Mahabharata
9
अध्याय 9 / 18

Shalya Parva

शल्यपर्व

3315 श्लोकभाग 44/46 · श्लोक 61.1–61.40

पूर्ण अध्याय पाठ40 श्लोक

अध्याय 9

श्लोक 61.1

[स] ततस ते परययुः सर्वे निवासाय महीक्षितः शङ्खान परध्मापयन्तॊ वै हृष्टाः परिघबाहवः

[sa] tatasa te parayayuḥ sarve nivāsāya mahīkṣitaḥ śaṅkhāna paradhmāpayantò vai hṛṣṭāḥ parighabāhavaḥ

हिन्दी अर्थ

ही वीर भीमसेनके पास जाकर इस प्रकार कहने लगे--

English

Kritavarma of the Satwata race, not seeing that chastiser of foes, Duryodhana, amid the car-division, sought for thy royal son, Abandoning the prince of the Pancalas, they proceeded to the spot where Subala's son was anxious to have a sight of the king during that terrible carnage.'"

अध्याय 9

श्लोक 61.2

पाण्डवान गच्छतश चापि शिबिरं नॊ विशां पते महेष्वासॊ ऽनवगात पश्चाद युयुत्सुः सात्यकिस तथा

pāṇḍavāna gacchataśa cāpi śibiraṃ nò viśāṃ pate maheṣvāsò 'navagāta paścāda yuyutsuḥ sātyakisa tathā

हिन्दी अर्थ

तान् हृष्टान् पुरुषव्याप्रान् पज्चालान् पाण्डवै: सह नन्‍्याय्यं निहतं शत्रुं भूयो हन्तुं नराधिपा:

English

"And as the Pandavas went to the camp, Yuyutsu, the great archer, followed behind, lord of men, and Satyaki too.

अध्याय 9

श्लोक 61.3

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च दरौपदेयाश च सर्वशः सर्वे चान्ये महेष्वासा ययुः सवशिबिराण्य उत

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca daraupadeyāśa ca sarvaśaḥ sarve cānye maheṣvāsā yayuḥ savaśibirāṇya uta

हिन्दी अर्थ

स चानेन नृशंसेन धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान्

English

Dhrishtadyumna, Shikhandin and all the sons of Draupadi, and all the other great archers, went to their own camps.

अध्याय 9

श्लोक 61.4

ततस ते पराविशन पार्था हात तविट्कं हतेश्वरम दुर्यॊधनस्य शिबिरं रङ्गवद विसृते जने

tatasa te parāviśana pārthā hāta taviṭkaṃ hateśvarama duryòdhanasya śibiraṃ raṅgavada visṛte jane

हिन्दी अर्थ

लोभेनातिबलेन त्वं तृष्णया च वशीकृत: अधीतं विधिवद् दत्तं भू: प्रशास्ता ससागरा

English

Then the Parthas entered Duryodhana's camp, its splendour gone and its lord slain, like a stage with the people dispersed.

अध्याय 9

श्लोक 61.5

गद उत्सवं पुरम इव हृतनागम इव हरदम सत्रीवर्षवरभूयिष्ठं वृद्धामात्यैर अधिष्ठिरम

gada utsavaṃ purama iva hṛtanāgama iva haradama satrīvarṣavarabhūyiṣṭhaṃ vṛddhāmātyaira adhiṣṭhirama

हिन्दी अर्थ

प्राप्त हुई है; अतः मुझसे अच्छा अन्त और किसका हुआ है? देवाहा मानुषा भोगा: प्राप्ता असुलभा नृपै:

English

Like a city where the festival has ended, like a lake whose elephants are taken, filled mostly with eunuchs and women, guarded by aged ministers,

अध्याय 9

श्लोक 61.6

तत्रैतान पर्युपातिष्ठन दुर्यॊधन पुरःसराः कृताञ्जलिपुटा राजन काषायमलिनाम्बराः

tatraitāna paryupātiṣṭhana duryòdhana puraḥsarāḥ kṛtāñjalipuṭā rājana kāṣāyamalināmbarāḥ

हिन्दी अर्थ

ससुहत् सानुगश्नैव स्वर्ग गन्ताहमच्युत

English

there those led by Duryodhana's attendants waited on them, O king, with joined palms, clad in soiled ochre garments.

अध्याय 9

श्लोक 61.7

शिबिरं समनुप्राप्य कुरुराजस्य पाण्डवाः अवतेरुर महाराज रथेभ्यॊ रथसत्तमाः

śibiraṃ samanuprāpya kururājasya pāṇḍavāḥ avaterura mahārāja rathebhyò rathasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

अस्य वाक्यस्य निधने कुरुराजस्यथ धीमत: अवादयन्त गन्धर्वा वादित्र॑ं सुमनोहरम्

English

Reaching the camp of the king of the Kurus, the Pandavas, best of chariot-warriors, descended from their chariots, great king.

अध्याय 9

श्लोक 61.8

ततॊ गाण्डीवधन्वानम अभ्यभाषत केशवः सथितः परिह हिते नित्यम अतीव भरतर्षभ

tatò gāṇḍīvadhanvānama abhyabhāṣata keśavaḥ sathitaḥ pariha hite nityama atīva bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

सिद्धाश्न मुमुचुर्वाच: साधु साध्विति पार्थिव

English

Then Keshava, ever intent on their good, said to the wielder of the Gandiva bow, bull of the Bharatas:

अध्याय 9

श्लोक 61.9

अवरॊपय गाण्डीवम अक्षय्यौ च महेषुधी अथाहम अवरॊक्ष्यामि पश्चाद भरतसत्तम

avaròpaya gāṇḍīvama akṣayyau ca maheṣudhī athāhama avaròkṣyāmi paścāda bharatasattama

हिन्दी अर्थ

व्यराजंश्व दिश: सर्वा नभो वैदूर्यसंनिभम् भीष्म द्रोणं तथा कर्ण भूरिश्रवसमेव च

English

"Lay down the Gandiva and the two inexhaustible great quivers; afterwards I shall descend, best of the Bharatas.

अध्याय 9

श्लोक 61.10

सवयं चैवावरॊह तवम एत शरेयस तवानघ तच चाकरॊत तथा वीरः पाण्डुपुत्रॊ धनंजयः

savayaṃ caivāvaròha tavama eta śareyasa tavānagha taca cākaròta tathā vīraḥ pāṇḍuputrò dhanaṃjayaḥ

हिन्दी अर्थ

कौरवेन्द्र रणे हत्वा गदयातिकृतश्रमम् वध करके आपने महान् एवं दुष्कर पराक्रम कर दिखाया है

English

You yourself descend first; this is better for you, blameless one." And the hero, the son of Pandu, Dhananjaya, did so.

अध्याय 9

श्लोक 61.11

अथ पश्चात ततः कृष्णॊ रश्मीन उत्सृज्य वाजिनाम अवारॊहत मेधावी रथाद गाण्डीवधन्वनः

atha paścāta tataḥ kṛṣṇò raśmīna utsṛjya vājināma avāròhata medhāvī rathāda gāṇḍīvadhanvanaḥ

हिन्दी अर्थ

संहार भी उसी कोटिका है--ऐसा सब लोग समझने लगे हैं

English

Then, afterwards, wise Krishna, letting go the reins of the horses, descended from the chariot of the wielder of Gandiva.

अध्याय 9

श्लोक 61.12

अथावतीर्णे भूतानाम ईश्वरे सुमहात्मनि कपिर अन्तर्दधे दिव्यॊ धवजॊ गाण्डीवधन्वनः

athāvatīrṇe bhūtānāma īśvare sumahātmani kapira antardadhe divyò dhavajò gāṇḍīvadhanvanaḥ

हिन्दी अर्थ

दुर्योधनमिमं शूरं को5न्यो हन्याद् वृकोदरात् अशक्यमेतदन्येन सम्पादयितुमीदूशम्

English

As soon as the great-souled lord of beings had descended, the divine ape-banner of the wielder of Gandiva vanished.

अध्याय 9

श्लोक 61.13

स दग्धॊ दरॊणकर्णाभ्यां दिव्यैर अस्त्रैर महारथः अथ दीप्तॊ ऽगनिना हय आशु परजज्वाल महीपते

sa dagdhò daròṇakarṇābhyāṃ divyaira astraira mahārathaḥ atha dīptò 'ganinā haya āśu parajajvāla mahīpate

हिन्दी अर्थ

दुर्योधनशिरो दिष्ट्या पादेन मृदितं त्वया

English

That great chariot, burned by the divine weapons of Drona and Karna, then blazed with fire at once, O king.

अध्याय 9

श्लोक 61.14

सॊपासङ्गः सरश्मिश च साश्वः सयुग बन्धुरः भस्मीभूते ऽपतद भूमौ रथे गाण्डीवधन्वनः

sòpāsaṅgaḥ saraśmiśa ca sāśvaḥ sayuga bandhuraḥ bhasmībhūte 'patada bhūmau rathe gāṇḍīvadhanvanaḥ

हिन्दी अर्थ

मस्तकको कुचल दिया है, यह बड़े सौभाग्यकी बात है दुःशासनस्य रुधिरं दिष्ट्या पीतं त्वयानघ

English

With its trappings and reins, its horses and yoke and fastenings, it fell to the ground, turned to ashes, the chariot of the wielder of Gandiva.

अध्याय 9

श्लोक 61.15

तं तथा भस्मभूतं तु दृष्ट्वा पाण्डुसुताः परभॊ अभवन विस्मिता राजन्न अर्जुनश चेदम अब्रवीत

taṃ tathā bhasmabhūtaṃ tu dṛṣṭvā pāṇḍusutāḥ parabhò abhavana vismitā rājanna arjunaśa cedama abravīta

हिन्दी अर्थ

मूर्थ्नि तेषां कृत: पादो दिष्ट्या ते स्वेन कर्मणा

English

Seeing it thus turned to ashes, the sons of Pandu, lord, were astonished, O king, and Arjuna said this:

अध्याय 9

श्लोक 61.16

कृताञ्जलिः सप्रणयं परणिपत्याभिवाद्य च गॊविन्द कस्माद भगवन रथॊ दग्धॊ ऽयम अग्निना

kṛtāñjaliḥ sapraṇayaṃ paraṇipatyābhivādya ca gòvinda kasmāda bhagavana rathò dagdhò 'yama agninā

हिन्दी अर्थ

आपने अपने पराक्रमद्वारा पैर रख दिया, यह कितने हर्षका विषय है भीम दिष्टया पृथिव्यां ते प्रथितं सुमहद् यश:

English

With joined palms, lovingly bowing and saluting: "Govinda, revered one, why has this chariot been burned by fire?

अध्याय 9

श्लोक 61.17

किम एतन महद आश्चर्यम अभवद यदुनन्दन तन मे बरूहि महाबाहॊ शरॊतव्यं यदि मन्यसे

kima etana mahada āścaryama abhavada yadunandana tana me barūhi mahābāhò śaròtavyaṃ yadi manyase

हिन्दी अर्थ

इस भूमण्डलमें आपका महान् यश फैल गया है

English

What is this great wonder, delight of the Yadus? Tell me, mighty-armed one, if you think I should hear it."

अध्याय 9

श्लोक 61.18

[वा] अस्त्रैर बहुविधैर दग्धः पूर्वम एवायम अर्जुन मद अधिष्ठितत्वात समरे न विशीर्णः परंतप

[vā] astraira bahuvidhaira dagdhaḥ pūrvama evāyama arjuna mada adhiṣṭhitatvāta samare na viśīrṇaḥ paraṃtapa

हिन्दी अर्थ

तथा त्वां निहतामित्रं वयं नन्दाम भारत किया था, उसी प्रकार हम शत्रुओंका वध करनेवाले आपका अभिनन्दन करते हैं

English

[Vasudeva said:] "Arjuna, it was burned long ago by many kinds of weapons; because I stood upon it, scorcher of foes, it did not fall to pieces in the battle.

अध्याय 9

श्लोक 61.19

इदानीं तु विशीर्णॊ ऽयं दग्धॊ बरह्मास्त्र तेजसा मया विमुक्तः कौन्तेय तवय्य अद्य कृतकर्मणि

idānīṃ tu viśīrṇò 'yaṃ dagdhò barahmāstra tejasā mayā vimuktaḥ kaunteya tavayya adya kṛtakarmaṇi

हिन्दी अर्थ

ज्यों-के-त्यों हैं, गिर नहीं रहे हैं। इन्हें आप देख लें”

English

Now it has fallen to pieces, burned by the energy of the Brahma weapon; I let it go, son of Kunti, now that your task is done."

अध्याय 9

श्लोक 61.20

[स] ईषद उत्स्मयमानश च भगवान केशवॊ ऽरिहा परिष्वज्य च राजानं युधिष्ठिरम अभाषत

[sa] īṣada utsmayamānaśa ca bhagavāna keśavò 'rihā pariṣvajya ca rājānaṃ yudhiṣṭhirama abhāṣata

हिन्दी अर्थ

दुर्योधनको बारंबार कठोर वचनोंद्वारा घायल किया है

English

[Sanjaya said:] Smiling a little, the revered Keshava, slayer of foes, embraced King Yudhishthira and said:

अध्याय 9

श्लोक 61.21

दिष्ट्या जयसि कौन्तेय दिष्ट्या ते शत्रवॊ जिताः दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च भीमसेनश च पाण्डवौ

diṣṭyā jayasi kaunteya diṣṭyā te śatravò jitāḥ diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca bhīmasenaśa ca pāṇḍavau

हिन्दी अर्थ

तहैवैष हत: पापो यहैव निरपत्रप: बहुशो विदुरद्रोणकृपगाज्रेयसृज्जयै:

English

"By good fortune you have won, son of Kunti; by good fortune your foes are conquered; by good fortune the wielder of Gandiva and Bhimasena, the Pandavas,

अध्याय 9

श्लोक 61.22

मुक्ता वीर कषयाद अस्मात संग्रामान निहतद्विषः कषिप्रम उत्तरकालानि कुरु कार्याणि भारत

muktā vīra kaṣayāda asmāta saṃgrāmāna nihatadviṣaḥ kaṣiprama uttarakālāni kuru kāryāṇi bhārata

हिन्दी अर्थ

नैष योग्योउ्द्य मित्र वा शत्रुर्वा पुरुषाधम:

English

are freed from this destruction of heroes, from the battle, their enemies slain. Quickly perform the later duties, Bharata.

अध्याय 9

श्लोक 61.23

उपयातम उपप्लव्यं सह गाण्डीवधन्वना आनीय मधुपर्कं मां यत पुरा तवम अवॊचथाः

upayātama upaplavyaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā ānīya madhuparkaṃ māṃ yata purā tavama avòcathāḥ

हिन्दी अर्थ

रथेष्वारोहत क्षिप्रं गच्छामो वसुधाधिपा: इति श्रुत्वा त्वधिक्षेपं कृष्णाद् दुर्योधनो नूप:

English

At Upaplavya, when you came with the wielder of Gandiva and brought me the madhuparka, what you said to me then:

अध्याय 9

श्लोक 61.24

एष भराता सखा चैव तव कृष्ण धनंजयः रक्षितव्यॊ महाबाहॊ सर्वास्व आपत्स्व इति परभॊ तव चैवं बरुवाणस्य तथेत्य एवाहम अब्रुवम

eṣa bharātā sakhā caiva tava kṛṣṇa dhanaṃjayaḥ rakṣitavyò mahābāhò sarvāsva āpatsva iti parabhò tava caivaṃ baruvāṇasya tathetya evāhama abruvama

हिन्दी अर्थ

स्फिग्देशेनोपविष्ट: स दोर्भ्या विष्टभ्य मेदिनीम्

English

'This Dhananjaya, Krishna, is your brother and friend, to be protected in all calamities, mighty-armed lord.' As you said so to me, I said, 'So be it.'

अध्याय 9

श्लोक 61.25

स सव्यसाची गुप्तस ते विजयी च नरेश्वर भरातृभिः सह राजेन्द्र शूरः सत्यपराक्रमः मुक्तॊ वीर कषयाद अस्मात संग्रामाल लॊमहर्षणात

sa savyasācī guptasa te vijayī ca nareśvara bharātṛbhiḥ saha rājendra śūraḥ satyaparākramaḥ muktò vīra kaṣayāda asmāta saṃgrāmāla lòmaharṣaṇāta

हिन्दी अर्थ

प्राणान्तकरिणीं घोरां वेदनामप्यचिन्तयन् कंसदासस्य दायाद न ते लज्जास्त्यनेन वै

English

That Savyasachin, protected by you, is victorious, lord of men; the brave and truly valiant one, with his brothers, O king of kings, is freed from this destruction of heroes, this hair-raising battle."

अध्याय 9

श्लोक 61.26

एवम उक्तस तु कृष्णेन धर्मराजॊ युधिष्ठिरः हृष्टरॊमा महाराज परत्युवाच जनार्दनम

evama uktasa tu kṛṣṇena dharmarājò yudhiṣṭhiraḥ hṛṣṭaròmā mahārāja paratyuvāca janārdanama

हिन्दी अर्थ

क्या तुम्हें लज्जा नहीं आती है?

English

Thus addressed by Krishna, Yudhishthira, king of dharma, his hair bristling, replied to Janardana, great king:

अध्याय 9

श्लोक 61.27

परमुक्तं दरॊणकर्णाभ्यां बरह्मास्त्रम अरिमर्दन

paramuktaṃ daròṇakarṇābhyāṃ barahmāstrama arimardana

हिन्दी अर्थ

ऊरू भिन्धीति भीमस्य स्मृतिं मिथ्या प्रयच्छता कुछ कहा था, क्या वह मुझे ज्ञात नहीं है?

English

"The Brahma weapon was loosed by Drona and Karna, crusher of foes.

अध्याय 9

श्लोक 61.28

कस तवदन्यः सहेत साक्षाद अपि वज्री पुरंदरः

kasa tavadanyaḥ saheta sākṣāda api vajrī puraṃdaraḥ

हिन्दी अर्थ

घातयित्वा महीपालानूजुयुद्धानू सहस्रश:

English

Who but you could withstand it, even Purandara, wielder of the thunderbolt, in person?

अध्याय 9

श्लोक 61.29

भवतस तु परसादेन संग्रामे बहवॊ जिताः महारणगतः पार्थॊ यच च नासीत पराङ्मुखः तथैव च महाबाहॊ पर्यायैर बहुभिर मया कर्मणाम अनुसंतानं तेजसश च गतिः शुभा

bhavatasa tu parasādena saṃgrāme bahavò jitāḥ mahāraṇagataḥ pārthò yaca ca nāsīta parāṅmukhaḥ tathaiva ca mahābāhò paryāyaira bahubhira mayā karmaṇāma anusaṃtānaṃ tejasaśa ca gatiḥ śubhā

हिन्दी अर्थ

अहन्यहनि शूराणां कुर्वाण: कदनं महत् हाथसे शस्त्र नीचे डलवा दिया था, क्या वह मुझे ज्ञात नहीं है?

English

By your grace many were conquered in the battle; Partha, going into the great battle, did not turn away; and likewise, mighty-armed one, by many turns I obtained the continuation of deeds and the auspicious course of splendour.

अध्याय 9

श्लोक 61.30

उपप्लव्ये महर्षिर मे कृष्णद्वैपायनॊ ऽबरवीत यतॊ धर्मस ततः कृष्णॊ यथ कृष्णस ततॊ जयः

upaplavye maharṣira me kṛṣṇadvaipāyanò 'baravīta yatò dharmasa tataḥ kṛṣṇò yatha kṛṣṇasa tatò jayaḥ

हिन्दी अर्थ

वधार्थ पाण्डुपुत्रस्य याचितां शक्तिमेव च छिन्नहस्त: प्रायगतस्तथा भूरिश्रवा बली

English

At Upaplavya the great sage Krishna Dvaipayana told me: 'Where dharma is, there is Krishna; where Krishna is, there is victory.'"

अध्याय 9

श्लोक 61.31

इत्य एवम उक्ते ते वीराः शिबिरं तव भारत परविश्य परत्यपद्यन्त कॊशरत्नर्द्धि संचयान

itya evama ukte te vīrāḥ śibiraṃ tava bhārata paraviśya paratyapadyanta kòśaratnarddhi saṃcayāna

हिन्दी अर्थ

कुर्वाणश्रोत्तमं कर्म कर्ण: पार्थजिगीषया

English

When this had been said, those heroes entered your camp, Bharata, and took possession of the treasure, jewels, wealth and stores.

अध्याय 9

श्लोक 61.32

रजतं जातरूपं च मणीन अथ च मौक्तिकान भूषणान्य अथ मुख्यानि कम्बलान्य अजिनानि च दासीदासम असंख्येयं राज्यॊपकरणानि च

rajataṃ jātarūpaṃ ca maṇīna atha ca mauktikāna bhūṣaṇānya atha mukhyāni kambalānya ajināni ca dāsīdāsama asaṃkhyeyaṃ rājyòpakaraṇāni ca

हिन्दी अर्थ

पुनश्न पतिते चक्रे व्यसनार्त: पराजित: यदि मां चापि कर्ण च भीष्मद्रोणौ च संयुतौ

English

Silver and gold, gems and pearls, choice ornaments, blankets and deerskins, countless male and female slaves and the equipment of kingship.

अध्याय 9

श्लोक 61.33

ते पराप्य धनम अक्षय्यं तवदीयं भरतर्षभ उदक्रॊशन महेष्वासा नरेन्द्र विजितारयः

te parāpya dhanama akṣayyaṃ tavadīyaṃ bharatarṣabha udakròśana maheṣvāsā narendra vijitārayaḥ

हिन्दी अर्थ

करते तो निश्चय ही तुम्हारे पक्षकी विजय नहीं होती

English

Obtaining that inexhaustible wealth of yours, bull of the Bharatas, the great archers, conquerors of their foes, shouted aloud, O king.

अध्याय 9

श्लोक 61.34

ते तु वीराः समाश्वस्य वाहनान्य अवमुच्य च अतिष्ठन्त मुहुः सर्वे पाण्डवाः सात्यकिस तथा

te tu vīrāḥ samāśvasya vāhanānya avamucya ca atiṣṭhanta muhuḥ sarve pāṇḍavāḥ sātyakisa tathā

हिन्दी अर्थ

त्वया पुनरनार्येण जिद्ममार्गेण पार्थिवा: तवैव दुष्कृतैर्वीरी भीष्मद्रोणी निपातितौ

English

Those heroes, reassured, unyoked their mounts and rested again and again, all the Pandavas and Satyaki.

अध्याय 9

श्लोक 61.35

अथाब्रवीन महाराज वासुदेवॊ महायशाः अस्माभिर मङ्गलार्थाय वस्तव्यं शिबिराद बहिः

athābravīna mahārāja vāsudevò mahāyaśāḥ asmābhira maṅgalārthāya vastavyaṃ śibirāda bahiḥ

हिन्दी अर्थ

याच्यमानं मया मूढ पित्र्यमंशं न दित्ससि

English

Then, great king, the greatly renowned Vasudeva said: "For good fortune we should stay outside the camp."

अध्याय 9

श्लोक 61.36

तथेत्य उक्त्वा च ते सर्वे पाण्डवाः सात्यकिस तथा वासुदेवेन सहिता मङ्गलार्थं ययुर बहिः

tathetya uktvā ca te sarve pāṇḍavāḥ sātyakisa tathā vāsudevena sahitā maṅgalārthaṃ yayura bahiḥ

हिन्दी अर्थ

विषं ते भीमसेनाय दत्तं सर्वे च पाण्डवा: सभायां याज्ञसेनी च कृष्टा द्यूते रजस्वला

English

Saying "So be it," all the Pandavas and Satyaki went outside for good fortune, together with Vasudeva.

अध्याय 9

श्लोक 61.37

ते समासाद्य सरितं पुण्यामॊघवतीं नृप नयवसन्न अथ तां रात्रिं पाण्डवा हतशत्रवः

te samāsādya saritaṃ puṇyāmòghavatīṃ nṛpa nayavasanna atha tāṃ rātriṃ pāṇḍavā hataśatravaḥ

हिन्दी अर्थ

अनक्षज्ञं च धर्मज्ञं सौबलेनाक्षवेदिना

English

Reaching the holy river Oghavati, O king, the Pandavas, their enemies slain, spent that night there.

अध्याय 9

श्लोक 61.38

ततः संप्रेषयाम आसुर यादवं नागसाह्वयम स च परायाज जवेनाशु वासुदेवः परतापवान दारुकं रथम आरॊप्य येन राजाम्बिका सुतः

tataḥ saṃpreṣayāma āsura yādavaṃ nāgasāhvayama sa ca parāyāja javenāśu vāsudevaḥ paratāpavāna dārukaṃ rathama āròpya yena rājāmbikā sutaḥ

हिन्दी अर्थ

जयद्रथेन पापेन यत् कृष्णा क्लेशिता वने अभिमन्युश्च यद् बाल एको बहुभिराहवे

English

Then they sent the Yadava to Hastinapura; and mighty Vasudeva, putting Daruka on the chariot, set out swiftly to where the king, son of Ambika, was.

अध्याय 9

श्लोक 61.39

तम ऊचुः संप्रयास्यन्तं सैन्यसुग्रीव वाहनम परत्याश्वासय गान्धारीं हतपुत्रां यशस्विनीम

tama ūcuḥ saṃprayāsyantaṃ sainyasugrīva vāhanama paratyāśvāsaya gāndhārīṃ hataputrāṃ yaśasvinīma

हिन्दी अर्थ

यान्यकार्याणि चास्माकं कृतानीति प्रभाषसे

English

They said to him as he set out, with his chariot yoked to Sainya and Sugriva: "Comfort the renowned Gandhari, whose sons are slain."

अध्याय 9

श्लोक 61.40

स परायात पाण्डवैर उक्तस तत पुरं सात्वतां वरः आससादयिषुः कषिप्रं गान्धारीं निहतात्मजाम

sa parāyāta pāṇḍavaira uktasa tata puraṃ sātvatāṃ varaḥ āsasādayiṣuḥ kaṣipraṃ gāndhārīṃ nihatātmajāma

हिन्दी अर्थ

यदि क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुपश्यताम्

English

Told so by the Pandavas, the best of the Satvatas set out for that city, wishing to reach quickly Gandhari, whose sons were slain.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।