पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक् च स्पर्शयितव्यं च वाक् च वक्तव्यं च हस्तौ चादातव्यं चोपस्थश्चानन्दयितव्यं च पायुश्च विसर्जयितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च मनश्च मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धव्यं चाहङ्कारश्चाहङ्कर्तव्यं च चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्च विद्योतयितव्यं च प्राणश्च विधारयितव्यं च
pṛthivī ca pṛthivīmātrā cāpaścāpomātrā ca tejaśca tejomātrā ca vāyuśca vāyumātrā cākāśaścākāśamātrā ca cakṣuśca draṣṭavyaṃ ca śrotraṃ ca śrotavyaṃ ca ghrāṇaṃ ca ghrātavyaṃ ca rasaśca rasayitavyaṃ ca tvak ca sparśayitavyaṃ ca vāk ca vaktavyaṃ ca hastau cādātavyaṃ copasthaścānandayitavyaṃ ca pāyuśca visarjayitavyaṃ ca pādau ca gantavyaṃ ca manaśca mantavyaṃ ca buddhiśca boddhavyaṃ cāhaṅkāraścāhaṅkartavyaṃ ca cittaṃ ca cetayitavyaṃ ca tejaśca vidyotayitavyaṃ ca prāṇaśca vidhārayitavyaṃ ca
An exhaustive enumeration of every faculty and its corresponding object — the entire "psychic machinery." The next mantra will complete the thought.
अर्थMeaning
पृथिवी और उसकी सूक्ष्म-मात्रा, जल और उसकी मात्रा, अग्नि और मात्रा, वायु और मात्रा, आकाश और मात्रा; नेत्र और दर्शनीय, श्रोत्र और श्रोतव्य, घ्राण और घ्रातव्य, रस और रसयितव्य, त्वचा और स्पर्शनीय; वाणी और वक्तव्य, हाथ और ग्राह्य, उपस्थ और आनन्दनीय, पायु और त्याज्य, पैर और गन्तव्य; मन और मन्तव्य, बुद्धि और बोद्धव्य, अहङ्कार और अहङ्कर्तव्य, चित्त और चेतयितव्य, तेज और विद्योत्य, प्राण और धारयितव्य —
अक्षरशः अनुवाद — मूल संस्कृत श्लोक के प्रत्येक पद का प्रत्यक्ष अर्थ।
Earth and its essence, water and its essence, fire and its essence, air and its essence, space and its essence; eye and the seen, ear and the heard, nose and the smelled, taste and the tasted, skin and the touched; speech and the spoken, hands and the grasped, generative organ and the enjoyed, anus and the eliminated, feet and the trodden; mind and the thought, intellect and the known, ego and what it claims, citta and what it perceives, tejas and what it illumines, prāṇa and what it supports —
Direct literal rendering preserving Sanskrit philosophical terminology.
व्याख्याVyakhya
हर क्षमता और उसके संगत विषय का संपूर्ण संग्रह — पूरी "मनोवैज्ञानिक मशीनरी।" अगला मंत्र विचार को पूर्ण करेगा।
विज्ञान एवं आधुनिक उपयोगScience & Modern Application
शोध संदर्भResearch context · not scriptureComparative Research Noteशोध टिप्पणी
आधुनिक मनोविज्ञान एक समान सूची पर एकत्रित हुआ है: पाँच बाह्य इंद्रियाँ + पाँच गतिज आउटपुट + संज्ञानात्मक/कार्यकारी कार्य। उपनिषदीय सूची व्यापक है।
A modern parallel offered for reflection. It is not part of the scripture, and it has not been checked against the original sources it may allude to.
स्रोतSources and editionSources and editionस्रोत एवं संस्करण
Content status
- Original text
- Translation · from the source archive
No independent human review is recorded for this verse yet. How this site is made.
- Sanskrit edition
- Imported text; printed edition not recorded. Open Sanskrit text archives (see the source link)
- Translation
- Not recorded. Some Hindi and English text is AI-assisted and is flagged where it appears.
- Last updated
- 2026-10-23
- Licence note (as recorded)
- Sanskrit mūla — public domain (2500+ years old). sanskritdocuments.org publishes digitized text under permissive terms.
Found a mistake?