Mahabharata
9
अध्याय 9 / 18

Shalya Parva

शल्यपर्व

3315 श्लोकभाग 10/46 · श्लोक 14.1–15.67

पूर्ण अध्याय पाठ108 श्लोक

अध्याय 9

श्लोक 14.1

[स] दुर्यॊधनॊ महाराज धृष्टद्युम्नश च पर्षतः चक्रतुः सुमहद युद्धां शरशक्तिसमाकुलम

[sa] duryòdhanò mahārāja dhṛṣṭadyumnaśa ca parṣataḥ cakratuḥ sumahada yuddhāṃ śaraśaktisamākulama

हिन्दी अर्थ

प्रमुखे सहदेवस्य जघानाश्वान् स मद्रराट्

English

another, all those Kshatriyas, O king, urged by fate, waited (in their encampment).'"

अध्याय 9

श्लोक 14.2

तयॊर आसन महाराज शरधाराः सहस्रशः अम्बुदानां यथाकाले जलधाराः समन्ततः

tayòra āsana mahārāja śaradhārāḥ sahasraśaḥ ambudānāṃ yathākāle jaladhārāḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्यलोके विख्यातां गिरिशृज्भविदारणीम्

English

Streams of arrows by the thousand flowed from those two, O great king, like streams of water on every side from clouds in due season.

अध्याय 9

श्लोक 14.3

राजा तु पार्षतं विद्ध्वा शरैः पञ्चभिर आयसैः दरॊण हन्तारम उग्रेषुः पुनर विव्याध सप्तभिः

rājā tu pārṣataṃ viddhvā śaraiḥ pañcabhira āyasaiḥ daròṇa hantārama ugreṣuḥ punara vivyādha saptabhiḥ

हिन्दी अर्थ

कुन्तीके सभी पुत्र प्रसन्नचित्त हो उनकी भूरि-भूरि प्रशंसा करने लगे

English

The king pierced the Parshata with five iron arrows, and slayer of Drona, fierce-arrowed, pierced again with seven.

अध्याय 9

श्लोक 14.4

धृष्टद्युम्नस तु समरे बलवान दृढविक्रमः सप्तत्या विशिखानां वै दुर्यॊधनम अपीडयत

dhṛṣṭadyumnasa tu samare balavāna dṛḍhavikramaḥ saptatyā viśikhānāṃ vai duryòdhanama apīḍayata

हिन्दी अर्थ

निर्विशेषम भूद् युद्ध तयो: पुरुषसिंहयो:

English

Dhrishtadyumna, strong, firm in valour, tormented Duryodhana in the battle with seventy arrows.

अध्याय 9

श्लोक 14.5

पीडितं परेक्ष्य राजानं सॊदर्या भरतर्षभ महत्या सेनया सार्धं परिवव्रुः सम पार्षतम

pīḍitaṃ parekṣya rājānaṃ sòdaryā bharatarṣabha mahatyā senayā sārdhaṃ parivavruḥ sama pārṣatama

हिन्दी अर्थ

दह्ामानेव खे राजन् सासृजत् पावकार्चिष:

English

Seeing the king tormented, his brothers, O best of the Bharatas, with a great army surrounded the Parshata.

अध्याय 9

श्लोक 14.6

स तैः परिवृतॊ शूरैः सर्वतॊ ऽतिरथैर भृशम वयचरत समरे राजन दर्शयन हस्तलाघवम

sa taiḥ parivṛtò śūraiḥ sarvatò 'tirathaira bhṛśama vayacarata samare rājana darśayana hastalāghavama

हिन्दी अर्थ

अज्जारवर्ष मुमुचे तदद्भुतमिवाभवत्

English

Surrounded by those brave atirathas on every side, he ranged in the battle, O king, showing dexterity of hand.

अध्याय 9

श्लोक 14.7

शिखण्डी कृतवर्माणं गौतमं च महारथम परभद्रकैः समायुक्तॊ यॊधयाम आस धन्विनौ

śikhaṇḍī kṛtavarmāṇaṃ gautamaṃ ca mahārathama parabhadrakaiḥ samāyuktò yòdhayāma āsa dhanvinau

हिन्दी अर्थ

तोत्रैरिव तदान्योन्यं गदाग्राभ्यां निजघ्नतु:

English

Shikhandin, joined with the Prabhadrakas, fought Kritavarman and Gautama, the great chariot-warrior, both bowmen.

अध्याय 9

श्लोक 14.8

तत्रापि सुमहद युद्धं घॊररूपं विशां पते पराणान संत्यजतां युद्धे पराणद्यूताभिदेवने

tatrāpi sumahada yuddhaṃ ghòrarūpaṃ viśāṃ pate parāṇāna saṃtyajatāṃ yuddhe parāṇadyūtābhidevane

हिन्दी अर्थ

प्रेक्षणीयतरावास्तां पुष्पिताविव किंशुकौ

English

There too a very great, dreadful battle took place, O lord of men, of those giving up life in a gamble of life.

अध्याय 9

श्लोक 14.9

शल्यस तु शरवर्षाणि विमुञ्चन सर्वतॊदिशम पाण्डवान पीडयाम आस ससात्यकि वृकॊदरान

śalyasa tu śaravarṣāṇi vimuñcana sarvatòdiśama pāṇḍavāna pīḍayāma āsa sasātyaki vṛkòdarāna

हिन्दी अर्थ

भीमसेनो महाबाहुर्न चचालाचलो तथा

English

Shalya, loosing showers of arrows in every quarter, tormented the Pandavas, with Satyaki and Vrikodara.

अध्याय 9

श्लोक 14.10

तथॊभौ च यमौ युद्धे यम तुल्यपराक्रमौ यॊधयाम आस राजेन्द्र वीर्येण च बलेन च

tathòbhau ca yamau yuddhe yama tulyaparākramau yòdhayāma āsa rājendra vīryeṇa ca balena ca

हिन्दी अर्थ

गौतम: पुनराचार्यो धृष्टद्युम्मनमयोधयत्

English

So too he fought both twins in the battle, equal in prowess to Yama, with valour and strength, O king of kings.

अध्याय 9

श्लोक 14.11

शल्य सायकनुन्नानां पाण्डवानां महामृधे तरातारं नाध्यगच्छन्त केच चित तत्र महारथाः

śalya sāyakanunnānāṃ pāṇḍavānāṃ mahāmṛdhe tarātāraṃ nādhyagacchanta keca cita tatra mahārathāḥ

हिन्दी अर्थ

बाणोंद्वारा द्रौपदीके वीर पुत्रोंमेंसे प्रयेकको घायल कर दिया

English

Of the Pandavas driven by Shalya's arrows in the great battle, none of the great chariot-warriors found a protector.

अध्याय 9

श्लोक 14.12

ततस तु नकुलः शूरॊ धर्मराजे परपीडिते अभिदुद्राव वेगेन मातुलं माद्रिनन्दनः

tatasa tu nakulaḥ śūrò dharmarāje parapīḍite abhidudrāva vegena mātulaṃ mādrinandanaḥ

हिन्दी अर्थ

पुनश्न भीमसेनस्य जघानाश्चवांस्तथा55हवे

English

Then, when the king of dharma was harassed, the brave Nakula, Madri's delight, rushed with speed at his maternal uncle.

अध्याय 9

श्लोक 14.13

संछाद्य समरे शल्यं नकुलः परवीरहा विव्याध चैनं दशभिः समयमानः सतनान्तरे

saṃchādya samare śalyaṃ nakulaḥ paravīrahā vivyādha cainaṃ daśabhiḥ samayamānaḥ satanāntare

हिन्दी अर्थ

कालो दण्डमिवोद्यम्य गदां क़रुद्धो महाबल:

English

Covering Shalya in the battle, Nakula, slayer of heroes, pierced him in the chest with ten arrows, smiling.

अध्याय 9

श्लोक 14.14

सर्वपारशवैर बाणैः कर्मार परिमार्जितैः सवर्णपुङ्खैः शिला धौतैर धनुर यन्त्रप्रचॊदितैः

sarvapāraśavaira bāṇaiḥ karmāra parimārjitaiḥ savarṇapuṅkhaiḥ śilā dhautaira dhanura yantrapracòditaiḥ

हिन्दी अर्थ

कृतवर्मा त्ववप्लुत्य रथात् तस्मादपाक्रमत्

English

With all-iron arrows polished by smiths, gold-feathered, stone-whetted, driven by the bow-machine,

अध्याय 9

श्लोक 14.15

शल्यस तु पीडितस तेन सवस्त्रीयेण महात्मना नकुलं पीडयाम आस सवस्रीयेण महात्मना

śalyasa tu pīḍitasa tena savastrīyeṇa mahātmanā nakulaṃ pīḍayāma āsa savasrīyeṇa mahātmanā

हिन्दी अर्थ

पुनरेव शितैर्बाणैर्युधेष्ठिमपीडयत्

English

Shalya, tormented by his own sister's son, the great soul, tormented Nakula, his sister's son, the great soul.

अध्याय 9

श्लोक 14.16

ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा भीमसेनॊ ऽथ सात्यकिः सहदेवश च माद्रेयॊ मद्रराजम उपाद्रवन

tatò yudhiṣṭhirò rājā bhīmasenò 'tha sātyakiḥ sahadevaśa ca mādreyò madrarājama upādravana

हिन्दी अर्थ

विनाशायाभिसंधाय गदामादाय वीर्यवान्

English

Then King Yudhishthira, Bhimasena, Satyaki and Sahadeva son of Madri rushed at the king of the Madras.

अध्याय 9

श्लोक 14.17

तान आपतत एवाशु पूरयानान रतः सवनैः दिशश च परदिशश चैव कम्पयानांश च मेदिनीम परतिजग्राह समरे सेनापतिर अमित्रजित

tāna āpatata evāśu pūrayānāna rataḥ savanaiḥ diśaśa ca paradiśaśa caiva kampayānāṃśa ca medinīma paratijagrāha samare senāpatira amitrajita

हिन्दी अर्थ

गजवाजिमनुष्याणां देहान्तकरणीमपि

English

As they swiftly came on, filling quarters and intermediate quarters with sound and shaking the earth, the commander, conqueror of foes, met them in the battle.

अध्याय 9

श्लोक 14.18

युधिष्ठिरं तरिभिर विद्ध्वा भीमसेनं च सप्तभिः सात्यकिं च शतेनाजौ सहदेवं तरिभिः शरैः

yudhiṣṭhiraṃ taribhira viddhvā bhīmasenaṃ ca saptabhiḥ sātyakiṃ ca śatenājau sahadevaṃ taribhiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

शैक्यां व्यालीमिवात्युग्रां वज्धकल्पामयोमयीम्

English

Having pierced Yudhishthira with three, Bhimasena with seven, Satyaki with a hundred in the battle, and Sahadeva with three arrows,

अध्याय 9

श्लोक 14.19

ततस तु सशरं चापं नकुलस्य महात्मनः मद्रेश्वरः कषुरप्रेण तदा चिच्छेद मारिष तद अशीर्यत विच्छिन्नं धनुः शल्यस्य सायकैः

tatasa tu saśaraṃ cāpaṃ nakulasya mahātmanaḥ madreśvaraḥ kaṣurapreṇa tadā ciccheda māriṣa tada aśīryata vicchinnaṃ dhanuḥ śalyasya sāyakaiḥ

हिन्दी अर्थ

निर्मुक्ताशीविषाकारां पृक्तां गजमहैरपि

English

the lord of the Madras then, O revered one, with a razor-arrow cut the great-souled Nakula's bow with its arrow, and Shalya's cut bow shattered.

अध्याय 9

श्लोक 14.20

अथान्यद धनुर आदाय माद्रीपुत्रॊ महारथः मद्रराजरथं तूर्णं पूरयाम आस पत्रिभिः

athānyada dhanura ādāya mādrīputrò mahārathaḥ madrarājarathaṃ tūrṇaṃ pūrayāma āsa patribhiḥ

हिन्दी अर्थ

आह्वयामास युद्धाय भीमसेनो महाबल:

English

Then, taking another bow, the great chariot-warrior son of Madri quickly filled the king of the Madras' chariot with feathered arrows.

अध्याय 9

श्लोक 14.21

युधिष्ठिरस तु मद्रेशं सहदेवश च मारिष दशभिर दशभिर बाणैर उरस्य एनम अविध्यताम

yudhiṣṭhirasa tu madreśaṃ sahadevaśa ca māriṣa daśabhira daśabhira bāṇaira urasya enama avidhyatāma

हिन्दी अर्थ

जघान गुह्ुकान क्रुद्धो नदन् पार्थो महाबल:

English

Yudhishthira and Sahadeva, O revered one, pierced the lord of the Madras in the chest with ten arrows each.

अध्याय 9

श्लोक 14.22

भीमसेनस ततः षष्ट्या सात्यकिर नवभिः शरैः मद्रराजम अभिद्रुत्य जघ्नतुः कङ्कपत्रिभिः

bhīmasenasa tataḥ ṣaṣṭyā sātyakira navabhiḥ śaraiḥ madrarājama abhidrutya jaghnatuḥ kaṅkapatribhiḥ

हिन्दी अर्थ

तां वज़्मणिरत्नौचकल्मषां वज्रगौरवाम्

English

Then Bhimasena with sixty and Satyaki with nine arrows, rushing at the king of the Madras, struck him with heron-feathered arrows.

अध्याय 9

श्लोक 14.23

मद्रराजस ततः करुद्धः सात्यकिं नवभिः शरैः विव्याध भूयः सप्तत्या शराणां नतपर्वणाम

madrarājasa tataḥ karuddhaḥ sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ vivyādha bhūyaḥ saptatyā śarāṇāṃ nataparvaṇāma

हिन्दी अर्थ

गदया युद्धकुशलस्तया दारुणनादया

English

The king of the Madras, enraged, pierced Satyaki with nine arrows and again with seventy straight-jointed arrows.

अध्याय 9

श्लोक 14.24

अथास्य सशरं चापं मुष्टौ चिच्छेद मारिष हयांश च चतुरः संख्ये परेषयाम आस मृत्यवे

athāsya saśaraṃ cāpaṃ muṣṭau ciccheda māriṣa hayāṃśa ca caturaḥ saṃkhye pareṣayāma āsa mṛtyave

हिन्दी अर्थ

वृकोदरस्त्वसम्भ्रान्तस्तमेवोद्धृत्य तोमरम्

English

Then he cut his bow with its arrow in his fist, O revered one, and sent his four horses to death in the battle.

अध्याय 9

श्लोक 14.25

विरथं सात्यकिं कृत्वा मद्रराजॊ महाबलः विशिखानां शतेनैनम आजघान समन्ततः

virathaṃ sātyakiṃ kṛtvā madrarājò mahābalaḥ viśikhānāṃ śatenainama ājaghāna samantataḥ

हिन्दी अर्थ

स भिजन्नमर्मा रुधिरं वमन् वित्रस्तमानस:

English

Having made Satyaki chariotless, the mighty king of the Madras struck him on every side with a hundred arrows.

अध्याय 9

श्लोक 14.26

माद्रीपुत्रौ तु संरब्धौ भीमसेनं च पाण्डवम युधिष्ठिरं च कौरव्य विव्याध दशभिः शरैः

mādrīputrau tu saṃrabdhau bhīmasenaṃ ca pāṇḍavama yudhiṣṭhiraṃ ca kauravya vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

वहाँसे पीछे हट गये

English

The two sons of Madri, enraged, pierced Bhimasena the Pandava and Yudhishthira, O Kaurava, with ten arrows.

अध्याय 9

श्लोक 14.27

तत्राद्भुतम अपश्याम मद्रराजस्य पौरुषम यद एनं सहिताः पार्था नाभ्यवर्तन्त संयुगे

tatrādbhutama apaśyāma madrarājasya pauruṣama yada enaṃ sahitāḥ pārthā nābhyavartanta saṃyuge

हिन्दी अर्थ

कृतप्रतिकृतं दृष्टवा शल्यो विस्मितमानस:

English

There we saw the marvellous manliness of the king of the Madras, that the Parthas together did not prevail in the battle.

अध्याय 9

श्लोक 14.28

अथान्यं रथम आस्थाय सात्यकिः सत्यविक्रमः पीडितान पाण्डवान दृष्ट्वा मद्रराजवशं गतान अभिदुद्राव वेगेन मद्राणाम अधिपं बली

athānyaṃ rathama āsthāya sātyakiḥ satyavikramaḥ pīḍitāna pāṇḍavāna dṛṣṭvā madrarājavaśaṃ gatāna abhidudrāva vegena madrāṇāma adhipaṃ balī

हिन्दी अर्थ

हो उठा। वे गदा हाथमें लेकर अपने शत्रुकी ओर देखने लगे

English

Then Satyaki of true valour, mounting another chariot and seeing the Pandavas tormented, come under the power of the king of the Madras, strong, rushed with speed at the lord of the Madras.

अध्याय 9

श्लोक 14.29

आपतन्तं रथं तस्य शल्यः समितिशॊभनः परत्युद्यतौ रथेनैव मत्तॊ मत्तम इव दविपम

āpatantaṃ rathaṃ tasya śalyaḥ samitiśòbhanaḥ paratyudyatau rathenaiva mattò mattama iva davipama

हिन्दी अर्थ

ते दृष्टवा कर्म संग्रामे घोरमक्लिष्टकर्मण:

English

Shalya, ornament of battle, advanced against his coming chariot in his own chariot, like a rutting elephant against a rutting elephant.

अध्याय 9

श्लोक 14.30

स संनिपातस तुमुलॊ बभूवाद्भुतदर्शनः सात्यकेश चैव शूरस्य मद्राणाम अधिपस्य च यादृशॊ वै पुरावृत्तः शम्बरामर राजयॊः

sa saṃnipātasa tumulò babhūvādbhutadarśanaḥ sātyakeśa caiva śūrasya madrāṇāma adhipasya ca yādṛśò vai purāvṛttaḥ śambarāmara rājayòḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहा भारते शल्यपर्वणि भीमसेनशल्ययुद्धे एकादशोध्याय:

English

A tumultuous encounter, wondrous to behold, took place between the hero Satyaki and the lord of the Madras, such as of old between Shambara and the king of the gods.

अध्याय 9

श्लोक 14.31

सात्यकिः परेक्ष्य समरे मद्रराजं वयवस्थितम विव्याध दशभिर बाणैस तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत

sātyakiḥ parekṣya samare madrarājaṃ vayavasthitama vivyādha daśabhira bāṇaisa tiṣṭha tiṣṭheti cābravīta

हिन्दी अर्थ

लोहेकी गदा हाथमें लेकर पर्वतके समान अविचलभावसे खड़े हो गये

English

Seeing the king of the Madras standing in the battle, Satyaki pierced him with ten arrows and said, "Stand, stand!"

अध्याय 9

श्लोक 14.32

मद्रराजस तु सुभृशं विद्धस तेन महात्मना सात्यकिमं परतिविव्याध चित्रपुङ्खैः शितैः शरैः

madrarājasa tu subhṛśaṃ viddhasa tena mahātmanā sātyakimaṃ parativivyādha citrapuṅkhaiḥ śitaiḥ śaraiḥ

हिन्दी अर्थ

सशृज्गभमिव कैलासं सवज़मिव वासवम्

English

The king of the Madras, much pierced by that great soul, pierced Satyaki in return with sharp variegated-feathered arrows.

अध्याय 9

श्लोक 14.33

ततः पार्था महेष्वासाः सात्वताभिसृतं नृपम अभ्यद्रवन रथैस तूर्णं मातुलं वधकाम्यया

tataḥ pārthā maheṣvāsāḥ sātvatābhisṛtaṃ nṛpama abhyadravana rathaisa tūrṇaṃ mātulaṃ vadhakāmyayā

हिन्दी अर्थ

सिंहनादश्न संजज्ञे शूराणां हर्षवर्धन:

English

Then the mighty-bowed Parthas quickly rushed in chariots at the king who had been approached by Satyaki, wishing to slay their maternal uncle.

अध्याय 9

श्लोक 14.34

तत आसीत परामर्दस तुमुलः शॊणितॊदकः शूराणां युध्यमानानां सिंहानाम इव नर्दताम

tata āsīta parāmardasa tumulaḥ śòṇitòdakaḥ śūrāṇāṃ yudhyamānānāṃ siṃhānāma iva nardatāma

हिन्दी अर्थ

तावकाश्षापरे चैव साधु साथ्वित्यपूजयन्

English

Then a tumultuous crush took place with blood for water, of the brave fighting, like lions roaring.

अध्याय 9

श्लोक 14.35

तेषाम आसीन महाराज वयतिक्षेपः परस्परम सिंहानाम आमिषेप्सूनां कूजताम इव संयुगे

teṣāma āsīna mahārāja vayatikṣepaḥ parasparama siṃhānāma āmiṣepsūnāṃ kūjatāma iva saṃyuge

हिन्दी अर्थ

सोढुमुत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे

English

There was a mutual clash among them, O great king, like lions in battle crying out, desirous of prey.

अध्याय 9

श्लोक 14.36

तेषां बाणसहस्रौघैर आकीर्णा वसुधाभवत अन्तरिक्षं च सहसा बाणभूतम अभूत तदा

teṣāṃ bāṇasahasraughaira ākīrṇā vasudhābhavata antarikṣaṃ ca sahasā bāṇabhūtama abhūta tadā

हिन्दी अर्थ

नहीं है, जो युद्धमें भीमसेनका वेग सह सके

English

The earth was strewn with floods of their thousands of arrows, and the sky suddenly became full of arrows.

अध्याय 9

श्लोक 14.37

शरान्धकारं बहुधा कृतं तत्र समन्ततः अब्भ्रच छायेव संजज्ञे शरैर मुक्तैर महात्मभिः

śarāndhakāraṃ bahudhā kṛtaṃ tatra samantataḥ abbhraca chāyeva saṃjajñe śaraira muktaira mahātmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

सोदुमुत्सहते नानयो योधो युधि वृकोदरात्

English

A darkness of arrows was made in many ways there on every side, a shade as of cloud arose from the arrows loosed by the great souls.

अध्याय 9

श्लोक 14.38

तत्र राजञ शरैर मुक्तैर निर्मुक्तैर इव पन्नगैः सवर्णपुङ्खैः परकाशद्भिर वयरॊचन्त दिशस तथा

tatra rājaña śaraira muktaira nirmuktaira iva pannagaiḥ savarṇapuṅkhaiḥ parakāśadbhira vayaròcanta diśasa tathā

हिन्दी अर्थ

दूसरा कोई योद्धा नहीं सह सकता'

English

There, O king, the quarters shone with arrows loosed as if serpents freed from their skins, with golden feathers, shining.

अध्याय 9

श्लोक 14.39

तत्राद्भुतं परं चक्रे शल्यः शत्रुनिबर्हणः यद एकः समरे शूरॊ यॊधयाम आस वै बहून

tatrādbhutaṃ paraṃ cakre śalyaḥ śatrunibarhaṇaḥ yada ekaḥ samare śūrò yòdhayāma āsa vai bahūna

हिन्दी अर्थ

आवर्तितौ गदाहस्तौ मद्रराजवृकोदरौ

English

Shalya, slayer of foes, did a supreme marvel there, in that alone, the brave one, he fought many in the battle.

अध्याय 9

श्लोक 14.40

मद्रराजभुजॊत्सृष्टैः कङ्कबर्हिण वाजितैः संपतद्भिः शरैर घॊरैर अवाकीर्यत मेदिनी

madrarājabhujòtsṛṣṭaiḥ kaṅkabarhiṇa vājitaiḥ saṃpatadbhiḥ śaraira ghòraira avākīryata medinī

हिन्दी अर्थ

विद्युदभ्रप्रतीिकाशा भीमस्य शुशुभे गदा

English

The earth was strewn with dreadful arrows falling, loosed from the arms of the king of the Madras, heron-feathered.

अध्याय 9

श्लोक 14.41

तत्र शल्य रथं राजन विचरन्तं महाहवे अपश्याम यथापूर्वं शक्रस्यासुरसंक्षये

tatra śalya rathaṃ rājana vicarantaṃ mahāhave apaśyāma yathāpūrvaṃ śakrasyāsurasaṃkṣaye

हिन्दी अर्थ

भीमसेनकी गदा बिजलीसहित मेघके समान सुशोभित होती थी

English

There we saw Shalya's chariot ranging in the great battle as of old Shakra's in the destruction of the asuras.

अध्याय 9

श्लोक 15.1

[स] तथ सैन्यास तव विभॊ मद्रराजपुरस्कृताः पुनर अभ्यद्रवन पार्थान वेगेन महता रणे

[sa] tatha sainyāsa tava vibhò madrarājapuraskṛtāḥ punara abhyadravana pārthāna vegena mahatā raṇe

हिन्दी अर्थ

नहीं हुए। वे पर्वतके समान अविचलभावसे खड़े रहे

English

"Sanjaya said, 'On that table land at the foot of Himavat, those warriors, O monarch, delighting at the prospect of battle and assembled together, passed the night. Indeed, Shalya and Chitrasena and the mighty car-warrior Shakuni and Ashvatthama and Kripa and Kritavarma of the Satwata race, and Sushena and Arishtasena and Dhritasena of great energy and Jayatsena and all these kings passed the night there. After the heroic Kama had been slain in battle, thy sons, inspired with fright by the Pandavas desirous of victory, failed to obtain peace anywhere else than on the mountains of Himavat. All of them then, O king, who were resolved on battle, duly worshipped the king and said unto him, in the presence of Shalya, these words, "It behoveth thee to fight with the enemy, after having made some one the generalissimo of thy army, protected by whom in battle we will vanquish our foes." Then Duryodhana, without alighting from his car (proceeded towards) that foremost of car-warriors, that hero conversant with all the rules of battle (Ashvatthama), who resembled the Destroyer himself in battle. Possessed of beautiful limbs, of head well covered, of a neck adorned with three lines like those in a conch shell, of sweet speech, of eyes resembling the petals of a full blown lotus, and of a face like that of the dignity of Mem, resembling the bull of Mahadeva as regards neck, eyes, tread, and voice, endued with arms that were large, massive, and well-joined, having a chest that was broad and well-formed, equal unto Garuda or the wind in speed and might, gifted with a splendour like that of the rays of the Sun, rivalling Usanas himself in intelligence and the Moon in beauty and form and charms of face, with a body that seemed to be made of a number of golden lotuses, with well-made joints, of well-formed thighs and waist and hips, of beautiful fingers, and beautiful nails, he seemed to have been made by the Creator with care after collecting one after another all the beautiful and good attributes of creation. Possessed of every auspicious mark, and clever in every act, he was an ocean of learning. Ever vanquishing his foes with great speed, he was incapable of being forcibly vanquished by foes. He knew, in all its details, the science of weapons consisting of four padas and ten angas. He knew also the four Vedas with all their branches, and the Akhyanas as the fifth. Possessed of great ascetic merit, Drona, himself not born of woman, having worshipped the Three-eyed deity with great attention and austere vows, begat him upon a wife not born of woman. Approaching that personage of unrivalled feats, that one who is unrivalled in beauty on Earth, that one who has mastered all branches of learning, that ocean of accomplishments, that faultless Ashvatthama, thy son told him these words, "Thou, O preceptor's son, art today our highest refuge. Tell us, therefore, who is to be the generalissimo of my forces now, placing whom at our head, all of us, united together, may vanquish the Pandavas?"

अध्याय 9

श्लोक 15.2

पीडितास तावकाः सर्वे परधावन्तॊ रणॊत्कटाः कषणेनैव च पार्थांस ते बहुत्वात समलॊडयन

pīḍitāsa tāvakāḥ sarve paradhāvantò raṇòtkaṭāḥ kaṣaṇenaiva ca pārthāṃsa te bahutvāta samalòḍayana

हिन्दी अर्थ

तदनीकमभिप्रेक्ष्य ततस्ते पाण्डुनन्दना:

English

Tormented, all your men, arrogant in battle, ran forward, and in a moment, by their numbers, they overwhelmed the Parthas.

अध्याय 9

श्लोक 15.3

ते वध्यमानाः कुरुभिः पाण्डवा नावतस्थिरे निवार्यमाणा भीमेन पश्यतॊः कृष्ण पार्थयॊः

te vadhyamānāḥ kurubhiḥ pāṇḍavā nāvatasthire nivāryamāṇā bhīmena paśyatòḥ kṛṣṇa pārthayòḥ

हिन्दी अर्थ

विजये धृतसंकल्पा: समरे त्यक्तजीविता:

English

Slain by the Kurus, the Pandavas did not stand, though held back by Bhima, in the sight of Krishna and Partha.

अध्याय 9

श्लोक 15.4

ततॊ धनंजयः करुद्धाः कृपं सह पदानुगैः अवाकिरच छरौघेण कृतवर्माणम एव च

tatò dhanaṃjayaḥ karuddhāḥ kṛpaṃ saha padānugaiḥ avākiraca charaugheṇa kṛtavarmāṇama eva ca

हिन्दी अर्थ

तस्य पार्थो महाराज नाराचान् वै चतुर्दश

English

Then Dhananjaya, enraged, covered Kripa with his followers and Kritavarman with a flood of arrows.

अध्याय 9

श्लोक 15.5

शकुनिं सहदेवस तु सह सैन्यम अवारयत नकुलः पार्श्वतः सथित्वा मद्रराजम अवैक्षत

śakuniṃ sahadevasa tu saha sainyama avārayata nakulaḥ pārśvataḥ sathitvā madrarājama avaikṣata

हिन्दी अर्थ

सात्यकिं भीमसेनं च माद्रीपुत्री च पाण्डवी

English

Sahadeva held Shakuni back with his army; Nakula, standing at the side, looked at the king of the Madras.

अध्याय 9

श्लोक 15.6

दरौपदेया नरेन्द्रांश च भूयिष्ठं समवारयन दरॊणपुत्रं च पाञ्चाल्यः शिखाण्डी समवारयत

daraupadeyā narendrāṃśa ca bhūyiṣṭhaṃ samavārayana daròṇaputraṃ ca pāñcālyaḥ śikhāṇḍī samavārayata

हिन्दी अर्थ

घायल करके फिर सात बाणोंसे बींध डाला

English

The sons of Draupadi mostly held back the kings, and Shikhandin the Panchala held back Drona's son.

अध्याय 9

श्लोक 15.7

भीमसेनस तु राजानं गदापाणिर अवारयत शल्यं तु सह सैन्येन कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः

bhīmasenasa tu rājānaṃ gadāpāṇira avārayata śalyaṃ tu saha sainyena kuntīputrò yudhiṣṭhiraḥ

हिन्दी अर्थ

सारथिं चास्य समरे शरेणानतपर्वणा

English

Bhimasena, mace in hand, held back the king (Duryodhana), and Kunti's son Yudhishthira held back Shalya with his army.

अध्याय 9

श्लोक 15.8

ततः समभवद युद्धं संसक्तं तत्र तत्र ह तावकानां परेषां च संग्रामेष्व अनिवर्तिनाम

tataḥ samabhavada yuddhaṃ saṃsaktaṃ tatra tatra ha tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃgrāmeṣva anivartināma

हिन्दी अर्थ

पीट दिया और उन्हें भी पुनः तीन बाणोंसे घायल किया

English

Then a battle took place, locked together here and there, of yours and the enemy's, never retreating from battles.

अध्याय 9

श्लोक 15.9

तत्र पश्यामहे कर्म शल्यस्यातिमहद रणे यद एकः सर्वसैन्यानि पाण्डवानाम अयुध्यत

tatra paśyāmahe karma śalyasyātimahada raṇe yada ekaḥ sarvasainyāni pāṇḍavānāma ayudhyata

हिन्दी अर्थ

भीमसेनस्तु सप्तत्या सात्यकिर्नवभि: शरै:

English

We saw there Shalya's very great deed in the battle: that alone he fought all the armies of the Pandavas.

अध्याय 9

श्लोक 15.10

वयदृश्यत तदा शल्यॊ युधिष्ठिर समीपतः रणे चन्द्रसमॊ ऽभयाशे शरैश चर इव गरहः

vayadṛśyata tadā śalyò yudhiṣṭhira samīpataḥ raṇe candrasamò 'bhayāśe śaraiśa cara iva garahaḥ

हिन्दी अर्थ

शल्यो न विव्यथे राजन् दन्तिनेव महागिरि:

English

" '(Thus addressed), the son of Drona answered, "Let Shalya become the leader of our army. In descent, in prowess, in energy, in fame, in beauty of person, and in every other accomplishment, he is superior. Mindful of the services rendered to him, he has taken up our side, having abandoned the sons of his own sister. Owning a large force of his own, that mighty-armed one is like a second (Kartikeya, the) celestial generalissimo. Making that king the commander of our forces, O best of monarchs, we will be able to gain victory, like the gods, after making the unvanquished Skanda their commander." After Drona' s son

अध्याय 9

श्लोक 15.11

पीडयित्वा तु राजानं शरैर आशीविषॊपमैः अभ्यधावत पुनर भीमं शरवर्षैर अवाकिरत

pīḍayitvā tu rājānaṃ śaraira āśīviṣòpamaiḥ abhyadhāvata punara bhīmaṃ śaravarṣaira avākirata

हिन्दी अर्थ

गदानिपातसंहादो वज़योरिव नि:स्वन:

English

Having tormented the king (Yudhishthira) with arrows like venomous serpents, he rushed on and covered Bhima with showers of arrows.

अध्याय 9

श्लोक 15.12

तस्य तल लाघवं दृष्ट्वा तथैव च कृतास्त्रताम अपूजयन्न अनीकानि परेषां तावकानि च

tasya tala lāghavaṃ dṛṣṭvā tathaiva ca kṛtāstratāma apūjayanna anīkāni pareṣāṃ tāvakāni ca

हिन्दी अर्थ

पुनरन्तरमार्गस्थौ मण्डलानि विचेरतु:

English

Seeing his dexterity and skill with weapons, the divisions of yours and the enemy honoured it.

अध्याय 9

श्लोक 15.13

पीड्यमानास तु शल्येन पाण्डवा भृशविक्षताः पराद्रवन्त रणं हित्वा करॊशमाने युधिष्ठिरे

pīḍyamānāsa tu śalyena pāṇḍavā bhṛśavikṣatāḥ parādravanta raṇaṃ hitvā karòśamāne yudhiṣṭhire

हिन्दी अर्थ

उद्यम्य लोहदण्डाभ्यामतिमानुषकर्मणो:

English

Tormented by Shalya, the Pandavas, much wounded, fled from the battle while Yudhishthira cried out.

अध्याय 9

श्लोक 15.14

वध्यमानेष्व अनीकेषु मद्रराजेन पाण्डवः अमर्षवशम आपन्नॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः ततः पौरुषम आस्थाय मद्रराजम अपीडयत

vadhyamāneṣva anīkeṣu madrarājena pāṇḍavaḥ amarṣavaśama āpannò dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ tataḥ pauruṣama āsthāya madrarājama apīḍayata

हिन्दी अर्थ

आघात करने और मण्डलाकार गतिसे विचरने लगे

English

While the divisions were being slain by the king of the Madras, the Pandava, the king of dharma Yudhishthira, fell under the power of indignation; then taking up manliness, he tormented the king of the Madras.

अध्याय 9

श्लोक 15.15

जयॊ वास्तु वधॊ वेति कृतबुद्धिर महारथः समाहूयाब्रवीत सर्वान भरातॄन कृष्णं च माधवम

jayò vāstu vadhò veti kṛtabuddhira mahārathaḥ samāhūyābravīta sarvāna bharātṝna kṛṣṇaṃ ca mādhavama

हिन्दी अर्थ

तौ परस्परसंरम्भाद् गदाभ्यां सुभशाहतौ

English

"Victory or death"—so resolved, the great chariot-warrior summoned all his brothers and Krishna Madhava and said:

अध्याय 9

श्लोक 15.16

भीष्मॊ दरॊणश च कर्णश च ये चान्ये पृथिवीक्षितः कौरवार्थे पराक्रान्ताः संग्रामे निधनं गताः

bhīṣmò daròṇaśa ca karṇaśa ca ye cānye pṛthivīkṣitaḥ kauravārthe parākrāntāḥ saṃgrāme nidhanaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

उभयो: सेनयोर्वीरास्तदा हाहाकृतोभवन्

English

"Bhishma, Drona and Karna, and the other lords of the earth who were valiant for the Kauravas' sake, have gone to their end in the battle.

अध्याय 9

श्लोक 15.17

यथाभागं यथॊत्साहं भवन्तः कृतपौरुषाः भागॊ ऽवशिष्ट एकॊ ऽयं मम शल्यॊ महारथः

yathābhāgaṃ yathòtsāhaṃ bhavantaḥ kṛtapauruṣāḥ bhāgò 'vaśiṣṭa ekò 'yaṃ mama śalyò mahārathaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः स्वरथमारोप्य मद्राणामृषभं रणे

English

You have all done manly deeds according to your share and zeal; one share remains for me: this great chariot-warrior Shalya.

अध्याय 9

श्लोक 15.18

सॊ ऽहम अद्य युधा जेतुम आशंसे मद्रकेश्वरम तत्र यन मानसं मह्यं तत सार्वं निगदामि वः

sò 'hama adya yudhā jetuma āśaṃse madrakeśvarama tatra yana mānasaṃ mahyaṃ tata sārvaṃ nigadāmi vaḥ

हिन्दी अर्थ

क्षीणवद् विद्धलत्वात् तु निमेषात् पुनरुत्थित:

English

Today I hope to conquer the lord of the Madras in battle; what is in my mind regarding this, I tell you all.

अध्याय 9

श्लोक 15.19

चक्ररक्षाव इमौ शूरौ मम माद्रवतीसुतौ अजेयौ वासवेनापि समरे वीर संमतौ

cakrarakṣāva imau śūrau mama mādravatīsutau ajeyau vāsavenāpi samare vīra saṃmatau

हिन्दी अर्थ

भुजावुच्छित्य शस्त्र च शब्देन महता तत:

English

These two heroes, the sons of Madri, my wheel-guards, unconquerable even by Vasava in battle, esteemed heroes,

अध्याय 9

श्लोक 15.20

साध्व इमौ मातुलं युद्धे कषत्रधर्मपुरस्कृतौ मदर्थं परतियुध्येतां मानार्हौ सत्यसंगरौ

sādhva imau mātulaṃ yuddhe kaṣatradharmapuraskṛtau madarthaṃ paratiyudhyetāṃ mānārhau satyasaṃgarau

हिन्दी अर्थ

आदिकी ओर बढ़ चले

English

well may they, putting kshatriya duty first, fight their maternal uncle for my sake, worthy of honour and true to their pledge.

अध्याय 9

श्लोक 15.21

मां वा शल्यॊ रणे हन्ता तं वाहं भद्रम अस्तु वः इति सत्याम इमां वाणीं लॊकवीरा निबॊधत

māṃ vā śalyò raṇe hantā taṃ vāhaṃ bhadrama astu vaḥ iti satyāma imāṃ vāṇīṃ lòkavīrā nibòdhata

हिन्दी अर्थ

तेषामापततां तूर्ण पुत्रस्ते भरतर्षभ

English

Either Shalya will slay me in the battle or I him; good luck to you. Hear this true word, heroes of the world:

अध्याय 9

श्लोक 15.22

यॊत्स्ये ऽहं मातुलेनाद्य कषत्रधर्मेण पार्थिवाः सवयं समभिसंधाय विजयायेतराय वा

yòtsye 'haṃ mātulenādya kaṣatradharmeṇa pārthivāḥ savayaṃ samabhisaṃdhāya vijayāyetarāya vā

हिन्दी अर्थ

योद्धाओंमेंसे चेकितानकी छातीपर गहरी चोट पहुँचायी

English

today I shall fight my uncle by kshatriya duty, O lords of the earth, having myself resolved, for victory or the other.

अध्याय 9

श्लोक 15.23

तस्य मे ऽभयधिकं शस्त्रं सर्वॊपकरणानि च संयुञ्जन्तु रणे कषिप्रं शास्त्रवद रथयॊजकाः

tasya me 'bhayadhikaṃ śastraṃ sarvòpakaraṇāni ca saṃyuñjantu raṇe kaṣipraṃ śāstravada rathayòjakāḥ

हिन्दी अर्थ

स पपात रथोपस्थे तव पुत्रेण ताडित:

English

Let my chariot-yokers quickly equip me in the battle with superior weapons and all equipment according to rule.

अध्याय 9

श्लोक 15.24

शैनेयॊ दक्षिणं चक्रं धृष्टद्युम्नस तथॊत्तरम पृष्ठगॊपॊ भवत्व अद्य मम पार्थॊ धनंजयः

śaineyò dakṣiṇaṃ cakraṃ dhṛṣṭadyumnasa tathòttarama pṛṣṭhagòpò bhavatva adya mama pārthò dhanaṃjayaḥ

हिन्दी अर्थ

चेकितानं हतं दृष्टवा पाण्डवेया महारथा:

English

Let Shaineya be my right wheel, Dhrishtadyumna the left, and Partha Dhananjaya my rear-guard today.

अध्याय 9

श्लोक 15.25

पुरःसरॊ ममाद्यास्तु भीमः शस्त्रभृतां वरः एवम अभ्यधिकः शल्याद भविष्यामि महामृधे

puraḥsarò mamādyāstu bhīmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ evama abhyadhikaḥ śalyāda bhaviṣyāmi mahāmṛdhe

हिन्दी अर्थ

तावकानामनीकेषु पाण्डवा जितकाशिन:

English

Let Bhima, best of weapon-bearers, go before me today; so I shall be superior to Shalya in the great battle."

अध्याय 9

श्लोक 15.26

एवम उक्तास तथा चक्रुः सर्वे राज्ञः परियैषिणः तथ परहर्षः सैन्यानां पुनर आसीत तदा नृप

evama uktāsa tathā cakruḥ sarve rājñaḥ pariyaiṣiṇaḥ tatha paraharṣaḥ sainyānāṃ punara āsīta tadā nṛpa

हिन्दी अर्थ

विचरते थे। उस समय वे देखने ही योग्य थे

English

Thus addressed, all the kings, wishing his good, did so; and joy of the armies arose again then, O king,

अध्याय 9

श्लोक 15.27

पाञ्चालानां सॊमकानां मत्स्यानां च विशेषतः परतिज्ञां तां च संग्रामे धर्मराजस्य पूरयन

pāñcālānāṃ sòmakānāṃ matsyānāṃ ca viśeṣataḥ paratijñāṃ tāṃ ca saṃgrāme dharmarājasya pūrayana

हिन्दी अर्थ

कृपश्च कृतवर्मा च सौबलश्न महारथ:

English

of the Panchalas, Somakas and especially the Matsyas, fulfilling the king of dharma's pledge in the battle.

अध्याय 9

श्लोक 15.28

ततः शङ्खांश च भेरीश च शतशश चैव पुष्करान अवादयन्त पाञ्चालाः सिंहनादांश च नेदिरे

tataḥ śaṅkhāṃśa ca bherīśa ca śataśaśa caiva puṣkarāna avādayanta pāñcālāḥ siṃhanādāṃśa ca nedire

हिन्दी अर्थ

भारद्वाजस्य हन्तारं भूरिवीर्यपराक्रमम्

English

Then the Panchalas sounded conches, kettledrums and hundreds of drums and uttered lion-roars.

अध्याय 9

श्लोक 15.29

ते ऽभयधावन्त संरब्धा मद्रराजं तरस्विनः महता हर्षजेनाथ नादेन कुरुपुंगवाः

te 'bhayadhāvanta saṃrabdhā madrarājaṃ tarasvinaḥ mahatā harṣajenātha nādena kurupuṃgavāḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिसाहस्रास्तथा राजंस्तव पुत्रेण चोदिता:

English

Those mighty ones rushed in fury at the king of the Madras with a great sound born of joy, the bulls of the Kurus.

अध्याय 9

श्लोक 15.30

हरादेन गजघण्टानां शङ्खानां निनदेन च तूर्यशब्देन महता नादयन्तश च मेदिनीम

harādena gajaghaṇṭānāṃ śaṅkhānāṃ ninadena ca tūryaśabdena mahatā nādayantaśa ca medinīma

हिन्दी अर्थ

प्रेरणासे धरतीकी भयंकर धूल ऊपरको उठने लगी

English

With the clamour of elephant-bells, the sound of conches and the great noise of instruments, they made the earth resound.

अध्याय 9

श्लोक 15.31

तान परत्यगृह्णात पुत्रस ते मद्रराजश च वीर्यवान महामेघान इव बहूञ शैलाव अस्तॊदयाव उभौ

tāna paratyagṛhṇāta putrasa te madrarājaśa ca vīryavāna mahāmeghāna iva bahūña śailāva astòdayāva ubhau

हिन्दी अर्थ

श्रवणान्नामधेयानां पाण्डवानां च कीर्तनात्

English

Your son and the valiant king of the Madras received them, as two mountains, east and west, receive many great clouds.

अध्याय 9

श्लोक 15.32

शल्यस तु समरश्लाघी धर्मराजम अरिंदमम ववर्ष शरवर्षेण वर्षेण मघवान इव

śalyasa tu samaraślāghī dharmarājama ariṃdamama vavarṣa śaravarṣeṇa varṣeṇa maghavāna iva

हिन्दी अर्थ

तद्रज: पुरुषव्यात्र शोणितेन प्रशामितम्

English

Shalya, proud of war, rained a shower of arrows on the king of dharma, tamer of foes, as Maghavan rains.

अध्याय 9

श्लोक 15.33

तथैव कुरुराजॊ ऽपि परगृह्य रुचिरं धनुः दरॊणॊपदेशान विविधान दर्शयानॊ महामनाः

tathaiva kururājò 'pi paragṛhya ruciraṃ dhanuḥ daròṇòpadeśāna vividhāna darśayānò mahāmanāḥ

हिन्दी अर्थ

तथा प्रवृत्ते संग्रामे घोररूपे भयानके

English

Likewise the Kuru king, taking a fair bow, showing the many teachings of Drona, the high-minded,

अध्याय 9

श्लोक 15.34

ववर्षा शरवर्षाणि चित्रं लघु च सुष्ठु च न चास्य विवरं कश चिद ददर्श चरतॊ रणे

vavarṣā śaravarṣāṇi citraṃ laghu ca suṣṭhu ca na cāsya vivaraṃ kaśa cida dadarśa caratò raṇe

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मलोकपरा भूत्वा प्रार्थयन्तो जयं युधि

English

rained showers of arrows, wondrous, swift and well; nobody saw any opening in him as he ranged in the battle.

अध्याय 9

श्लोक 15.35

ताव उभौ विविधैर बाणैस ततक्षाते परस्परम शार्दूलाव आमिष परेप्षू पराक्रान्ताव इवाहवे

tāva ubhau vividhaira bāṇaisa tatakṣāte parasparama śārdūlāva āmiṣa parepṣū parākrāntāva ivāhave

हिन्दी अर्थ

भर्त॒पिण्डविमोक्षार्थ भर्त॒कार्यविनिश्चिता:

English

Those two hewed each other with arrows of many kinds, like tigers desirous of prey, valiant in battle.

अध्याय 9

श्लोक 15.36

भीमस तु तव पुत्रेण रणशौण्डेन संगतः पाञ्चाल्यः सात्यकिश चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ शकुनिप्रमुखान वीरान परत्यगृह्णन समन्ततः

bhīmasa tu tava putreṇa raṇaśauṇḍena saṃgataḥ pāñcālyaḥ sātyakiśa caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau śakunipramukhāna vīrāna paratyagṛhṇana samantataḥ

हिन्दी अर्थ

नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथा:

English

Bhima met your son, skilled in war; the Panchala, Satyaki and the two sons of Madri confronted on every side the heroes led by Shakuni.

अध्याय 9

श्लोक 15.37

तद आसीत तुमुलं युद्धं पुनर एव जयैषिणाम तावकातां परेषां च राजन दुर्मन्त्रिते तव

tada āsīta tumulaṃ yuddhaṃ punara eva jayaiṣiṇāma tāvakātāṃ pareṣāṃ ca rājana durmantrite tava

हिन्दी अर्थ

हत विध्यत गृह्नीत प्रहरध्वं निकृन्तत

English

Then a tumultuous battle took place again of yours and the enemy's, eager for victory, O king, through your ill counsel.

अध्याय 9

श्लोक 15.38

दुर्यॊधनस तु भीमस्य शरेणानतपर्वणा चिच्छेदादिश्य संग्रामे धवजं हेमविभूषितम

duryòdhanasa tu bhīmasya śareṇānataparvaṇā cicchedādiśya saṃgrāme dhavajaṃ hemavibhūṣitama

हिन्दी अर्थ

टुकड़े कर डालो' ये ही बातें सुनायी देती थीं

English

Duryodhana, with a straight-jointed arrow, aimed in battle, cut Bhima's gold-adorned banner.

अध्याय 9

श्लोक 15.39

सकिङ्किणिक जालेन महता चारुदर्शनः पपात रुचिरः सिंहॊ भीमसेनस्य नानदन

sakiṅkiṇika jālena mahatā cārudarśanaḥ papāta ruciraḥ siṃhò bhīmasenasya nānadana

हिन्दी अर्थ

इच्छासे पैने बाणोंद्वारा बींध डाला

English

With a great net of little bells, the fair-looking lion of Bhimasena's banner fell roaring.

अध्याय 9

श्लोक 15.40

पुनश चास्य धनुश चित्रं गजराजकरॊपमम कषुरेण शितधारेण परचकर्त नराधिपः

punaśa cāsya dhanuśa citraṃ gajarājakaròpamama kaṣureṇa śitadhāreṇa paracakarta narādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

आवार्य पाण्डवं बाणैहन्तुकामो महाबल:

English

And the lord of men again cut his variegated bow, like an elephant-king's trunk, with a sharp-edged razor-arrow.

अध्याय 9

श्लोक 15.41

सच्छिन्नधन्वा तेजस्वी रथशक्त्या सुतं तव बिभेदॊरसि विक्रम्य स रथॊपस्थ आविशत

sacchinnadhanvā tejasvī rathaśaktyā sutaṃ tava bibhedòrasi vikramya sa rathòpastha āviśata

हिन्दी अर्थ

धर्मराजो5पि संक्रुद्धों मद्रराज॑ं महायशा:

English

With his bow cut, the glorious one, by valour pierced your son in the chest with a chariot-dart, and he sank on the chariot seat.

अध्याय 9

श्लोक 15.42

तस्मिन मॊहम अनुप्राप्ते पुनर एव वृकॊदरः यन्तुर एव शिरः कायात कषुरप्रेणाहरत तदा

tasmina mòhama anuprāpte punara eva vṛkòdaraḥ yantura eva śiraḥ kāyāta kaṣurapreṇāharata tadā

हिन्दी अर्थ

बाणोंसे मद्रराज शल्यको क्षत-विक्षत कर दिया

English

While he was in stupor, Vrikodara again struck off the charioteer's head from his body with a razor-arrow.

अध्याय 9

श्लोक 15.43

हतसूता हयास तस्य रथम आदाय भारत वयद्रवन्त दिशॊ राजन हाहाकारस तदाभवत

hatasūtā hayāsa tasya rathama ādāya bhārata vayadravanta diśò rājana hāhākārasa tadābhavata

हिन्दी अर्थ

चक्ररक्षे हते शल्य: पाण्डवेन महात्मना

English

With his charioteer slain, his horses took the chariot and fled in all directions, O king, and a cry of "Alas" arose then.

अध्याय 9

श्लोक 15.44

तम अभ्यधावत तराणार्थं दरॊणपुत्रॊ महारथः कृपश च कृतवर्मा च पुत्रं ते ऽभिपरीप्सवः

tama abhyadhāvata tarāṇārthaṃ daròṇaputrò mahārathaḥ kṛpaśa ca kṛtavarmā ca putraṃ te 'bhiparīpsavaḥ

हिन्दी अर्थ

सात्यकिं पञ्चविंशत्या भीमसेनं च पठचभि:

English

Drona's son, the great chariot-warrior, ran to save him, as did Kripa and Kritavarman, wishing to protect your son.

अध्याय 9

श्लोक 15.45

तस्मिन विलुलिते सैन्ये तरस्तास तस्य पदानुगाः गाण्डीवधन्वा विस्फार्य धनुस तान अहनच छरैः

tasmina vilulite sainye tarastāsa tasya padānugāḥ gāṇḍīvadhanvā visphārya dhanusa tāna ahanaca charaiḥ

हिन्दी अर्थ

भल्लके द्वारा रथसे काट गिराया

English

While that army was in disorder and his followers terrified, the Gandiva-bowman, stretching his bow, struck them with arrows.

अध्याय 9

श्लोक 15.46

युधिष्ठिरस तु मद्रेशम अभ्यधावद अमर्षितः सवयं संचॊदयन्न अश्वान दन्तवर्णान मनॊजवान

yudhiṣṭhirasa tu madreśama abhyadhāvada amarṣitaḥ savayaṃ saṃcòdayanna aśvāna dantavarṇāna manòjavāna

हिन्दी अर्थ

पाण्डुपुत्रेण वै तस्य केतुं छिन्न॑ महात्मना

English

Yudhishthira, indignant, rushed at the lord of the Madras, himself urging his ivory-white horses swift as mind.

अध्याय 9

श्लोक 15.47

तत्राद्भुतम अपश्याम कुन्तीपुत्रे युधिष्ठिरे पुरा भूत्वा मृदुर दान्तॊ यत तदा दारुणॊ ऽभवत

tatrādbhutama apaśyāma kuntīputre yudhiṣṭhire purā bhūtvā mṛdura dāntò yata tadā dāruṇò 'bhavata

हिन्दी अर्थ

टूटकर नीचे गिरनेवाले पर्वत-शिखरके समान देखा था

English

There we saw a marvel in Kunti's son Yudhishthira: though he had been gentle and self-controlled before, he then became terrible.

अध्याय 9

श्लोक 15.48

विवृताक्षश च कौन्तेयॊ वेपमानश च मन्युना चिच्छेद यॊधान निशितैः शरैः शतसहस्रशः

vivṛtākṣaśa ca kaunteyò vepamānaśa ca manyunā ciccheda yòdhāna niśitaiḥ śaraiḥ śatasahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

ध्वजं निपतितं दृष्टवा पाण्डवं च व्यवस्थितम्

English

With wide eyes, trembling with anger, the son of Kunti cut warriors with sharp arrows by hundreds of thousands.

अध्याय 9

श्लोक 15.49

यां यां परत्युद्ययौ सेनां तां तां जयेष्ठः स पाण्डवः शरैर अपातयद राजन गिरीन वज्रैर इवॊत्तमैः

yāṃ yāṃ paratyudyayau senāṃ tāṃ tāṃ jayeṣṭhaḥ sa pāṇḍavaḥ śaraira apātayada rājana girīna vajraira ivòttamaiḥ

हिन्दी अर्थ

शल्य: सायकवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान्

English

Whichever army that eldest Pandava advanced on, he felled it with arrows, O king, as the best thunderbolts fell mountains.

अध्याय 9

श्लोक 15.50

साश्वसूत धवजरथान रथिनः पातयन बहून आक्रीडद एकॊ बलवान पवनस तॊयदान इव

sāśvasūta dhavajarathāna rathinaḥ pātayana bahūna ākrīḍada ekò balavāna pavanasa tòyadāna iva

हिन्दी अर्थ

ततो बाणमयं जाल॑ विततं पाण्डवोरसि

English

Felling many chariot-warriors with their horses, charioteers, banners and chariots, he played alone, strong, like the wind with clouds.

अध्याय 9

श्लोक 15.51

साश्वारॊहांश च तुरगान पत्तींश चैव सहस्रशः वयपॊथयत संग्रामे करुद्धॊ रुद्रः पशून इव

sāśvāròhāṃśa ca turagāna pattīṃśa caiva sahasraśaḥ vayapòthayata saṃgrāme karuddhò rudraḥ paśūna iva

हिन्दी अर्थ

हुआ देखा, मानो आकाशमें मेघोंकी घटा घिर आयी हो

English

He crushed horses with riders and foot-soldiers by thousands in the battle, enraged, like Rudra animals.

अध्याय 9

श्लोक 15.52

शून्यम आयॊधनं कृत्वा शरवर्षैः समन्ततः अभ्यद्रवत मद्रेशं तिष्ठ शल्येति चाब्रवीत

śūnyama āyòdhanaṃ kṛtvā śaravarṣaiḥ samantataḥ abhyadravata madreśaṃ tiṣṭha śalyeti cābravīta

हिन्दी अर्थ

तस्य शल्यो रणे क्रुद्धः शरै: संनतपर्वभि:

English

Having emptied the battlefield with showers of arrows on every side, he rushed at the king of the Madras and said, "Stand, Shalya!"

अध्याय 9

श्लोक 15.53

तस्य तच चरितं दृष्ट्वा संग्रामे भीमकर्मणः वित्रेसुस तावकाः सर्वे शल्यस तव एनं समभ्ययात

tasya taca caritaṃ dṛṣṭvā saṃgrāme bhīmakarmaṇaḥ vitresusa tāvakāḥ sarve śalyasa tava enaṃ samabhyayāta

हिन्दी अर्थ

दिशाओं और विदिशाओंको ढक दिया

English

Seeing that deed of his of terrible work in the battle, all your men were terrified; but Shalya advanced against him.

अध्याय 9

श्लोक 15.54

ततस तौ तु सुसंरब्धौ परध्माप्य सलिलॊद्भवौ सामाहूय तदान्यॊन्यं भर्त्सयन्तौ समीयतुः

tatasa tau tu susaṃrabdhau paradhmāpya salilòdbhavau sāmāhūya tadānyònyaṃ bhartsayantau samīyatuḥ

हिन्दी अर्थ

बभूवाद्धुतविक्रान्तो जम्भो वृत्रहणा यथा

English

Then those two, much enraged, sounded their conches born of water, challenged one another and came together, rebuking.

अध्याय 9

श्लोक 15.55

शल्यस तु शरवर्षेण युधिष्ठिरम अवाकिरत मद्रराजं च कौन्तेयः शरवर्षैर अवाकिरत

śalyasa tu śaravarṣeṇa yudhiṣṭhirama avākirata madrarājaṃ ca kaunteyaḥ śaravarṣaira avākirata

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि संकुलयुद्धे द्वादशो5ध्याय:

English

Shalya covered Yudhishthira with a shower of arrows, and the son of Kunti covered the king of the Madras with showers of arrows.

अध्याय 9

श्लोक 15.56

वयदृश्येतां तदा राजन कङ्कपत्रिभिर आहवे उद्भिन्न रुधिरौ शूरौ मद्रराजयुधिष्ठिरौ

vayadṛśyetāṃ tadā rājana kaṅkapatribhira āhave udbhinna rudhirau śūrau madrarājayudhiṣṭhirau

हिन्दी अर्थ

सात्यकिर्भीमसेनश्व माद्रीपुत्री च पाण्डवी

English

The two heroes, the king of the Madras and Yudhishthira, were seen then, O king, in the battle with heron-feathered arrows, blood streaming.

अध्याय 9

श्लोक 15.57

पुष्पिताव इव रेजाते वने शल्मलि किंशुका दीप्यामानौ महात्मानौ पराणयॊर युद्धदुर्मदौ

puṣpitāva iva rejāte vane śalmali kiṃśukā dīpyāmānau mahātmānau parāṇayòra yuddhadurmadau

हिन्दी अर्थ

तमेकं बहुभिद्दृष्टवा पीड्यमानं महारथै:

English

They shone like flowering silk-cotton and kimshuka trees in a forest, those two great souls blazing, arrogant in the battle of lives.

अध्याय 9

श्लोक 15.58

दृष्ट्वा सर्वाणि सैन्यानि नाध्यवस्यंस तयॊर जयम हत्वा मद्राधिपं पार्थॊ भॊक्ष्यते ऽदय वसुंधराम

dṛṣṭvā sarvāṇi sainyāni nādhyavasyaṃsa tayòra jayama hatvā madrādhipaṃ pārthò bhòkṣyate 'daya vasuṃdharāma

हिन्दी अर्थ

आश्षर्यमित्यभाषन्त मुनयश्लापि सड़ता:

English

Seeing it, all the armies could not decide the victory of either: "Partha will enjoy the earth today having slain the lord of the Madras,"

अध्याय 9

श्लोक 15.59

शल्यॊ वा पाण्डवं हत्वा दद्याद दुर्यॊधनाय गाम इतीव निश्चयॊ नाभूद यॊधानां तत्र भारत

śalyò vā pāṇḍavaṃ hatvā dadyāda duryòdhanāya gāma itīva niścayò nābhūda yòdhānāṃ tatra bhārata

हिन्दी अर्थ

एकेन विद्ध्वा बाणेन पुनर्विव्याध सप्तभि:

English

or "Shalya having slain the Pandava will give the earth to Duryodhana"—there was no such certainty among the warriors there, O Bharata.

अध्याय 9

श्लोक 15.60

परदक्षिणम अभूत सर्वं धर्मराजस्य युध्यतः

paradakṣiṇama abhūta sarvaṃ dharmarājasya yudhyataḥ

हिन्दी अर्थ

मद्रेश्वरमवाकीर्य सिंहनादमथानदत्

English

Everything circled to the right for the fighting king of dharma.

अध्याय 9

श्लोक 15.61

ततः शरशतं शल्यॊ मुमॊचाशु युधिष्ठिरे धनुश चास्य शिताग्रेण बाणेन निरकृन्तत

tataḥ śaraśataṃ śalyò mumòcāśu yudhiṣṭhire dhanuśa cāsya śitāgreṇa bāṇena nirakṛntata

हिन्दी अर्थ

सिंहके समान दहाड़ने लगे

English

Then Shalya quickly loosed a hundred arrows at Yudhishthira and cut his bow with a sharp-pointed arrow.

अध्याय 9

श्लोक 15.62

सॊ ऽनयत कार्मुकम आदाय शल्यं शरशतैस तरिभिः अविध्यत कार्मुकं चास्य कषुरेण निरकृन्तत

sò 'nayata kārmukama ādāya śalyaṃ śaraśataisa taribhiḥ avidhyata kārmukaṃ cāsya kaṣureṇa nirakṛntata

हिन्दी अर्थ

विद्ध्वा तं तु पुनस्तूर्ण ततो विव्याध सप्तभि:

English

Taking another bow, he pierced Shalya with three hundred arrows, and cut his bow with a razor-arrow.

अध्याय 9

श्लोक 15.63

अथास्य निजघानाश्वांश चतुरॊ नतपर्वभिः दवाभ्याम अथ शिताग्राभ्याम उभौ च पार्ष्णिसारथी

athāsya nijaghānāśvāṃśa caturò nataparvabhiḥ davābhyāma atha śitāgrābhyāma ubhau ca pārṣṇisārathī

हिन्दी अर्थ

विकृष्य कार्मुकं घोरं वेगघ्नं भारसाधनम्

English

Then he killed his four horses with straight-jointed arrows, and with two sharp-pointed ones the two heel-guards and charioteer.

अध्याय 9

श्लोक 15.64

ततॊ ऽसय दीप्यमानेन पीतेन निशितेन च परमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरद धवजम ततः परभग्नं तत सैन्यं दौर्यॊधनम अरिंदम

tatò 'saya dīpyamānena pītena niśitena ca paramukhe vartamānasya bhallenāpāharada dhavajama tataḥ parabhagnaṃ tata sainyaṃ dauryòdhanama ariṃdama

हिन्दी अर्थ

भीमसेनं तु सप्तत्या नकुलं सप्तभिस्तथा

English

Then with a bright yellow sharp broad-headed arrow he took off the banner as he stood in front; then Duryodhana's army, tamer of foes, broke.

अध्याय 9

श्लोक 15.65

ततॊ मद्राधिपं दरौणिर अभ्यधावत तथा कृतम आरॊप्य चैनं सवरथं तवरमाणः परदुद्रुवे

tatò madrādhipaṃ darauṇira abhyadhāvata tathā kṛtama āròpya cainaṃ savarathaṃ tavaramāṇaḥ paradudruve

हिन्दी अर्थ

छित्त्वा भल्लेन समरे विव्याधैनं त्रिसप्तभि:

English

Then Drona's son rushed at the lord of the Madras and, placing him thus on his own chariot, hurriedly fled.

अध्याय 9

श्लोक 15.66

मुहूर्तम इव तौ गत्वा नर्दमाने युधिष्ठिरे सथित्वा ततॊ मद्रपतिर अन्यं सयन्दनम आस्थितः

muhūrtama iva tau gatvā nardamāne yudhiṣṭhire sathitvā tatò madrapatira anyaṃ sayandanama āsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

शल्यने उन्हें इक्कीस बाणोंसे घायल कर दिया

English

Having gone a moment, with Yudhishthira roaring, the lord of the Madras halted and mounted another chariot,

अध्याय 9

श्लोक 15.67

विधिवत कल्पितं शुभ्रं महाम्बुद निनादिनम सज्जयन्त्रॊपकरणं दविषतां लॊमहर्षणम

vidhivata kalpitaṃ śubhraṃ mahāmbuda ninādinama sajjayantròpakaraṇaṃ daviṣatāṃ lòmaharṣaṇama

हिन्दी अर्थ

सज्यमन्यद् धनु: कृत्वा पजचभि: समताडयत्

English

duly prepared, white, resounding like a great cloud, with all machines and equipment, hair-raising to foes.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।