It ip necessary, that the wise should follow the rules and customs; for the ordinary people will follow that." — 406-408.

अध्याय 154

श्लोक 132

अनुयाता दुहित्रा तु स्वल्पालिपरिचारिका लज्जाप्रणयनम्राङ्गी प्रविवेश निवेशनम्

anuyātā duhitrā tu svalpāliparicārikā lajjāpraṇayanamrāṅgī praviveśa niveśanam

हिन्दी अर्थ

त्र्यहातिरिक्ते पवने भक्ष्ये सर्वविगर्हिते। वैकृते वातजे व्याधौ वायवी शान्तिरिष्यते जलाशयविकारेषु वारुणी शान्तिरिष्यते जाते प्रसववैकृत्ये प्राजापत्या महाभुज

English

Hearing those words of Siva tlio seven sages saluted Him and went to Tliniricliala where they were adored by Him with great hospitality and endearment after which the sages uttered a few words hurriedly. — 409.

अध्याय 154

श्लोक 133

तत्र स्थितो मुनिवरः शैलेन सहितो वशी दृष्ट्वा तु तेजसो राशिं मुनिं शैलप्रिया तदा

tatra sthito munivaraḥ śailena sahito vaśī dṛṣṭvā tu tejaso rāśiṃ muniṃ śailapriyā tadā

हिन्दी अर्थ

उपस्कराणां वैकृत्ये त्वाष्ट्री पार्थिवनन्दन। बालानां शान्तिकामस्य कौमारी च तथा नृप कुर्याच्छान्तिमथाग्नेयी सम्प्राप्ते वह्निवैकृते। आज्ञाभङ्गे तु संजाते तथा भृत्यादिसंक्षये

English

Tlie sages said: — " 0 Him4chala! Mahtideva, the Lord Himself, asks for Your daughter. You should, therefore, make over your daughter to Him ill the presence of Fire. The great work of the Devas is pending long since, and you should fulfil it for the salvation of the Universe."— 410-41 1.

अध्याय 154

श्लोक 134

ववन्दे गूढवदना पाणिपद्मकृताञ्जलिः तां विलोक्य महाभागो महर्षिर् अमितद्युतिः

vavande gūḍhavadanā pāṇipadmakṛtāñjaliḥ tāṃ vilokya mahābhāgo maharṣir amitadyutiḥ

हिन्दी अर्थ

अश्वानां शान्तिकामस्य तद्विकारे समुत्थिते। अश्वानां कामयानस्य गान्धर्वी शान्तिरिष्यते गजानां शान्तिकामस्य तद्विकारे समुत्थिते। गजानां कामयानस्य शान्तिराङ्गिरसी भवेत् हो, उस शत्रुओंपर विजय पानेके इच्छुक, शत्रुओंद्वारा आक्रान्त, आभिचारिक कर्मोकी शङ्कासे युक्त, शत्रुओंको विनष्ट करनेके लिये उद्यत राजाके लिये महान् भय उपस्थित होनेपर अभया शान्ति कही गयी है। राजयक्ष्मा

English

Hearing those words, Himfichala tried to speak, but could not givo a reply distinctly, being overcome with emotions. He mentally approv- ed of it. The clever Meu4, then saluting the Munis, began to speak out Her mind, deeply affected by her love towards her daughter. — 412-413.

अध्याय 154

श्लोक 135

आशीर्भिर् अमृतोद्गाररूपाभिस्तां व्यवर्धयत् ततो विस्मितचित्ता तु हिमवद्गिरिपुत्रिका

āśīrbhir amṛtodgārarūpābhistāṃ vyavardhayat tato vismitacittā tu himavadgiriputrikā

हिन्दी अर्थ

रोगसे ग्रस्त, घावसे दुर्बल तथा यज्ञकी कामनावालेके लिये सौम्या शान्तिकी प्रशंसा की गयी है। भूकम्प आनेपर, अकाल पड्नेपर, अतिवृष्टि, अनावृष्टि एवं टिडियोंसे भय होनेपर, पागल और चोरसे भय उपस्थित होनेपर राजाको वैष्णवी शान्ति करानी चाहिए। पशुओं और मनुष्योंका भीषण संहार उपस्थित होनेपर तथा भूत-पिशाचादिके दिखायी देनेपर रौद्री शान्ति करानी चाहिए। वेदोंका विनाश उपस्थित होनेपर, लोगोंके नास्तिक

English

Men/l said: — Though the birth of a daughter is highly meritorious, yet, what people do not like, has just taken place with regard to my daughter. One ought to marry one's daughter to a man who is well-quor lified as regards his family, birth, age, beauty, good qualifications and wealth and who does not himself seek for a bride. Ilow, then, can I give my daughter to one whose only qualification is his asceticism. Now do ac- cording to the wishes of my daughter. The Munis then replied in words suited to please women. — 414-417.

अध्याय 154

श्लोक 136

उदैक्षन्नारदं देवी मुनिमद्भुतरूपिणम् एहि वत्सेति चाप्युक्ता ऋषिणा स्निग्धया गिरा

udaikṣannāradaṃ devī munimadbhutarūpiṇam ehi vatseti cāpyuktā ṛṣiṇā snigdhayā girā

हिन्दी अर्थ

हो जानेपर तथा अपूज्य लोगोंकी पूजा होनेपर, ब्राह्मी शान्ति करानी चाहिए। भावी अभिषेक, शत्रुसेनासे उत्पन्न भय, अपने राष्ट्रमें भेद तथा शत्रु-वधका अवसर प्राप्त होनेपर रौद्री शान्तिकी प्रशंसा की गयी है तीन दिनोंसे अधिक प्रबल वायुके चलनेपर, सभी भक्ष्य पदार्थोके विकृत हो जानेपर तथा वातज व्याधिके बिगड़ जानेपर वायवी शान्ति करानी चाहिए। सूखा पड़ जानेका भय हो, वृष्टिसे अधिक हानि हो तथा जलाशयोंमें कोई विकार उत्पन्न हो गया हो तो ऐसे अवसरपर वारुणी शान्ति करानी चाहिए। महाबाहो! अभिशापका भय उपस्थित होनेपर, भार्गवी तथा स्त्रीके प्रसवमें विकार उत्पन्न होनेपर प्राजापत्या नामकी शान्ति करानी

English

The Munis said: — Hear now abont the qualifications of iankara. The Devas and the Asuras worship, with great devotion, ITis feet. Who- ever wants anything, gets that from Him. Therefore, this girl has prac- tised severe austerities long since to attain Him. She, tlie Devi, will be greatly pleased on any btKly w'ho will enable Her to attain the fruits of Her vow- Having said so, the Saptarsis took Himiichala with them and repaired to Ptlrvati. — 418-421.

अध्याय 154

श्लोक 137

कण्ठे गृहीत्वा पितरम् उत्सङ्गे समुपाविशत् उवाच माता तां देवीम् अभिवन्दय पुत्रिके

kaṇṭhe gṛhītvā pitaram utsaṅge samupāviśat uvāca mātā tāṃ devīm abhivandaya putrike

हिन्दी अर्थ

चाहिए। पार्थिवनन्दन! गृह-सामग्रियोंमें विकार उत्पन्न होनेपर त्वाष्ट्री (विश्वकर्मासम्बन्धी) शान्ति करानी चाहिए। राजन्! बालकोंकी बाधा दूर करनेके लिये कौमारी शान्ति होनी चाहिए। अग्नि-विकार उपस्थित होनेपर, आज्ञा- भङ्ग होनेपर तथा सेवकादिके विनाश होनेपर आग्नेयी शान्ति करानी चाहिए। अश्वोंकी शान्ति-कामनासे उनमें रोग उत्पन्न होनेपर तथा अधिक संख्याकी अभिलाषासे गान्धर्वी शान्ति करानी चाहिए। हाथियोंकी शान्ति-

English

The sages sweetly addressed the auspicious PArvati who was radiant like the Sun with Her fire of asceticism. Tliey said, " 0, Beauti- ful one! do not consume yourself an 3 '_ more witli sucli a rigid asceti- cism. Early in the next morning Lord Siva will accept your lotus hands.

अध्याय 154

श्लोक 138

भगवन्तं ततो धन्यं पतिमाप्स्यसि संमतम् इत्युक्ता तु ततो मात्रा वस्त्रान्तपिहितानना

bhagavantaṃ tato dhanyaṃ patimāpsyasi saṃmatam ityuktā tu tato mātrā vastrāntapihitānanā

हिन्दी अर्थ

कामनासे, उनमें रोग उपस्थित होनेपर तथा उनकी रक्षाकी भावनासे आङ्गिरसी शान्ति करानी चाहिए। पिशाचादिका तथा अकालमृत्युका भय उपस्थित होनेपर अपमृत्युभये जाते दुःस्वप्ने च तथा स्थिते॥ १८ और दुःस्वप्न देखनेपर नैक्र्ती शान्ति कही गयी है। याम्यां तु कारयेच्छान्ति प्राप्ते तु नरके तथा। धननाशे समुत्पन्ने कौबेरी शान्तिरिष्यते

English

We had first gone to praj' to Thy father and Thou shouldst now return homo with him." — J 22-424.

अध्याय 154

श्लोक 139

किंचित्कम्पितमूर्धा तु वाक्यं नोवाच किंचन ततः पुनरुवाचेदं वाक्यं माता सुतां तदा

kiṃcitkampitamūrdhā tu vākyaṃ novāca kiṃcana tataḥ punaruvācedaṃ vākyaṃ mātā sutāṃ tadā

हिन्दी अर्थ

भूतिकामस्तथा शान्तिं पार्थिवीं प्रतियोजयेत् प्रथमे दिनयामे च रात्रौ वा मनुजोत्तम। हस्ते स्वातौ च चित्रायामादित्ये चाश्चिने तथा

English

Hearing those words Pnrvatl exclaimed Oh! Tapasyfi yields fruit, " and instantly went to Her fatJier's home considering Her asceticisra

अध्याय 154

श्लोक 140

वत्से वन्दय देवर्षिं ततो दास्यामि ते शुभम् रत्नक्रीडनकं रम्यं स्थापितं यच्चिरं मया

vatse vandaya devarṣiṃ tato dāsyāmi te śubham ratnakrīḍanakaṃ ramyaṃ sthāpitaṃ yacciraṃ mayā

हिन्दी अर्थ

उत्पातेषु तथा भाग आग्नेयीं तेषु कारयेत् रोहिण्यां वैष्णवे ब्राह्मो वासवे वैश्रदेवते ऐन्द्री तेषु प्रयोक्तव्या शान्ती रविकुलोद्वह

English

TUB UaTSYA mBiVAM.

अध्याय 154

श्लोक 141

इत्युक्ता तु ततो वेगाद् उद्धृत्य चरणौ तदा ववन्दे मूर्ध्नि संधाय करपङ्कजकुड्मलम्

ityuktā tu tato vegād uddhṛtya caraṇau tadā vavande mūrdhni saṃdhāya karapaṅkajakuḍmalam

हिन्दी अर्थ

मूले वरुणहैवत्ये ये भवन्त्यद्धुतास्तथा। वारुणी तेषु कर्तव्या महाशान्तिर्महीक्षिता तत्र शान्तिद्वयं कार्य निमित्तेषु च नान्यथा। निर्निमित्तकृता शान्तिर्निमित्तेनोपयुज्यते

English

as accomplished. There she felt a single night like a long period of 10,000 years and became greatly eager to meet Siva. — 425-426.

अध्याय 154

श्लोक 142

कृते तु वन्दने तस्या माता सखीमुखेन तु चोदयामास शनकैस् तस्याः सौभाग्यशंसिनाम्

kṛte tu vandane tasyā mātā sakhīmukhena tu codayāmāsa śanakais tasyāḥ saubhāgyaśaṃsinām

हिन्दी अर्थ

धर्मात्मनां शान्तिपरायणानाम् मृत्युका भय होनेपर याम्या शान्ति कराये तथा धनका नाश उत्पन्न होनेपर कौबेरी शान्ति करानी चाहिए। ऐश्वर्यकामी मनुष्यको वृक्षों तथा सम्पत्तियोंका विनाश उपस्थित होनेपर पार्थिवी शान्तिका प्रयोग करना मानवश्रेष्ठ! दिनके या रात्रिके पहले पहरमें सूर्यके हस्त, स्वाती, चित्रा, पुनर्वसु या अश्विनी नक्षत्रमें जानेपर वायव्यकोणमें यदि अद्भुत उपद्रव दिखायी पडे तो आग्नेयी शान्ति करानी चाहिए । रविनन्दन! दिनके अथवा

English

Aftervirards in the auspicious moment in early morning (Brdhma muhurtah the dear friends of the Devi performed various auspicious cere- monies, adorned Her body with various ornaments and took Her to a temple filled with auspicious things, where the seasons, incarnate in their proper fofms, worshipped Him&chala.— 427-428.

अध्याय 154

श्लोक 143

शरीरलक्षणानां तु विज्ञानाय तु कौतुकात् स्त्रीस्वभावाद्यद्दुहितुश् चिन्तां हृदि समुद्वहन्

śarīralakṣaṇānāṃ tu vijñānāya tu kautukāt strīsvabhāvādyadduhituś cintāṃ hṛdi samudvahan

हिन्दी अर्थ

रात्रिके दूसरे पहरमें सूर्यके पुष्य, भरणी, कृत्तिका, मघा और विशाखा नक्षत्रमें जानेपर आग्नेयकोण या दक्षिण दिशामें यदि कोई उत्पात दिखायी दे तो आग्नेयी शान्ति करानी चाहिए। रविनन्दन! दिनके या रात्रिके तीसरे पहरमें रोहिणी, श्रवण, धनिष्ठा, उत्तराषाढ, अनुराधा और ज्येष्ठा नक्षत्रमें सूर्यके जानेपर यदि ईशान, पूर्व या अग्निकोणमें कोई उत्पात दिखायी दे तो ऐन्द्री शान्ति करानी चाहिए। रविनन्दन! दिन या रात्रिके चौथे पहरमें

English

The wind accompanied by clouds came and began to work as sweepers and the Goddess Laksm! came Herself in all Her riches. Lustre and afiluence pervaded eveiywhere. Fortune and success reigned. Chintamani and other gems, Kalpa trees and trees yielding all desires, appeared in Himalaya's room. All the mountains and Divine herbs presented themselves there personified. The Rasas and tlie ores also turned up there and acted as servants. The rivere and the oceans and all things, moveable and immoveable, also went tliere personified and the whole Sthilvara and the Jahgama worlds added to the lustre of that mountain. — 431-433.

अध्याय 154

श्लोक 144

ज्ञात्वा तदिङ्गितं शैलो महिष्या हृदयेन तु अनुद्गीर्णो ऽक्षतिर्मेने रम्यमेतदुपस्थितम्

jñātvā tadiṅgitaṃ śailo mahiṣyā hṛdayena tu anudgīrṇo 'kṣatirmene ramyametadupasthitam

हिन्दी अर्थ

नक्षत्रमें सूर्यके जानेपर पश्चिम दिशामें उत्पात दिखायी देनेपर राजाको वारुणी शान्ति करानी चाहिए। यदि मध्याहके समय कहींपर अद्भुत उत्पात होते हैं तो उस समय दोनों प्रकारकी शान्ति करानी चाहिए। इन उपर्युक्त कारणोंके उपस्थित होनेपर ही शान्ति करानी चाहिए, अन्यथा नहीं। बिना किसी कारणके की गयी शान्ति निष्फल हो जाती है। राजन्! जिस प्रकार कवचसे सुरक्षित शरीरवाले मनुष्योंको बाणोंका प्रहार किसी प्रकारकी हानि नहीं पहुँचाता, उसी प्रकार धर्मात्मा एवं शान्तिपरायण मनुष्योंको हैव-प्रहार किसी प्रकारकी हानि नहीं पहुँचा सकते॥ २१--२९॥

English

Wote.— frsPift=Philosophor'8 stono. w=8ap, Potion, taste, delight, Pathos. They are six in point of taste, vig.: —

अध्याय 154

श्लोक 145

चोदितः शैलमहिषीसख्या मुनिवरस्तदा स्मिताननो महाभागो वाक्यं प्रोवाच नारदः

coditaḥ śailamahiṣīsakhyā munivarastadā smitānano mahābhāgo vākyaṃ provāca nāradaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणेऽद्धुतशान्तिर्नामाष्टाविंशत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें अद्धुतशान्ति नामक दो सौ अट्टाईसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

SFW, sm, fihs and ann. They aro eight in point of sontinaont, viz, sjnut, fiw, swvr, iK, »nnwt: t tsi; But somotimos their number is ''me by the

अध्याय 154

श्लोक 146

न जातो ऽस्याः पतिर्भद्रे लक्षणैश्च विवर्जिता उत्तानहस्ता सततं चरणैर्व्यभिचारिभिः स्वछायया भविष्येयं किमन्यद्बहु भाष्यते

na jāto 'syāḥ patirbhadre lakṣaṇaiśca vivarjitā uttānahastā satataṃ caraṇairvyabhicāribhiḥ svachāyayā bhaviṣyeyaṃ kimanyadbahu bhāṣyate

हिन्दी अर्थ

९०८ मत्स्यपुराण उत्पातोंके भेद तथा कतिपय ऋतुस्वभावजन्य शुभदायक अद्धुतोंका वर्णन अद्भुतानां फलं देव शमनं च तथा वद।

English

sgin XV being added and sometimes qirv is also added making them ten.

अध्याय 154

श्लोक 147

श्रुत्वैतत्संभ्रमाविष्टो ध्वस्तधैर्यो महाबलः नारदं प्रत्युवाचाथ साश्रुकण्ठो महागिरिः

śrutvaitatsaṃbhramāviṣṭo dhvastadhairyo mahābalaḥ nāradaṃ pratyuvācātha sāśrukaṇṭho mahāgiriḥ

हिन्दी अर्थ

अत्रये वृद्धगर्गस्तु सर्वधर्मभृतां वरः पप्रच्छासौ महातेजा अत्रिर्मुनिजनप्रियम्

English

The seers, the serpents, the Yaksas, the Gandharvas, the Kinnaras, and the Devas, all, came to the Gaiidhamadaft mount, well arranged and became the attendants of Siva and assuming beautiful forms, began to arrange the pandal. BrahmA, very lovingly decorated the plaited hair of the Lord with the moon and infused love and generosity int(j the fire of the Third Eye of the Lord. The Goddess Cliamundu tied several garlands of heads on Her neck and said to Siva, " Pray, beget a son who may be the destroyer of TarakAsura and thus I may be gratified with the blood of the demons. — 434-437.

अध्याय 154

श्लोक 148

संसारस्यातिदोषस्य दुर्विज्ञेया गतिर्यतः सृष्ट्यां चावश्यभाविन्यां केनाप्यतिशयात्मना

saṃsārasyātidoṣasya durvijñeyā gatiryataḥ sṛṣṭyāṃ cāvaśyabhāvinyāṃ kenāpyatiśayātmanā

हिन्दी अर्थ

पुरुषापचारान्नियतमपरज्यन्ति देवताः। ततोऽपरागाद् देवानामुपसर्गः प्रवर्तते दिव्यान्तरिक्षभौमं च त्रिविधं सम्प्रकीर्तितम्। ग्रहरक्षैवैकृतं दिव्यमान्तरिक्षं निबोध मे उल्कापातो दिशां दाहः परिवेषस्तथैव च। गन्धर्वनगरं चैव वृष्टिश्च विकृता तु या

English

Vi|nu, then, stood before the Lord liolding tho crown decorated with fiery serpents. — 438.

अध्याय 154

श्लोक 149

कर्त्रा प्रणीता मर्यादा स्थिता संसारिणामियम् यो जायते हि यद्बीजो जनितुः स ह्यसार्थकः

kartrā praṇītā maryādā sthitā saṃsāriṇāmiyam yo jāyate hi yadbījo janituḥ sa hyasārthakaḥ

हिन्दी अर्थ

एवमादीनि लोकेऽस्मिन्नान्तरिक्षं विनिर्दिशेत्। चरस्थिरभवो भौमो भूकम्पश्चापि भूमिजः जलाशयानां वैकृत्यं भौमं तदपि कीर्तितम्। भौमे त्वल्पफलं ज्ञेयं चिरेण च विपच्यते

English

Indra held before Him the elephant skin, VAyu nicely decorated the sharp horned Nandisvara and the Sun, the Moon and Fire inherent in the eyes of the Lord and the witness of the actions of all beings enhanced His lustre. — 439-440.

अध्याय 154

श्लोक 150

जनिता चापि जातस्य न कश्चिदिति यत्स्फुटम् स्वकर्मणैव जायन्ते विविधा भूतजातयः

janitā cāpi jātasya na kaściditi yatsphuṭam svakarmaṇaiva jāyante vividhā bhūtajātayaḥ

हिन्दी अर्थ

अभ्रजं मध्यफलदं मध्यकालफलप्रदम्। अद्धुते तु समुत्पन्ने यदि वृष्टिः शिवा भवेत् मनुने पूछा--विशाल नेत्रोंवाले देव! अब मुझे इन अद्भुतोंका फल तथा उनकी शान्तिका उपाय बतलाइये; क्योंकि आप सभी ज्ञेय विषयोंके पूर्ण ज्ञाता हैं मत्स्यभगवानूने कहा--राजन् इस विषयमें सभी धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ महातपस्वी वृद्ध गर्गने अत्रिसे जो कुछ कहा था, वह सब मैं तुम्हें बतला रहा हूँ। एक समय मुनिजनोंके प्रिय महर्षि गर्गाचार्य सरस्वती नदीके तटपर

English

Yama, the Lord of the departed, waited, holding mace in one hand and the silvery ashes of the funeral pyre in the other; he put on the wreath of skulls on his neck and arms. Kuvera presented to Lord Siva various kinds of ornaments studded with precious stones. Varuna pre- sented an excellent wreath. But iva did not mind it; he put on the bracelet made of furious snakes and His two ear-rings were made of the snakes VAsuki and Taksaka. In that way, all the Devas went and said to Virabhadra " Pray announce us to Siva. Now let Him be decorated. " Afterwards the seven oceans became ready to serve as mirror. When Lord Siva saw His self there, the Lord Vinu bowing down on His knees said to Siva " 0 Deva! Thou dost look exceedingly beautiful in this Thy Jaga- dftnanda form, the form that gives great bliss to the Universe." — 441-448.

अध्याय 154

श्लोक 151

अण्डजो ह्यण्डजाज्जातः पुनर्जायेत मानवः मानुषाच्च सरीसृप्यां मनुष्यत्वेन जायते

aṇḍajo hyaṇḍajājjātaḥ punarjāyeta mānavaḥ mānuṣācca sarīsṛpyāṃ manuṣyatvena jāyate

हिन्दी अर्थ

सुखपूर्वक बैठे हुए थे, उसी समय महातेजस्वी अत्रिने उनसे प्रश्‍न किया अत्रि ऋषिने पूछा महर्षे! आप मुझे विनाशोन्मुख मनुष्यों, राजाओं तथा नगरोंके सभी पूर्वलक्षण बतलाइये

English

CB AFTER GUV.

अध्याय 154

श्लोक 152

तत्रापि जातौ श्रेष्ठायां धर्मस्योत्कर्षणेन तु अपुत्रजन्मिनः शेषाः प्राणिनः समवस्थिताः

tatrāpi jātau śreṣṭhāyāṃ dharmasyotkarṣaṇena tu aputrajanminaḥ śeṣāḥ prāṇinaḥ samavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

गर्गजी बोले-अत्रिजी! मनुष्योंके अत्याचारसे निश्चय ही देवता प्रतिकूल हो जाते हैं। तत्पश्चात् उन उत्पात दिव्य, आन्तरिक्ष और भौम--तीन प्रकारका कहा गया है। ग्रहों और नक्षत्रोंके विकारको दिव्य उत्पात जानना चाहिए । अब मुझसे आन्तरिक्ष उत्पातका वर्णन सुनिये। उल्कापात, दिशाओंका दाह, मण्डलोंका उदय, आकाशमें गन्धर्व-नगरका दिखायी देना, खण्डवृष्टि अनावृष्टि या अतिवृष्टि-इस प्रकारके उत्पातोंको इस लोकमें आन्तरिक्ष उत्पात कहना चाहिए। स्थावर-जंगमसे उत्पन्न हुआ उत्पात तथा भूमिजन्य भूकम्प भौम उत्पात

English

At this time, all the Devas sent the Divine M&trikSs to Eati, the wife of Cupid, who brought Her to Siva and said " Rati is standing in your presence; but she does look well in that Cupid."— 449-450.

अध्याय 154

श्लोक 153

मनुजास्तत्र जायन्ते यतो न गृहधर्मिणः क्रमेणाश्रमसंप्राप्तिर् ब्रह्मचारिव्रतादनु

manujāstatra jāyante yato na gṛhadharmiṇaḥ krameṇāśramasaṃprāptir brahmacārivratādanu

हिन्दी अर्थ

हैं। जलाशयोंका विकार भी भौम उत्पात कहलाता है। भौम उत्पात होनेपर उसका थोड़ा फल जानना चाहिए, किंतु वह बहुत देरमें शान्त होता है। आन्तरिक्ष उत्पात मध्यम फल देनेवाला होता है और मध्यमकालमें परिणामदायी होता है। इस महोत्पातके उदय होनेपर यदि कल्याणकारिणी वृष्टि होती है तो यह समझ लेना चाहिए कि एक सप्ताहके भीतर यह उत्पात निष्फल हो जायगा, किंतु इस

English

are generally said to be 8 in number, »fa.— IW i troO s efiiitve BRR: n but sometimes they are said to be only 7 in number, vis.— sn

अध्याय 154

श्लोक 154

तस्य कर्तुर्नियोगेन संसारो येन वर्धितः संसारस्य कुतो वृद्धिः सर्वे स्युर्यदतिग्रहाः

tasya karturniyogena saṃsāro yena vardhitaḥ saṃsārasya kuto vṛddhiḥ sarve syuryadatigrahāḥ

हिन्दी अर्थ

अद्भुतस्य विपाकश्च विना शान्त्या न दृश्यते॥ ११ महान् उत्पातका अवसान शान्तिके बिना नहीं होता। त्रिभिर्वर्षेस्तथा ज्ञेयं सुमहद्भयकारकम्। राज्ञः शरीरे लोके च पुरद्वारे पुरोहिते पाकमायाति पुत्रेषु तथा वै कोशवाहने। ऋतुस्वभावाद् राजेन्द्र भवन्त्यद्धुतसंज्ञिताः

English

tnrti mn i wjrsi %s Wtn: u and sometimes their number is increased to sixteen.

अध्याय 154

श्लोक 155

अतः कर्त्रा तु शास्त्रेषु सुतलाभः प्रशंसितः प्राणिनां मोहनार्थाय नरकत्राणसंश्रयात्

ataḥ kartrā tu śāstreṣu sutalābhaḥ praśaṃsitaḥ prāṇināṃ mohanārthāya narakatrāṇasaṃśrayāt

हिन्दी अर्थ

शुभावहास्ते विज्ञेयास्तांश्च मे गदतः शृणु। वज्राशनिमहीकम्पसं ध्यानिर्घातनिःस्वनाः परिवेषरजोधूमरक्तार्कास्तमयोदयाः । द्रुमोद्धेदकरस्नेहो बहुशः सफलद्रुमः

English

Hearing those words, iva gave Her hopes, raising His left hand and felt anxious to see the face of P&rvatt. — 451.

अध्याय 154

श्लोक 156

स्त्रिया विरहिता सृष्टिर् जन्तूनां नोपपद्यते स्त्रीजातिस्तु प्रकृत्यैव कृपणा दैन्यभाषिणी शास्त्रालोचनसामर्थ्यम् उज्झितं तासु वेधसा

striyā virahitā sṛṣṭir jantūnāṃ nopapadyate strījātistu prakṛtyaiva kṛpaṇā dainyabhāṣiṇī śāstrālocanasāmarthyam ujjhitaṃ tāsu vedhasā

हिन्दी अर्थ

ऋक्षोल्कापातकलुषं कपिलार्केन्दुमण्डलम् शक्रायुधपरीवेषं विद्युदुल्काधिरोहणम् दिशो धूमान्धकाराश्च सनभोवनपर्वताः

English

Then riding on His lofty bull He made a sign to His ganas to march slowly and made a move towards the abode of IlimScbala. The earth trembled under the weight of the followers. The road became very dusty and Visnu's ornaments became all covered with dust. He felt fatigued and sat down under a tree to take rest. He began to say: — "IVay move on quicker, do not tarry in way, " when Viraka, the son of Siva, said frowning: — " 0 reamers in the sky! What beautiful thing is there that you are delaying? 0 mountains! Go at a distance, 0 oceans! Convert your waters into stones. 0 Demons and Pretas! Clear out the mud in the streets. Ganevara, and others do not be restive. The patient Devas are watching. Devas! You should also move on calmly. Bhritigi,

अध्याय 154

श्लोक 157

शास्त्रेषूक्तमसंदिग्धं बहुवारं महाफलम् दशपुत्रसमा कन्या या न स्याच्छीलवर्जिता

śāstreṣūktamasaṃdigdhaṃ bahuvāraṃ mahāphalam daśaputrasamā kanyā yā na syācchīlavarjitā

हिन्दी अर्थ

सस्यवृद्धी रसोत्पत्तिः शरत्काले शुभाः स्मृताः। हिमपातानिलोत्पातविरूपादभुतदर्शनम् कृष्णाञ्जनाभमाकाशं तारोल्कापातपिञ्जरम्।

English

the attendant of iva, is taking the broad mouthed skull for liva; he is so much absorbed that he does not mind his own body. 0 Yama! It is useless for you to hold a club instead of a human skdeton. Being encumbered with the horses of chariots and M&triks, Siva is going slowly. The Devas, attended by their own follower, are marching separately. The Pramathas, the favourites of Siva, have already marched twice the distance. 0 Devas! go on your own vahanas, with chtlmaras and banners streaming in air. Why are you not paying heed to the tunes in your songs. The Einnaras, oranaments are making noise too much. The Gandakas are moving swiftly playing quite in three respec- tive tunes harmonious to each other. Why do not the singers, the S&mgavadis go in front, singing harmoniously. These pleasure loving NSga men are singing various songs illustrating the praises of the Lord. Why are the voices of the celestial ladies heard on this side so often? Various tunes* ** are being played: — Muriya, etc.; but why not even one MQrchchand,t is being heard here? Play on your tambourines and Vipas directed by the Gandharvas. Play your various kinds of drums."— 452-464.

अध्याय 154

श्लोक 158

वाक्यमेतत्फलभ्रष्टं पुंसि ग्लानिकरं परम् कन्या हि कृपणा शोच्या पितुर्दुःखविवर्धिनी

vākyametatphalabhraṣṭaṃ puṃsi glānikaraṃ param kanyā hi kṛpaṇā śocyā piturduḥkhavivardhinī

हिन्दी अर्थ

पत्राङ्कुरलतानां च विकाराः शिशिरे शुभा: २५ इसे तीन वर्षोतक महान् भयदायक मानना चाहिए। इसका परिणाम राजाके शरीर, राज्य, पुरद्वार, पुरोहित, पुत्र, कोश और वाहनोंपर प्रकट होता है। राजेन्द्र! जो अद्धुतसंज्ञक उत्पात ऋतुओंके स्वभावके अनुकूल होते हैं, उन्हें शुभदायक मानना चाहिए। मैं उनका वर्णन कर

English

Hearing those words the Devas, enjoined by Virabhadra, drowned the Universe with their music and joy. The oceans and the clouds both

अध्याय 154

श्लोक 159

यापि स्यात्पूर्णसर्वाढ्या पतिपुत्रधनादिभिः किं पुनर्दुर्भगा हीना पतिपुत्रधनादिभिः

yāpi syātpūrṇasarvāḍhyā patiputradhanādibhiḥ kiṃ punardurbhagā hīnā patiputradhanādibhiḥ

हिन्दी अर्थ

वज्र एवं निजलीका गिरना, पृथ्वीका कम्पन, संध्याके समय वज्रका शब्द, सूर्य तथा चन्द्रमामें मण्डलोंका होना, धूलि और धूएँका उद्भव, उदय एवं अस्तके समय सूर्यकी अतिलालिमा, वृक्षोंके टूट जानेपर उनसे रसका गिरना, फलवाले वृक्षोंकी अधिकता, गौ, पक्षी और मधुकी वृद्धि-ये चैत्र और वैशाखमासमें शुभप्रद हैं। ग्रीष्म ऋतुमें कलुषित नक्षत्रों और ग्रहोंका पतन, सूर्य और चन्द्रके मण्डलोंका कपिल वर्ण होना, सायंकालीन नभके

English

* WoiThe fourth or first of the seven primary notes of the Indian gamut so called because it is derived from the six organs itervw i ( ffu u: n It is said to resemble the note of a peacock.

अध्याय 154

श्लोक 160

त्वं चोक्तवान्सुताया मे शरीरे दोषसंग्रहम् अहो मुह्यामि शुष्यामि ग्लामि सीदामि नारद

tvaṃ coktavānsutāyā me śarīre doṣasaṃgraham aho muhyāmi śuṣyāmi glāmi sīdāmi nārada

हिन्दी अर्थ

काले और सफेद मिश्रित, पीले, धूसरित, श्यामल, लाल, लाल पुष्पके समान अरुण और क्षुब्ध सागरकी तरह संक्षुब्ध होना तथा नदियोंका जल सूख जाना-इन उत्पातोंको देखकर इन्हें शुभ कहना चाहिए । इन्द्रधनुषका मण्डलाकार उदय, विद्युत् और उल्काका पतन, पृथ्वीका अकस्मात् एवं तालाबोंमें जलकी न्यूनता, नाव, जहाज और पुलका काँपना, सींगवाले जानवरों तथा शूकरोंकी वृद्धि-ये उत्पात वर्षा ऋतुमें मङ्गलकारी हैं। शीतल वायु, तुषार, पशु एवं पक्षियोंका चीत्कार, राक्षस, भूत और पिशाचोंका

English

w«i:=:iMean time in music.

अध्याय 154

श्लोक 161

अयुक्तमथ वक्तव्यम् अप्राप्यमपि सांप्रतम् अनुग्रहेण मे छिन्द्धि दुःखं कन्याश्रयं मुने

ayuktamatha vaktavyam aprāpyamapi sāṃpratam anugraheṇa me chinddhi duḥkhaṃ kanyāśrayaṃ mune

हिन्दी अर्थ

दर्शन, हैवी वाणी, सूर्यके उदय-अस्तके समय आकाश, वन और पर्वतोंसहित दिशाओंका गाढ्रूपमें धुएँसे अन्धकारित हो जाना-ये उत्पात हेमन्त-ऋतुमें उत्तम माने जाते हैं। दिव्य स्त्रीका रूप, गन्धर्व-विमान, ग्रह, नक्षत्र और ताराओंका दर्शन, हैवी वाणी, वनोंमें और पर्वतोंकी चोटियोंपर गाने-बजानेका शब्द सुनायी पड़ना, अन्नोंकी वृद्धि, रसकी विशेष उत्पत्ति-ये उत्पात शरत्कालमें माङ्गलिक कहे गये हैं। हिमपात, वातका बहना, विरूप

English

t '5;ii»!f=A duly regulated rise and fall of sounds 'conducting the air and the harmony through the keys in a pleasing manner, changing the or passing from one key to another. It is thus defined iwnj wwf im; einw n

अध्याय 154

श्लोक 162

परिच्छिन्ने ऽप्यसंदिग्धे मनः परिभवाश्रयम् तृष्णा मुष्णाति निष्णाता फललोभाश्रयाशुभा

paricchinne 'pyasaṃdigdhe manaḥ paribhavāśrayam tṛṣṇā muṣṇāti niṣṇātā phalalobhāśrayāśubhā

हिन्दी अर्थ

एवं अद्धुत उत्पातोंका दर्शन, आकाशका काले कज्जलके समान दिखायी पड़ना तथा ताराओं एवं उल्काओंके गिरनेसे पीले रंगका दीख पड़ना, स्त्री, गाय, बकरी, घोड़ी, मृगी और पक्षियोंसे विचित्र प्रकारके बच्चोंका पैदा होना, पत्तों, अड्कुरों और लताओंमें अनेकों प्रकारके ९१० मत्स्यपुराण

English

TUB MAT87A PUBABAS.

अध्याय 154

श्लोक 163

स्त्रीणां हि परमं जन्म कुलानामुभयात्मनाम् इहामुत्र सुखायोक्तं सत्पतिप्राप्तिसंज्ञितम्

strīṇāṃ hi paramaṃ janma kulānāmubhayātmanām ihāmutra sukhāyoktaṃ satpatiprāptisaṃjñitam

हिन्दी अर्थ

ऋतुस्वभावेन विनाद्भुतस्य विकारोंका हो जाना-ये उत्पात शिशिर-ऋतुमें जातस्य हृष्टस्य तु शीघ्रमेव। शुभदायी माने गये हैं। इन ऋतु-स्वभावके अतिरिक्त वि शान्तिरनन्तरं अन्य उत्पन्न हुए अद्भुत उत्पातके देखे जानेके बाद यथागमं शान्तिरनन्तरं तु जजाकों शीत हो शाजजातकर्ल कहो गयी शालिका

English

be/an to roar. At that time, Him&chala was agitated by the quick mai'ch of iva.— 465-466.

अध्याय 154

श्लोक 164

दुर्लभः सत्पतिः स्त्रीणां विगुणो ऽपि पतिः किल न प्राप्यते विना पुण्यैः पतिर्नार्या कदाचन

durlabhaḥ satpatiḥ strīṇāṃ viguṇo 'pi patiḥ kila na prāpyate vinā puṇyaiḥ patirnāryā kadācana

हिन्दी अर्थ

कार्या यथोक्ता वसुधाधिपेन॥ २६ विधान करना चाहिए॥ १४--२६॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे5द्धुतशान्तिकोत्पत्तिनमिकोनत्रिंशदधिकद्विशततमो5ध्याय: इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें अद्भुत उत्पातोंकी शान्ति नामक दो सौ उन्तीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Afterwards, the Lord iiva and the Devas entered in a moment the mansion of Himdchala, which was conspicuous with thousands of golden gateways and streamers, having many houses studded with vorious kinds of precious stones, floored with Vaidhrya gom, trickling with showers and cascade waters, the squares looking charming witli Kalpavriksa trees,

अध्याय 154

श्लोक 165

यतो निःसाधनो धर्मः परिमाणोज्झिता रतिः धनं जीवितपर्याप्तं पत्यौ नार्याः प्रतिष्ठितम्

yato niḥsādhano dharmaḥ parimāṇojjhitā ratiḥ dhanaṃ jīvitaparyāptaṃ patyau nāryāḥ pratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

अद्भुत उत्पातके लक्षण तथा उनकी शान्तिके उपाय गर्ग उवाच गर्गजी बोले--जब देव-मूर्तियाँ नाचने लगती हैं,

English

f learning with white, black, and red ores, the patliways shining white like.akemi, pervaded with the odour of flowei's diffused all round by tlio wind. — 467-469,

अध्याय 154

श्लोक 166

निर्धनो दुर्भगो मूर्खः सर्वलक्षणवर्जितः दैवतं परमं नार्याः पतिरुक्तः सदैव हि

nirdhano durbhago mūrkhaḥ sarvalakṣaṇavarjitaḥ daivataṃ paramaṃ nāryāḥ patiruktaḥ sadaiva hi

हिन्दी अर्थ

वमन्त्यग्नि तथा धूमं स्नेहं रक्तं तथा वसाम्॥ ९ चर्बी उगलने लगती हैं, जोर-जोरसे चिल्लाती हैं, रोती हैं पसीना बहाने लगती हैं, हँसती हैं, उठती हैं, बैठती हैं, आरटन्ति रुदन्त्येताः प्रस्विद्यन्ति हसन्ति च। दौड़ने लगती हैं, मुँह बजाने लगती हैं, खाती हैं, कोश,

English

All the citizens became very eager to see the Lord liva on His entering the town. The elderly matrons became anxious; the people thronged and rushed to and fro. The streets were over-crowded. — 470.

अध्याय 154

श्लोक 167

त्वया चोक्तं हि देवर्षे न जातो ऽस्याः पतिः किल एतद्दौर्भाग्यमतुलम् असंख्यं गुरु दुःसहम्

tvayā coktaṃ hi devarṣe na jāto 'syāḥ patiḥ kila etaddaurbhāgyamatulam asaṃkhyaṃ guru duḥsaham

हिन्दी अर्थ

उत्तिष्ठन्ति निषीदन्ति प्रधावन्ति धमन्ति च॥ २ अस्त्र और ध्वजाओंको फेंकने लगती हैं, नीचे मुख किये बैठी रहती हैं अथवा एक स्थानसे दूसरे स्थानपर भ्रमण

English

The Divine ladies peeping through the air holes were looking on the huge crowd; and hidden in their own garments and ornaments witnessed the lotus-like eyes of the public. Some were showing off 'J'licir beautiful ornaments. Some, putting on beautiful ornaments, abandoned tbo company of tbeir maids and began to look at Siva, Some maid said to her mate " Companion, do not be restive in having a glimpse of the Lord. He Himself consumed Cupid and has now of Ilis own accord felt inclined to enjoy the company of woman." Some w'oinan knocked down during the bustle said to another burning with the pangs of separation from her husband. "What are you looking? Do not speak, out of mistake, any

अध्याय 154

श्लोक 168

चराचरे भूतसर्गे यदद्यापि च नो मुने न स जात इति ब्रूषे तेन मे व्याकुलं मनः

carācare bhūtasarge yadadyāpi ca no mune na sa jāta iti brūṣe tena me vyākulaṃ manaḥ

हिन्दी अर्थ

करने लगती हैं-इस प्रकारके सहसा उत्पन्न हुए उत्पात यदि शिव-लिङ्ग, देवमन्दिर तथा ब्राह्मणोंके पुरमें दिखायी एवमाद्या हि दृश्यन्ते विकाराः सहसोत्थिताः । पड़े तो उस स्थानपर निवास नहीं करना चाहिए। ऐसे

English

love expressions to iva." Some woman conM not see a/ikara on account of distance; but said after some reasoning " Siva is hero wliere Indra and other celestial Devas are standing. Ollier ladies began to salute Lord iSiva, taking their respective names and praying for desired olijects. 'I'lic ■worship of Siva bears fruit. Some lady exclaiiuod; — U! There is jJiva whose forehead is adorned with the Crescent Moon. India, the Lord of tho Devas is perspiring and is going aiiead of the lAud making way for Him. O! Tlioro is lirahma, vritli matted baiv r.iid wcariii" <leor skin. ITo is w fiomoUiin in liva's onrs." WliPii the iiord Toached tlie Ilirn.day.'*!, IIk Hivine women rai.scd the followin/d: chorus " TJirouli

अध्याय 154

श्लोक 169

मनुष्यदेवजातीनां शुभाशुभनिवेदकम् लक्षणं हस्तपादादौ विहितैर्लक्षणैः किल

manuṣyadevajātīnāṃ śubhāśubhanivedakam lakṣaṇaṃ hastapādādau vihitairlakṣaṇaiḥ kila

हिन्दी अर्थ

लिङ्गायतनविप्रेषु तत्र वासं न रोचयेत्॥ ४ उत्पातोंके होनेपर या तो राजापर कोई बड़ी आपत्ति आती हि है अथवा उस देशका विनाश होता है। देवताके दर्शनके

English

llie union with tlic l)irtli of.Parvati lias heenmo fniitrnl." — 471-478.

अध्याय 154

श्लोक 170

सेयम् उत्तानहस्तेति त्वयोक्ता मुनिपुंगव उत्तानहस्तता प्रोक्ता याचतामेव नित्यदा

seyam uttānahasteti tvayoktā munipuṃgava uttānahastatā proktā yācatāmeva nityadā

हिन्दी अर्थ

देवयात्रासु चोत्पातान् दृष्टा देशभयं वदेत्॥ ५ उस देशको भय बतलाना चाहिए॥ १--५॥ गृहसम्बन्धी उत्पातोंको ब्रह्मासे सम्बद्ध जानना पितामहस्य हम्येषु तत्र वासं न रोचयेत्। चाहिए, अतः वहाँ निवास न करे। पशुओंके उत्पातोंको

English

Afterwards, llie J")o\as saw tlie house of FTiinnhiya and were gratified to SCO the imiMMifU dr.-si and built hy Vi*ivakarnin looking majestic with its n[ while oiJ[)phire, decorated with golden chairs and pearl

अध्याय 154

श्लोक 171

शुभोदयानां धन्यानां न कदाचित्प्रयच्छताम् स्वछाययास्याश्चरणौ त्वयोक्तौ व्यभिचारिणौ

śubhodayānāṃ dhanyānāṃ na kadācitprayacchatām svachāyayāsyāścaraṇau tvayoktau vyabhicāriṇau

हिन्दी अर्थ

पशूनां रुद्रजं ज्ञेयं नृपाणां लोकपालजम्॥ ६ रुद्रसे उत्पन्न और राजाओंके उत्पातोंको लोकपालसे ज्ञेयं सेनापतीनां तु यत् स्यात् स्कन्दविशाखजम्। उत्पन्न जानना चाहिए। सेनापतियोंके उत्पातोंको स्कन्द

English

hangings, rr-i.lciidrnt with hcrh.s and beantifiod with many pleasure gardens and lakes. Tm-v rhougiit Unit their minds and eyes had become blessed with that womh rl'nl — 4711-481.

अध्याय 154

श्लोक 172

तत्रापि श्रेयसां ह्याशा मुने न प्रतिभाति नः शरीरलक्षणाश्चान्ये पृथक्फलनिवेदिनः

tatrāpi śreyasāṃ hyāśā mune na pratibhāti naḥ śarīralakṣaṇāścānye pṛthakphalanivedinaḥ

हिन्दी अर्थ

न तथा विशाखसे उत्पन्न तथा लोकोंके उत्पातोंको विष्णु, लोकानां विष्णुवस्विन्दविश्वकर्मसमुद्धवम्॥ ७ वसु, इन्द्र और विश्वकर्मासे उद्भूत समझना चाहिए । विनायकोद्धवं ज्ञेयं गणानां ये तु नायका: । जो गणोंके नायक हैं, उनपर घटित होनेवाला उत्पात देवप्रेष्यान् नृपप्रेष्या देवस्त्रीभिर्नृपस्त्रियः॥ ८ विनायकसे उद्भूत जानना चाहिए देवदूतोंकी अप्रसन्नतासे कुकी भृ च राजदूतोंपर तथा देवाङ्गनाओंके द्वारा राजपत्नियोंपर वासुदेवोद्धवं ज्ञेयं ग्रहाणामेव नान्यथा। उत्पात घटित होते हैं ग्रहोंके उपद्रबको भगवान् वासुदेवसे

English

Hari then wont and ntocrl at the gate, so that any body might not enter. Thernsli, in consoquonce, was tremendous; bis armlets were broken and powdeied to pieces. Tiien liiniacliala, meekly and appropriately, ador- ed the four-faced Brahma, who repeated all tho mantras and performed all

अध्याय 154

श्लोक 173

सौभाग्यधनपुत्रायुः पतिलाभानुशंसनम् तैश्च सर्वैर्विहीनेयं त्वमात्थ मुनिपुंगव

saubhāgyadhanaputrāyuḥ patilābhānuśaṃsanam taiśca sarvairvihīneyaṃ tvamāttha munipuṃgava

हिन्दी अर्थ

भुञ्जते विक्षिपन्ते वा कोशप्रहरणध्वजान्। अवाङ्मुखा वा तिष्ठन्ति स्थानात् स्थानं भ्रमन्तिच उपर्युक्त विकारोंके उत्पन्न होनेपर वेदज्ञ पुरोहित देवमूर्तिके

English

tlie marriage ceremonies, making lire as witness, iva, then married Parvati. Everything was performed without any hitch. At that instant, tho King Himachala began to bestow lavish charities on the deserving. In

अध्याय 154

श्लोक 174

त्वं मे सर्वं विजानासि सत्यवागसि चाप्यतः मुह्यामि मुनिशार्दूल हृदयं दीर्यतीव मे

tvaṃ me sarvaṃ vijānāsi satyavāgasi cāpyataḥ muhyāmi muniśārdūla hṛdayaṃ dīryatīva me

हिन्दी अर्थ

पूजयेच्च महाभाग गन्धमाल्यान्नसम्पदा॥ १० पास जाकर उसे स्नान कराये, वस्त्रादिसे अलंकृत करे मधुपर्केण विधिवदुपतिष्ठेदनन्तरम्। पुरोधा जुहुयाद् वह्नौँ सप्तरात्रमतन्द्रितः

English

OnAFTME GLIV.

अध्याय 154

श्लोक 175

इत्युक्त्वा विरतः शैलो महादुःखविचारणात् श्रुत्वैतदखिलं तस्माच् छैलराजमुखाम्बुजात् स्मितपूर्वमुवाचेदं नारदो देवचोदितः

ityuktvā virataḥ śailo mahāduḥkhavicāraṇāt śrutvaitadakhilaṃ tasmāc chailarājamukhāmbujāt smitapūrvamuvācedaṃ nārado devacoditaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा चन्दन, पुष्पमाला और भक्ष्यपदार्थसे उसकी पूजा करे। तदनन्तर विधिपूर्वक मधुपर्क निवेदित करे। फिर वह पुरोहित ब्राह्मण सावधानीपूर्वक उक्त प्रतिमाके पानादि सामग्रियोंद्वारा तथा उत्तम दक्षिणा देकर ब्राह्मणोंकी पूजा करनी चाहिए। आठवें दिन पृथ्वी, सुवर्ण तथा

English

this mairiae, Hithftliijra We» thd giver. The fotir-faced Brahmfi performed

अध्याय 154

श्लोक 176

हर्षस्थाने ऽपि महति त्वया दुःखं निरूप्यते अपरिच्छिन्नवाक्यार्थे मोहं यासि महागिरे

harṣasthāne 'pi mahati tvayā duḥkhaṃ nirūpyate aparicchinnavākyārthe mohaṃ yāsi mahāgire

हिन्दी अर्थ

सकाञ्चनैः शान्तिमुपैति पापम्॥ १२ गौका दान करनेसे पाप शान्त हो जाता है इति श्रीमत्स्ये महापुराणेऽद्धुतशान्तावर्चाधिकारो नाम त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके अद्भुत-शान्तिके प्रसङ्गमें पूजाधिकार नामक दो सौ तीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

the part of Hot4, the Lord iva was the bridegroom and tFml., the represent* ative of the universe, the bride, and all the beings, along with the Devas and the Rfiksasas became fixed with attention. At the same time, the Earth also brought forth new produce and herbs. Varuua appeared before iSiva holding various gems. Kuvera brought ornaments of gold, pleasing

अध्याय 154

श्लोक 177

इमां शृणु गिरं मत्तो रहस्यपरिनिष्ठिताम् समाहितो महाशैल मयोक्तस्य विचारणे

imāṃ śṛṇu giraṃ matto rahasyapariniṣṭhitām samāhito mahāśaila mayoktasya vicāraṇe

हिन्दी अर्थ

अग्निसम्बन्धी उत्पातके लक्षण तथा उनकी शान्तिके उपाय प्राकारं तोरणं द्वारं नृपवेश्म सुरालयम्

English

to everyone, for the Lord iva. Vftyu began to blow gently to soothe every one. Indra with garland round his neck and with arms decorated with many ornaments spread an excellent white umbrella shining like the moonbeams, over the Lord. Then the Deva iankara adorned with all ornaments, enhanced the delight of all the beings. — 482-490.

अध्याय 154

श्लोक 178

न जातो ऽस्याः पतिर्देव्या यन्मयोक्तं हिमाचल न स जातो महादेवो भूतभव्यभवोद्भवः शरण्यः शाश्वतः शास्ता शंकरः परमेश्वरः

na jāto 'syāḥ patirdevyā yanmayoktaṃ himācala na sa jāto mahādevo bhūtabhavyabhavodbhavaḥ śaraṇyaḥ śāśvataḥ śāstā śaṃkaraḥ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

गर्गजीने कहा--जिस देशमें ईधनके बिना ही अग्नि जल उठती है और ईधन लगानेपर भी अग्नि प्रज्वलित नहीं होती, वह देश राजाओंसे पीड़ित होता है। जहाँ जलमें मांस जलने लगता है या उसका कोई भाग जल जाता है, किलेकी चहारदीवारी, प्रवेशद्वार, तोरण, राजभवन और देवालय-ये अकस्मात् जल उठते हैं वहाँ राजाको भय प्राप्त होता है। यदि ये उपर्युक्त वस्तुएँ बिजली गिरनेसे जल जाती हैं तब भी राजाको भय प्राप्त होता है। जहाँ रात्रि तथा धूलि एवं रजःकणोंके बिना ही अन्धकार छा जाय और अग्निके बिना धुआँ दिखायी पड़े, वहाँ महाभयकी प्राप्ति जाननी चाहिए। बादल और नक्षत्रोंसे रहित आकाशमें बिजली

English

The chief Gandharvas began to sing and the nymphs started dancing. The Gandharvas and the Kinnaras danced and sang exquisite music. The six seasons appeared incarnate to participate in the universal rejoicings

अध्याय 154

श्लोक 179

ब्रह्मविष्ण्विन्द्रमुनयो जन्ममृत्युजरार्दिताः तस्यैते परमेशस्य सर्वे क्रीडनका गिरे

brahmaviṣṇvindramunayo janmamṛtyujarārditāḥ tasyaite parameśasya sarve krīḍanakā gire

हिन्दी अर्थ

कौंधने लगे तो भय प्राप्त होता है। इसी प्रकार दिनमें गगनमण्डल तारायुक्त हो जाय तो भी उसी प्रकारका दिवा सतारे गगने तथैव भयमादिशेत्॥ ५ भय कहना चाहिए ॥१--५॥

English

and danced and sang. The sportive attendants of Siva paused on the HiinAl.-iya, after being exhausted by their pastime. At the same time the Jjord Jlahiideva fulfilled duly all the rites of the marriage in conjunction with His noble consort PArvatt. — 491-494.

अध्याय 154

श्लोक 180

आस्ते ब्रह्मा तदिच्छातः सम्भूतो भुवनप्रभुः विष्णुर्युगे युगे जातो नानाजातिर्महातनुः

āste brahmā tadicchātaḥ sambhūto bhuvanaprabhuḥ viṣṇuryuge yuge jāto nānājātirmahātanuḥ

हिन्दी अर्थ

९१२ मत्स्यपुराण ग्रहनक्षत्रवैकृत्ये ताराविषमदर्शने। ग्रहों और नक्षत्रोंमें विकारका हो जाना, ताराओंमें पुरवाहनयानेषु चतुष्पान्मृगपक्षिषु॥ ६ विषमताका दिखायी पड़ना, ग्राम, वाहन, रथ, चौपाये, आयुधेषु च दीप्तेषु धूमायत्सु तथैव च। मृग, पक्षी तथा श्त्रास्त्रोंका अपने-आप प्रज्वलित हो निगमत्सु च कोशाच्च संग्रामस्तुमुलो भवेत्॥ ७ उठता अथवा धूमिल हो जाना और कोशसे अस्त्रादिका नाग्नि विष्फुलिङ्गा निकलना तुमुल संग्रामका सूचक है। जहाँ-कहीं भी विनारिनं i दृश्यन्ते यत्र कुत्रचित्। अग्निके बिना चिनगारियाँ दिखायी पड़ने लगें, स्वभावाच्चापि पूर्यन्ते धनूंषि विकृतानि च॥ ८ स्वाभाविक ढंगसे ही धनुषकी डोरियाँ चढ़ जाये या विकारश्चायुधानां स्यात् तत्र संग्राममादिशेत्।

English

On the ooinidelion of marriage, the Lord stayed in the mansion of Iliinachala along with His Consort for that night. The Gandharvas enter- tained them by singing and the nymphs by dancing. He got awakened early in llie morning by the praises of the Devas and theDaitya.s. — 495.

अध्याय 154

श्लोक 181

मन्यसे मायया जातं विष्णुं चापि युगे युगे आत्मनो न विनाशो ऽस्ति स्थावरान्ते ऽपि भूधर

manyase māyayā jātaṃ viṣṇuṃ cāpi yuge yuge ātmano na vināśo 'sti sthāvarānte 'pi bhūdhara

हिन्दी अर्थ

विकृत हो जायँ तथा शस्त्रास्त्रोंमें विकार उत्पन्न हो त्रिरात्रोपोषितश्चात्र पुरोधाः सुसमाहितः॥ ९ जाय तो वहाँ संग्राम बतलाना चाहिए। ऐसी दशामें समिद्द्रिः क्षीरवृक्षाणां सर्षपैश्च घृतेन च। वहाँका पुरोहित तीन रात्रितक उपवासकर अत्यन्त होमं कुर्यादग्निमनत्रैर्त्राह्मणांश्चैव भोजयेत्॥ १० समाहित-चित्तसे दूधवाले वृक्षोंकी लकड़ियों, सरसों

English

Then the Lord Siva with His father-in-law's permission started to llio Haudun'ichal mountain in company with His Divine Consort, riding on 1 lis bull swift like the wind. — 496.

अध्याय 154

श्लोक 182

संसारे जायमानस्य भ्रियमाणस्य देहिनः नश्यते देह एवात्र नात्मनो नाश उच्यते

saṃsāre jāyamānasya bhriyamāṇasya dehinaḥ naśyate deha evātra nātmano nāśa ucyate

हिन्दी अर्थ

दद्यात् सुवर्ण च तथा द्विजेभ्यो तथा घीसे अग्नि-मन्त्रोद्वारा हवन करे । तदनन्तर ब्राह्मणोंको गाश्चैव सस्त्राणि तथा भुवं च। भोजन कराये तथा उन्हें सुवर्ण, गौएँ, वस्त्र और एवं कृते पापमुपैति नाशं पृथ्वीका दान दे। द्विजेन्द्र! ऐसा करनेसे अग्नि-विकार- यदग्निवैकृत्यभवं द्विजेन्द्र॥ १९ सम्बन्धी पाप नष्ट हो जाता है इति श्रीमत्स्ये महापुराणेऽद्भुतशान्तावग्निवैकृत्यं नामैकत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः

English

After the departure of Mahadeva and Um&, HimAchala felt very lonely and dejected in the absence of VArvatl as often is the case with the father of the bride. — 497.

अध्याय 154

श्लोक 183

ब्रह्मादिस्थावरान्तो ऽयं संसारो यः प्रकीर्तितः स जन्ममृत्युदुःखार्तो ह्य् अवशः परिवर्तते

brahmādisthāvarānto 'yaṃ saṃsāro yaḥ prakīrtitaḥ sa janmamṛtyuduḥkhārto hy avaśaḥ parivartate

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके अद्धुत-शान्तिके प्रसंगमें अग्निविकार नामक दो सौ एकतीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ वृक्षजन्य उत्पातके लक्षण और उनकी शान्तिके उपाय

English

Then HiraAchola bade adieu to the Devas and entered into His city naturally resplendent, and adorned with Go-purams made of jewels, and beautified internally with diamonds, gold and other precious gems. — 498.

अध्याय 154

श्लोक 184

महादेवो ऽचलः स्थाणुर् न जातो जनको ऽजरः भविष्यति पतिः सो ऽस्या जगन्नाथो निरामयः

mahādevo 'calaḥ sthāṇur na jāto janako 'jaraḥ bhaviṣyati patiḥ so 'syā jagannātho nirāmayaḥ

हिन्दी अर्थ

गर्ग उवाच गर्गजीने कहा--ब्रह्मन्! जिन ग्रामोंमें हैव- प्रेरित पुरेषु येषु दृश्यन्ते पादपा देवचोदिताः। वृक्ष अपने-आप रोते, हँसते, प्रचुर परिमाणमें रस बहाते रुदन्तो वा हसन्तो वा स्त्रबन्तो वा रसान् बहून्॥ १ हुए किसी रोग अथवा वायुके बिना डालियाँ गिराते है, अरोगा वा विना वातं शाखां मुञ्चन्त्यथ द्रुमाः। तीन ही वर्षके वृक्ष असमयमें फलने-फूलने लगते हैं, फलं पुष्पं तथाकाले दर्शयन्ति त्रिहायनाः॥ २ अन्यत्र कोई-कोई वृक्ष ऋतुकालकी भाँति अपनेको फलों और पुष्पॉंसे लदे हुए दिखलाते हैं तथा दुग्ध, तैल, रक्त, मधु और जल बहाते हैं, किसी रोगके बिना ही सहसा सूख जाते हैं अथवा सूखे हुए पुनः अङ्कुरित शुष्यन्त्यरोगाः सहसा शुष्का रोहन्ति वा पुनः। हो जाते हैं, गिरे हुए उठकर खड़े हो जाते हैं तथा खड़े उत्तिष्ठन्तीह पतिताः पतन्ति च तथोत्थिताः॥ ४ हुए गिर पड़ते हैं, वहाँ होनेवाला परिणाम और फल तत्र वक्ष्यामि ते ब्रह्मन् विपाकं फलमेव च। मैं आपको बतला रहा हुँ, सुनिये

English

Here, on the other hand Mahftdeva with PArvatl sauntered about for a long time in the charming groves and solitary forests of the mountain. In course of sucli pastimes, Piirvati felt inclined to have a son. She made several dolls and began to play with them in company of Her maids. Sometime Parvatl rubbed scented oil mixed with powder over Her body and made with the dirt of Her body a human form with an elephant's head on his shoulders. Ptlrvati sportively threw that son into the Ganges wliere he became enlarged in body. So much so that he extended himself as big as the world, when Parvatl addressing him as son called him to Her. The Goddess Ganges also, at the sametime, addressed him similarly "whence he is known GAngeya; then the Devas worshipped him and BrahmA named him VinAyaka and made him the head of all the attendants. Qaneia was thus born from PArvatl. — 499-505.

अध्याय 154

श्लोक 185

यदुक्तं च मया देवी लक्षणैर्वर्जिता तव शृणु तस्यापि वाक्यस्य सम्यक्त्वेन विचारणम्

yaduktaṃ ca mayā devī lakṣaṇairvarjitā tava śṛṇu tasyāpi vākyasya samyaktvena vicāraṇam

हिन्दी अर्थ

बालानां मरणं कुर्युरकाले पुष्पिता द्रुमाः अरोगशोषणं ज्ञेयं ब्रह्मन् दुर्भिक्षलक्षणम्। शुष्केषु सम्प्ररोहस्तु वीर्यमन्नं च हीयते

English

Again, Parvatt longed for a son and began to play similarly. She planted a sapling of Adoka for the pleasure of Her son and took very good care of it. The tree soOh grew up by being watered -and looked

अध्याय 154

श्लोक 186

लक्षणं दैविको ह्यङ्कः शरीरावयवाश्रयः सर्वायुर्धनसौभाग्यपरिमाणप्रकाशकः

lakṣaṇaṃ daiviko hyaṅkaḥ śarīrāvayavāśrayaḥ sarvāyurdhanasaubhāgyaparimāṇaprakāśakaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्थाने पतितानां च भयं भेदकरं भवेत्। स्थानात् स्थानं तु गमने देशभङ्गस्तथा भवेत् वृक्षोपरि तथा च्छत्रं कुर्यात् पापप्रशान्तये शिवमभ्यर्चयेद् देवं पशुं चास्मै निवेदयेत्। रुद्रेभ्य इति वृक्षेषु हुत्वा रुद्रं जपेत् ततः

English

TBB UATSYA PVBANAM.

अध्याय 154

श्लोक 187

अनन्तस्याप्रमेयस्य सौभाग्यस्यास्य भूधर नैवाङ्को लक्षणाकारः शरीरे संविधीयते

anantasyāprameyasya saubhāgyasyāsya bhūdhara naivāṅko lakṣaṇākāraḥ śarīre saṃvidhīyate

हिन्दी अर्थ

मध्वाज्ययुक्तेन तु पायसेन ब्रह्मन्! वृक्षोंके रुदन करनेपर व्याधियाँ फैलती हैं, हँसनेपर देशमें संकटकी वृद्धि होती है, शाखाओंके गिरनेसे संग्राममें योद्धाओंका विनाश होता है, असमयमें फूले हुए वृक्ष बालकोंकी मृत्यु सूचित करते हैं,

English

after so carefully. Then once on an occasion, Brihaspati, the Devas, the Br&hmanas, the sages came there and said to Pftrvatl: — " BhavSnl! You, have been born for the beneht of the world and all desire the birth of a son. Mrat of the creation seems eager for progeny. The people con- sider their births successful by seeing sons and grandsons. 0 Devi! What object can be gained by creating and rearing up trees like sons? Those who have no issue usually become dispassionate to the world and try their best to obtain Devahoods. Now you ought to set a value on actions like this." — 506-510.

अध्याय 154

श्लोक 188

अतो ऽस्या लक्षणं गात्रे शैल नास्ति महामते यथाहमुक्तवानस्या ह्य् उत्तानकरतां सदा

ato 'syā lakṣaṇaṃ gātre śaila nāsti mahāmate yathāhamuktavānasyā hy uttānakaratāṃ sadā

हिन्दी अर्थ

वृक्षसमूहोंमेंसे किसी-किसीके फलने-फूलनेपर अपने राष्ट्रमें भेद उत्पन्न होता है, गायके दूध गिरनेसे चारों ओर विनाश उपस्थित होता है, तेलका गिरना दुर्भिक्षका लक्षण है, मदिराके गिरनेसे वाहनोंका विनाश होता है, रक्त गिरनेपर संग्राम बतलाना चाहिए, मधु चूनेसे व्याधियाँ फैलती हैं, जल गिरनेसे वृष्टि नहीं होती। किसी रोगके बिना वृक्षोंका सूख जाना दुर्भिक्षका लक्षण जानना चाहिए। सूखे हुए वृक्षसे अंकुर फूटनेपर वीर्य (पराक्रम) और अन्नकी हानि होती है! गिरे हुए वृक्षोंके उठनेपर भेदकारी भय होता है तथा एक स्थानसे दूसरे स्थानपर जानेसे देश-भङ्ग होता है, वृक्षोंके अकस्मात् जलने तथा रुदन करनेपर सम्पत्तिका विनाश होता है। ये उपद्रव

English

P&rvati said; — " One who makes a well in a place where there is scarcity of water, lives in heaven for as many years as there are drops of water in it. One large reservoir of water is worth ten wells. One eon is like ten tanks, and one tree is worth ten sons. This is My moral and 1 am prepared to protect the universe to the same end." — 511-512.

अध्याय 154

श्लोक 189

उत्तानो वरदः पाणिर् एष देव्याः सदैव तु सुरासुरमुनिव्रातवरदेयं भविष्यति

uttāno varadaḥ pāṇir eṣa devyāḥ sadaiva tu surāsuramunivrātavaradeyaṃ bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

यदि पूजित वृक्षोंमें होते हैं तो अवश्य ही राजापर विपत्तियाँ आती हैं। वृक्षॉंके फलों तथा फूलोंमें विकार होनेपर राजाकी मृत्यु कहनी चाहिए। इसी प्रकार अन्यान्य वृक्षोंमें भी उपद्रवके लक्षणोंके दिखायी पड्नेपर उत्साही ब्राह्मण उस वृक्षको ऊपरसे ढककर चन्दन और पुष्पमालासे भूषित करे और पापकी शान्तिके लिये वृक्षके ऊपर छत्र लगाये। तदनन्तर शिवकी पूजा करे और पशुको 'रुद्रेभ्य:०' इस संकल्पसे निवेदित कर वृक्षोंके नीचे हवन करनेके

English

Hearing such words, Brihaspati and other Brkhmapas returned to their places after saluting PSrvatl. — 513.

अध्याय 154

श्लोक 190

यथा प्रोक्तं तदा पादौ स्वच्छायाव्यभिचारिणौ अस्याः शृणु ममात्रापि वाग्युक्तिं शैलसत्तम

yathā proktaṃ tadā pādau svacchāyāvyabhicāriṇau asyāḥ śṛṇu mamātrāpi vāgyuktiṃ śailasattama

हिन्दी अर्थ

पश्चात् शिवका जप करे। फिर मधु तथा घृतयुक्त खीरसे ब्राह्मणोंको संतुष्ट कर उन्हें पृथ्वीका दान दे और उस पापको शान्तिके लिये गीत तथा नृत्यका आयोजन पापविनाशहेतोः॥ १५ कराकर भगवान् शंकरकी अर्चना करे॥ ५--१५॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणेऽद्धुतशान्तौ वृक्षोत्पातप्रशमनं नाम द्वात्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः

English

When all of them returned to their abodes, Mahildeva geutly took P&rvatl by Her hands and made Her enter slowly in to His palace. She went inside the mansion which was pleasing to the mind, the doors of which were decorated with hangings of pearls, the walls were of gold; it was full of pleasure courts and looked most enchanting by tho buzzing of the black bees over the floral wreaths. — 514-516.

अध्याय 154

श्लोक 191

चरणौ पद्मसंकाशाव् अस्याः स्वच्छनखोज्ज्वलौ सुरासुराणां नमतां किरीटमणिकान्तिभिः

caraṇau padmasaṃkāśāv asyāḥ svacchanakhojjvalau surāsurāṇāṃ namatāṃ kirīṭamaṇikāntibhiḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके अद्धुत-शान्ति-प्रकरणमें वृक्षोत्पात-प्रशमन नामक दो सौ बत्तीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ ९१४ मत्स्यपुराण

English

There, the Kinuaras were singing, the whole place was well scented » and the peacocks were sporting, the cranes were throwing out their notes, the pillars of gems were dazzling with lustre, the parrots w'ere sporting on the walls of lapis lazuli. At some places the ladies of Yakas were playing on lutes and sporting. The Kinnaras were constantly singing and dancing at various places; cranes and Srasas were moving at other places; at other places the peaiis were reflected on the flooi s made of gems; and Suka birds thinking them to be pomegranates were striking them with their beaks. Within such a mansion, liva and Parvati began to play dice. When both of them were engaged in play on a floor made of Indranila pearl, there was a tremendous uproar all at once and the delicate Parvati enquired out of curiosity from iva the reason of it. — 517-523.

अध्याय 154

श्लोक 192

विचित्रवर्णैर्भासन्तौ स्वच्छायाप्रतिबिम्बितौ भार्या जगद्गुरोर्ह्येषा वृषाङ्कस्य महीधर

vicitravarṇairbhāsantau svacchāyāpratibimbitau bhāryā jagadgurorhyeṣā vṛṣāṅkasya mahīdhara

हिन्दी अर्थ

बृष्टिजन्य उत्पातके लक्षण और उनकी शान्तिके उपाय गर्ग उवाच गर्गजीने कहा--मुने ! अतिवृष्टि और अनावृष्टि भयं मतम् । ये दोनों दुर्भिक्षादिजन्य भयका कारण मानी गयी हैं। वर्षा- अनृतौ तु दिवानन्ता वृष्टि्ञेया भयानका॥ १ ऋतुके बिना दिनमें अनन्त वृष्टिका होना अत्यन्त भयानक अनभ्रे वैकृता चैव विज्ञेया राजमृत्यवे। है। बादलरहित आकाशमें विकृत हुई वृष्टिको राजाको शीतोष्णानां विपर्यासे नृपाणां रिपुजं भयम्

English

Siva replied: — " My dear attendants, the Ganevaras, are sporting on this mountain. It is their voices. Those human beings who have won my pleasure and appreciation by observing austerities, fasts, celibacy and pilgrimages to sacred places have now acquired my Ganatva (oflice of attendants) and they can assume any form at will. They are full of enter- prise; they are highly energetic and endowed with great forms and virtues.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।