Mahabharata
9
अध्याय 9 / 18

Shalya Parva

शल्यपर्व

3315 श्लोकभाग 32/46 · श्लोक 44.1–44.97

पूर्ण अध्याय पाठ97 श्लोक

अध्याय 9

श्लोक 44.1

[वै] ततॊ ऽभिषेका संभारान सर्वान संभृत्य शास्त्रतः बृहस्पतिः समिद्धे ऽगनौ जुहावाज्यं यथाविधि

[vai] tatò 'bhiṣekā saṃbhārāna sarvāna saṃbhṛtya śāstrataḥ bṛhaspatiḥ samiddhe 'ganau juhāvājyaṃ yathāvidhi

हिन्दी अर्थ

ते सर्वे ह्शनं त्यकत्वा फलं तस्य वनस्पते: प्राप्तैश्न नियमैस्तैस्तैविचरन्त: पृथक् पृथक्

English

"Sanjaya said, 'Upon the fall of that great king and mighty car-warrior, that invincible hero (Shalya) in battle, thy troops as also thy sons almost all turned away from the fight. Indeed, upon the slaughter of that hero by the illustrious Yudhishthira, thy troops were like ship-wrecked merchants on the vast deep without a raft to cross it. After the fall of the Madra king, O monarch, thy troops, struck with fear and mangled with arrows, were like masterless men desirous of a protector or a herd of deer afflicted by a lion. Like bulls deprived of their horns or elephants whose tusks have been broken, thy troops, defeated by Ajatasatru, fled away at midday. After the fall of Shalya, O king, none amongst thy troops set his heart on either rallying the army or displaying his prowess. That fear, O king, and that grief, which had been ours upon the fall of Bhishma, of Drona, and of the Suta's son, O Bharata, now became ours once more, O monarch. Despairing of success upon the fall of the mighty car-warrior Shalya, the Kuru army, with its heroes slain and exceedingly confused, began to be cut down with keen shafts. Upon the slaughter of the Madra king, O monarch, thy warriors all fled away in fear. Some on horse-back, some on elephants, some on cars, great car-warriors with great speed, and foot-soldiers also fled away in fear. 2,000 elephants, looking like hills, and accomplished in smiting fled away, after Shalya' s fall, urged on with hooks and toes. Indeed, O chief of the Bharatas, thy soldiers fled on all sides. Afflicted with arrows, they were seen to run, breathing hard. Beholding them defeated and broken and flying away in dejection, the Pancalas and the Pandavas, inspired with desire of victory, pursued then hotly. The whiz of arrows and other noises, the loud leonine roars, and the blare of conchs of heroic warriors, became tremendous. Beholding the Kaurava host agitated with fear and flying away, the Pancalas and the Pandavas addressed one another, saying, "Today king Yudhishthira, firm in truth, hath vanquished his enemies. Today Duryodhana hath been divested of his splendour and kingly prosperity. Today, hearing of his sons' death, let Dhritarashtra, that king of men, stupefied and prostrate on the Earth, feel the most poignant anguish. Let him know today that the son of Kunti is possessed of great might among all bowmen. Today that sinful and wicked-hearted king will censure his own self. Let him recollect today the time and beneficial words of Vidura. Let him from this day wait upon the Parthas as their slave. Let that king today experience the grief that had been felt by the sons of Pandu. Let that king know today the greatness of Krishna. Let him hear today the terrible twang of Arjuna's bow in battle, as also the strength of all his weapons, and the might of his arms in fight. Today he will know the awful might of the high-souled Bhima when Duryodhana will be slain in battle even as the Asura Vali was slain by Indra. Save Bhima of mighty strength, there is none else in this world that can achieve that which was achieved by Bhima himself at the slaughter of Dushasana. Hearing of the slaughter of the ruler of the Madras who was incapable of defeat by the very gods, that king will know the prowess of the eldest son of Pandu. After the slaughter of the heroic son of Subala and all the Gandharas he will know the strength, in battle, of the two sons of Madri by Pandu. Why will not victory be theirs that have Dhananjaya for their warrior, as also Satyaki, and Bhimasena, and Dhrishtadyumna the son of Prishata, and the five sons of Draupadi, and the two sons of Madri, and the mighty bowman Shikhandi, and king Yudhishthira? Why will not victory be theirs that have for their protector Krishna, otherwise called

अध्याय 9

श्लोक 44.2

ततॊ हिमवता दत्ते मणिप्रवर शॊभिते दीव्य रत्नाचिते दिव्ये निषण्णः परमासने

tatò himavatā datte maṇipravara śòbhite dīvya ratnācite divye niṣaṇṇaḥ paramāsane

हिन्दी अर्थ

दर्शयामास राजेन्द्र तेषामर्थे सरस्वती अभीष्ट-सिद्धिके लिये उन्हें प्रत्यक्ष दर्शन दिया

English

Then, on the divine, supreme seat given by the Himalaya, adorned with the best of gems and set with divine jewels, he sat.

अध्याय 9

श्लोक 44.3

सर्वमङ्गल संभारैर विधिमन्त्रपुरस्कृतम आभिषेचनिकं दरव्यं गृहीत्वा देवता गणाः

sarvamaṅgala saṃbhāraira vidhimantrapuraskṛtama ābhiṣecanikaṃ daravyaṃ gṛhītvā devatā gaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

आहूता बलवद्धिह्िं तत्र तत्र सरस्वती

English

The hosts of gods, taking the materials for the consecration with all auspicious supplies, preceded by rites and mantras,

अध्याय 9

श्लोक 44.4

इन्द्राविष्णू महावीर्यौ सूर्याचन्द्रमसौ तथा धाता चैव विधाता च तथा चैवानिलानलौ

indrāviṣṇū mahāvīryau sūryācandramasau tathā dhātā caiva vidhātā ca tathā caivānilānalau

हिन्दी अर्थ

तत्र चित्रा: कथा हासन वेदं प्रति जनेश्वर ते समागम्य मुनयः सस्मरुर्वे सरस्वतीम्

English

Indra and Vishnu of great might, the Sun and the Moon, Dhata and Vidhata, Wind and Fire,

अध्याय 9

श्लोक 44.5

पूष्णा भगेनार्यम्णा च अंशेन च विवस्वता रुद्रश च सहितॊ धीमान मित्रेण वरुणेन च

pūṣṇā bhagenāryamṇā ca aṃśena ca vivasvatā rudraśa ca sahitò dhīmāna mitreṇa varuṇena ca

हिन्दी अर्थ

सप्तधा प्रविभागं तु कलशस्थं जगाम ह

English

with Pushan, Bhaga, Aryaman, Amsha and Vivasvan, and the wise Rudra with Mitra and Varuna,

अध्याय 9

श्लोक 44.6

रुद्रैर वसुभिर आदित्यैर अश्विभ्यां च वृतः परभुः विश्वे देवैर मरुद्भिश च साध्यैश च पितृभिः सह

rudraira vasubhira ādityaira aśvibhyāṃ ca vṛtaḥ parabhuḥ viśve devaira marudbhiśa ca sādhyaiśa ca pitṛbhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

ततो भस्म क्षताद् राजन् निर्गतं हिमसंनिभम् मेने देवं महादेवमिदं चोवाच विस्मित:

English

the lord was surrounded by Rudras, Vasus, Adityas and the two Ashvins, by the Vishvedevas, Maruts, Sadhyas and ancestors,

अध्याय 9

श्लोक 44.7

गन्धर्वैर अप्सरॊभिश च यक्षराक्षस पन्नगैः देवर्षिभिर असंख्येयैस तथा बरह्मर्षिभिर वरैः

gandharvaira apsaròbhiśa ca yakṣarākṣasa pannagaiḥ devarṣibhira asaṃkhyeyaisa tathā barahmarṣibhira varaiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रययौ त्वरितो रामस्तीर्थहेतोर्महाबल:

English

by Gandharvas and Apsarases, Yakshas, Rakshasas and serpents, by countless divine sages and the best Brahmin-sages,

अध्याय 9

श्लोक 44.8

वैखानसैर वालखिल्यैर वाय्वाहारैर मरीचिपैः भृगुभिश चाङ्गिरॊभिश च यतिभिश च महात्मभिः सर्वैर विद्याधरैः पुण्यैर यॊगसिद्धैस तथा वृतः

vaikhānasaira vālakhilyaira vāyvāhāraira marīcipaiḥ bhṛgubhiśa cāṅgiròbhiśa ca yatibhiśa ca mahātmabhiḥ sarvaira vidyādharaiḥ puṇyaira yògasiddhaisa tathā vṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

पीत्वा पय: सुविपुलं सिद्धिमायात् तदा मुनि: मुनिभिव्रद्यिणैश्वैव सेवितं सर्वदा विभो

English

by the Vaikhanasas, Valakhilyas, air-eaters and ray-drinkers, by the Bhrigus and Angirases, ascetics and great souls, and by all holy Vidyadharas and yoga-perfected ones.

अध्याय 9

श्लोक 44.9

पितामहः पुलस्त्यश च पुलहश च महातपाः अङ्गिराः कश्यपॊ ऽतरिश च मरीचिर भृगुर एव च

pitāmahaḥ pulastyaśa ca pulahaśa ca mahātapāḥ aṅgirāḥ kaśyapò 'tariśa ca marīcira bhṛgura eva ca

हिन्दी अर्थ

समाप्तिं नागमद् विद्या नापि वेदा विशाम्पते

English

The Grandsire, Pulastya, the great ascetic Pulaha, Angiras, Kashyapa, Atri, Marichi and Bhrigu,

अध्याय 9

श्लोक 44.10

ऋतुर हरः परचेताश च मनुर दक्षस तथैव च ऋतवश च गरहाश चैव जयॊतींषि च विशां पते

ṛtura haraḥ paracetāśa ca manura dakṣasa tathaiva ca ṛtavaśa ca garahāśa caiva jayòtīṃṣi ca viśāṃ pate

हिन्दी अर्थ

एवं ख्यातो नरव्यापत्र लोके5स्मिन् स वनस्पति:

English

Kratu, Hara, Prachetas, Manu and Daksha, and the seasons, planets and luminaries, lord of men,

अध्याय 9

श्लोक 44.11

मूर्तिमत्यश च सरितॊ वेदाश चैव सनातनाः समुद्राश च हरदाश चैव तीर्थानि विविधानि च पृथिवी दयौर दिशश चैव पादपाश च जनाधिप

mūrtimatyaśa ca saritò vedāśa caiva sanātanāḥ samudrāśa ca haradāśa caiva tīrthāni vividhāni ca pṛthivī dayaura diśaśa caiva pādapāśa ca janādhipa

हिन्दी अर्थ

आज ममुर्ऋयस्तत्र बहवस्तीर्थकारणात् तीर्थानि नगरायन्ते कूले वै दक्षिणे तदा

English

embodied rivers and the eternal Vedas, oceans and lakes and various tirthas, the Earth, the Sky, the quarters and the trees, lord of men,

अध्याय 9

श्लोक 44.12

अदितिर देव माता च हरीः शरीः सवाहा सरस्वती उमा शची सिनीवाली तथा चानुमतिः कुहूः राका च धिषणा चैव पत्न्यश चान्या दिवौकसाम

aditira deva mātā ca harīḥ śarīḥ savāhā sarasvatī umā śacī sinīvālī tathā cānumatiḥ kuhūḥ rākā ca dhiṣaṇā caiva patnyaśa cānyā divaukasāma

हिन्दी अर्थ

तीर्थलोभान्नरव्याप्र नद्यास्तीरं समाश्रिता: स्वाध्यायेनातिमहता बभूवु: पूरिता दिश:

English

Aditi, mother of the gods, Hri, Shri, Svaha, Sarasvati, Uma, Shachi, Sinivali, Anumati, Kuhu, Raka and Dhishana, and the other wives of the dwellers in heaven,

अध्याय 9

श्लोक 44.13

हिमवांश चैव विन्ध्यश च मेरुश चानेक शृङ्गवान ऐरावतः सानुचरः कलाः काष्टास तथैव च मासार्ध मासा ऋतवस तथा रात्र्यहनी नृप

himavāṃśa caiva vindhyaśa ca meruśa cāneka śṛṅgavāna airāvataḥ sānucaraḥ kalāḥ kāṣṭāsa tathaiva ca māsārdha māsā ṛtavasa tathā rātryahanī nṛpa

हिन्दी अर्थ

स्वाध्यायके शब्दसे सम्पूर्ण दिशाएँ गूँज उठी थीं

English

the Himalaya and the Vindhya, Meru with his many peaks, Airavata with his followers, the kalas and kashthas (divisions of time), the half-months, months and seasons, nights and days, O king,

अध्याय 9

श्लोक 44.14

उच्चैःश्रवा हयश्रेष्ठॊ नागराजश च वामनः अरुणॊ गरुडश चैव वृक्षाश चौषधिभिः सह

uccaiḥśravā hayaśreṣṭhò nāgarājaśa ca vāmanaḥ aruṇò garuḍaśa caiva vṛkṣāśa cauṣadhibhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

अशोभत सरिच्छेष्ठा दीप्यमानै: समन्तत: सरस्वतीकी बड़ी शोभा हो रही थी

English

Uchchaihshravas, best of horses, Vamana the king of serpents, Aruna and Garuda, and the trees with the herbs,

अध्याय 9

श्लोक 44.15

धर्मश च भगवान देवः समाजग्मुर हि संगताः कालॊ यमश च मृत्युश च यमस्यानुचराश च ये

dharmaśa ca bhagavāna devaḥ samājagmura hi saṃgatāḥ kālò yamaśa ca mṛtyuśa ca yamasyānucarāśa ca ye

हिन्दी अर्थ

दन्तोलूखलिन श्चान्ये प्रसंख्यानास्तथा परे

English

and the revered god Dharma—all came together, with Time, Yama, Death and Yama's attendants.

अध्याय 9

श्लोक 44.16

बहुलत्वाच च नॊक्ता ये विविधा देवता गणाः ते कुमाराभिषेकार्थं समाजग्मुस ततस ततः

bahulatvāca ca nòktā ye vividhā devatā gaṇāḥ te kumārābhiṣekārthaṃ samājagmusa tatasa tataḥ

हिन्दी अर्थ

नानानियमयुक्ताश्न तथा स्थण्डिलशायिन: शोभयन्त: सरिच्छेष्ठां गड्रामिव दिवौकस:

English

And the various hosts of gods not named for their multitude came from here and there for the Kumara's consecration.

अध्याय 9

श्लोक 44.17

जगृहुस ते तदा राजन सर्व एव दिवौकसः आभिषेचनिकं भाण्डं मङ्गलानि च सर्वशः

jagṛhusa te tadā rājana sarva eva divaukasaḥ ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ maṅgalāni ca sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

तेडवकाशं न ददृशु: सरस्वत्या महाव्रता:

English

Then, O king, all those dwellers in heaven took the vessel for the consecration and all auspicious things.

अध्याय 9

श्लोक 44.18

दिव्यसंभार संयुक्तैः कलशैः काञ्चनैर नृप सरस्वतीभिः पुण्याभिर दिव्यतॊयभिर एव तु

divyasaṃbhāra saṃyuktaiḥ kalaśaiḥ kāñcanaira nṛpa sarasvatībhiḥ puṇyābhira divyatòyabhira eva tu

हिन्दी अर्थ

सरस्वतीके तटपर अपने रहनेके लिये स्थान नहीं देखा जुह॒वुश्चाग्निहोत्रांश्व चक्रुश्न विविधा: क्रिया:

English

With golden pitchers furnished with divine materials, O king, and with the holy waters of the Sarasvatis, divine waters,

अध्याय 9

श्लोक 44.19

अभ्यषिञ्चन कुमारं वै संप्रहृष्टा दिवौकसः सेनापतिं महात्मानम असुराणां भयावहम

abhyaṣiñcana kumāraṃ vai saṃprahṛṣṭā divaukasaḥ senāpatiṃ mahātmānama asurāṇāṃ bhayāvahama

हिन्दी अर्थ

दीं और नाना प्रकारके कर्मोंका अनुष्ठान किया

English

the delighted dwellers in heaven consecrated the Kumara as general, the great soul, a terror to the asuras.

अध्याय 9

श्लोक 44.20

पुरा यथा महाराज वरुणं वै जलेश्वरम तथाभ्यषिञ्चद भगवान बरह्मा लॊकपितामहः कश्यपश च महातेजा ये चान्ये नानुकीर्तिताः

purā yathā mahārāja varuṇaṃ vai jaleśvarama tathābhyaṣiñcada bhagavāna barahmā lòkapitāmahaḥ kaśyapaśa ca mahātejā ye cānye nānukīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषीणां पुण्यतपसां कारुण्याज्जनमेजय

English

As in former times, great king, the revered Brahma, Grandsire of the worlds, consecrated Varuna as lord of the waters, so too did Kashyapa of great splendour and others not mentioned.

अध्याय 9

श्लोक 44.21

तस्मै बरह्मा ददौ परीतॊ बलिनॊ वातरंहसः कामवीर्यधरान सिद्धान महापारिषदान परभुः

tasmai barahmā dadau parītò balinò vātaraṃhasaḥ kāmavīryadharāna siddhāna mahāpāriṣadāna parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

क्योंकि उन पुण्यतपस्बी ऋषियोंपर उनके हृदयमें करुणाका संचार हो आया था भूय: प्रतीच्यभिमुखी प्रसुसत्राव सरिद्वरा

English

To him Brahma, pleased, gave mighty attendants, swift as the wind, perfected ones who bear power at will, great retainers.

अध्याय 9

श्लोक 44.22

नन्दिषेणं लॊहिताक्षं घण्डा कर्णं च संमतम चतुर्थम अस्यानुचरं खयातं कुमुदमालिनम

nandiṣeṇaṃ lòhitākṣaṃ ghaṇḍā karṇaṃ ca saṃmatama caturthama asyānucaraṃ khayātaṃ kumudamālinama

हिन्दी अर्थ

इत्यद्भुतं महच्चक्रे तदा राजन् महानदी

English

Nandishena, Lohitaksha, Ghantakarna, and the fourth, his renowned attendant Kumudamalin.

अध्याय 9

श्लोक 44.23

ततः सथाणुं महावेगं महापारिषडं करतुम माया शतधरं कामं कामवीर्यबलान्वितम ददौ सकन्दाय राजेन्द्र सुरारिविनिबर्हणम

tataḥ sathāṇuṃ mahāvegaṃ mahāpāriṣaḍaṃ karatuma māyā śatadharaṃ kāmaṃ kāmavīryabalānvitama dadau sakandāya rājendra surārivinibarhaṇama

हिन्दी अर्थ

कुरुश्रेष्ठ कुरुक्षेत्रे कुरुष्व महतीं क्रियाम् बभूव विस्मयस्तत्र रामस्याथ महात्मन:

English

Then Sthanu (Shiva), O king of kings, gave to Skanda, destroyer of the foes of the gods, a swift great retainer, Kratu, holder of hundreds of illusions, Kama, endowed with strength and power at will.

अध्याय 9

श्लोक 44.24

स हि देवासुरे युद्धे दैत्यानां भीमकर्मणाम जघान दॊर्भ्यां संक्रुद्धः परयुतानि चतुर्दश

sa hi devāsure yuddhe daityānāṃ bhīmakarmaṇāma jaghāna dòrbhyāṃ saṃkruddhaḥ parayutāni caturdaśa

हिन्दी अर्थ

बदरेड्गुदकाश्मर्यप्लक्षाश्व॒त्थविभीतकै:

English

In the war of gods and asuras, enraged, he slew with his arms fourteen myriads of the Daityas of dreadful deeds.

अध्याय 9

श्लोक 44.25

तथा देव ददुस तस्मै सेनां नैरृतसांकुलाम देवशत्रुक्षयकरीम अजय्यां विश्वरूपिणीम

tathā deva dadusa tasmai senāṃ nairṛtasāṃkulāma devaśatrukṣayakarīma ajayyāṃ viśvarūpiṇīma

हिन्दी अर्थ

सरस्वतीतीर्थरुहैस्तरुभिविविधैस्तथा अतिमुक्तकषण्डैश्व पारिजातैश्व शोभितम्

English

Likewise the gods gave him an army thronged with Rakshasas, destroying the enemies of the gods, invincible and of every form.

अध्याय 9

श्लोक 44.26

जयशब्दं ततश चक्रुर देवाः सर्वे सवासवाः गन्धर्वयक्षा रक्षांसि मुनयः पितरस तथा

jayaśabdaṃ tataśa cakrura devāḥ sarve savāsavāḥ gandharvayakṣā rakṣāṃsi munayaḥ pitarasa tathā

हिन्दी अर्थ

वाय्वम्बुनफलपणदिर्दन्तोलूखलिकैरपि

English

Then all the gods with Vasava raised the cry of victory, and Gandharvas, Yakshas, Rakshasas, sages and ancestors.

अध्याय 9

श्लोक 44.27

यमः परादाद अनुचरौ यम कालॊपमाव उभौ उन्माथं च परमाथं च महावीर्यौ महाद्युती

yamaḥ parādāda anucarau yama kālòpamāva ubhau unmāthaṃ ca paramāthaṃ ca mahāvīryau mahādyutī

हिन्दी अर्थ

स्वाध्यायघोषसंघुष्ट मृगयूथशताकुलम् सप्तसारस्वतं तीर्थमभाजगाम हलायुध:

English

Yama gave two attendants like Yama and Kala, Unmatha and Pramatha, of great valour and great splendour.

अध्याय 9

श्लोक 44.28

सुभ्राजॊ भास्करश चैव यौ तौ सूर्यानुयायिनौ तौ सूर्यः कार्त्तिकेयाय ददौ परीतः परतापवान

subhrājò bhāskaraśa caiva yau tau sūryānuyāyinau tau sūryaḥ kārttikeyāya dadau parītaḥ paratāpavāna

हिन्दी अर्थ

कथंसिद्ध: स भगवान् कश्चास्य नियमो5भवत्

English

Subhraja and Bhaskara, the two followers of the Sun—these the mighty Sun, pleased, gave to Karttikeya.

अध्याय 9

श्लोक 44.29

कैलासशृङ्गसंकाशौ शवेतमाल्यानुलेपनौ सॊमॊ ऽपय अनुचरौ परादान मणिं सुमणिम एव च

kailāsaśṛṅgasaṃkāśau śavetamālyānulepanau sòmò 'paya anucarau parādāna maṇiṃ sumaṇima eva ca

हिन्दी अर्थ

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विधिवद् द्विजसत्तम था? यह सब मैं विधिपूर्वक सुनना चाहता हूँ

English

Like peaks of Kailasa, wearing white garlands and unguents, Soma also gave two attendants, Mani and Sumani.

अध्याय 9

श्लोक 44.30

जवाला जिह्वं तथा जयॊतिर आत्मजाय हुताशनः ददाव अनुचरौ शूरौ परसैन्यप्रमाथिनौ

javālā jihvaṃ tathā jayòtira ātmajāya hutāśanaḥ dadāva anucarau śūrau parasainyapramāthinau

हिन्दी अर्थ

सरस्वती चौघवती सुरेणुर्विमलोदका ओघवती, सुरेणु और विमलोदका

English

Fire gave to his son Jvalajihva and Jyoti, two heroic attendants who crush enemy armies.

अध्याय 9

श्लोक 44.31

परिघं च वटं चैव भीमं च सुमहाबलम दहतिं दहनं चैव परचण्डौ वीर्यसंमतौ अंशॊ ऽपय अनुचरान पञ्च ददौ सकन्दाय धीमते

parighaṃ ca vaṭaṃ caiva bhīmaṃ ca sumahābalama dahatiṃ dahanaṃ caiva paracaṇḍau vīryasaṃmatau aṃśò 'paya anucarāna pañca dadau sakandāya dhīmate

हिन्दी अर्थ

वितते यज्ञवाटे च संसिद्धिषु द्विजातिषु

English

Amsha too gave the wise Skanda five attendants: Parigha, Vata, the exceedingly mighty Bhima, and Dahati and Dahana, both fierce and esteemed for valour.

अध्याय 9

श्लोक 44.32

उत्क्रॊशं पङ्कजं चैव वज्रदण्डधराव उभौ ददाव अनल पुत्राय वासवः परवीरहा तौ हि शत्रून महेन्द्रस्य जघ्नतुः समरे बहून

utkròśaṃ paṅkajaṃ caiva vajradaṇḍadharāva ubhau dadāva anala putrāya vāsavaḥ paravīrahā tau hi śatrūna mahendrasya jaghnatuḥ samare bahūna

हिन्दी अर्थ

देवेषु चैव व्यग्रेषु तस्मिन् यज्ञविधौ तदा यजतस्तस्य सत्रेण सर्वकामसमृद्धिना

English

Vasava, slayer of heroes, gave Fire's son Utkrosha and Pankaja, both bearers of thunderbolt-clubs, who slew many of Mahendra's enemies in battle.

अध्याय 9

श्लोक 44.33

चक्रं विक्रमकं चैव संक्रमं च महाबलम सकन्दाय तरीन अनुचरान ददौ विष्णुर महायशाः

cakraṃ vikramakaṃ caiva saṃkramaṃ ca mahābalama sakandāya tarīna anucarāna dadau viṣṇura mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

उपतिष्ठ न्ति राजेन्द्र द्विजातींस्तत्र तत्र ह

English

Vishnu of great renown gave Skanda three attendants: Chakra, Vikramaka and the mighty Sankramaka.

अध्याय 9

श्लोक 44.34

वर्धनं नन्दनं चैव सर्वविद्या विशारदौ सकन्दाय ददतुः परीताव अश्विनौ भरतर्षभ

vardhanaṃ nandanaṃ caiva sarvavidyā viśāradau sakandāya dadatuḥ parītāva aśvinau bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

पास वहाँ तत्काल उपस्थित हो जाते थे विस्मयं परमं जग्मु: किमु मानुषयोनय:

English

The Ashvins, pleased, gave Skanda Vardhana and Nandana, both skilled in all sciences, bull of the Bharatas.

अध्याय 9

श्लोक 44.35

कुन्दनं कुसुमं चैव कुमुदं च महायशाः डम्बराडम्बरौ चैव ददौ धाता महात्मने

kundanaṃ kusumaṃ caiva kumudaṃ ca mahāyaśāḥ ḍambarāḍambarau caiva dadau dhātā mahātmane

हिन्दी अर्थ

मनुष्योंकी तो बात ही क्या है?

English

Dhata gave the great soul Kundana, Kusuma, Kumuda, and the renowned Dambara and Adambara.

अध्याय 9

श्लोक 44.36

वक्रानुवक्रौ बलिनौ मेषवक्त्रौ बलॊत्कटौ ददौ तवष्टा महामायौ सकन्दायानुचरौ वरौ

vakrānuvakrau balinau meṣavaktrau balòtkaṭau dadau tavaṣṭā mahāmāyau sakandāyānucarau varau

हिन्दी अर्थ

अब्र॒ुवन्नषयो राजन्नायं यज्ञों महागुण: तच्छुत्वा भगवान् प्रीत: सस्माराथ सरस्वतीम्

English

Tvashta gave the great soul Skanda the excellent attendants Vakra and Anuvakra, mighty, ram-faced, and strong, masters of great illusion.

अध्याय 9

श्लोक 44.37

सुव्रतं सत्यसंधं च ददौ मित्रॊ महात्मने कुमाराय महात्मानौ तपॊ विद्याधरौ परभुः

suvrataṃ satyasaṃdhaṃ ca dadau mitrò mahātmane kumārāya mahātmānau tapò vidyādharau parabhuḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञ करते समय उनका आवाहन किया

English

Mitra gave the great soul Kumara the great souls Suvrata and Satyasandha, bearers of austerity and knowledge.

अध्याय 9

श्लोक 44.38

सुदर्शनीयौ वरदौ तरिषु लॊकेषु विश्रुतौ सुप्रभं च महात्मानं शुभकर्माणम एव च कार्त्तिकेयाय संप्रादाद विधाता लॊकविश्रुतौ

sudarśanīyau varadau tariṣu lòkeṣu viśrutau suprabhaṃ ca mahātmānaṃ śubhakarmāṇama eva ca kārttikeyāya saṃprādāda vidhātā lòkaviśrutau

हिन्दी अर्थ

सुप्रभा नाम राजेन्द्र नाम्ना तत्र सरस्वती पितामहार्थ सम्भूता तुष्टयर्थ च मनीषिणाम्

English

Vidhata gave Karttikeya the handsome boon-givers, renowned in the three worlds, the great soul Suprabha and Shubhakarma.

अध्याय 9

श्लोक 44.39

पालितकं कालिकं च महामायाविनाव उभौ पूषा च पार्षदौ परादात कार्त्तिकेयाय भारत

pālitakaṃ kālikaṃ ca mahāmāyāvināva ubhau pūṣā ca pārṣadau parādāta kārttikeyāya bhārata

हिन्दी अर्थ

संतोषके लिये प्रकट हुईं

English

Pushan gave Karttikeya two attendants, Palitaka and Kalika, both great masters of illusion, Bharata.

अध्याय 9

श्लोक 44.40

बलं चातिबलं चैव महावक्त्रौ महाबलौ परददौ कार्त्तिकेयाय वायुर भरतसत्तम

balaṃ cātibalaṃ caiva mahāvaktrau mahābalau paradadau kārttikeyāya vāyura bharatasattama

हिन्दी अर्थ

मिलकर सरस्वती देवीका स्मरण किया

English

Vayu gave Karttikeya Bala and Atibala, of great faces and great strength, best of the Bharatas.

अध्याय 9

श्लोक 44.41

घसं चातिघसं चैव तिमिवक्त्रौ महाबलौ परददौ कार्त्तिकेयाय वरुणः सत्यसंगरः

ghasaṃ cātighasaṃ caiva timivaktrau mahābalau paradadau kārttikeyāya varuṇaḥ satyasaṃgaraḥ

हिन्दी अर्थ

समागतानां राजेन्द्र साहाय्यार्थ महात्मनाम् नैमिषे काउ्चनाक्षी तु मुनीनां सत्रयाजिनाम्

English

Varuna, true to his pledge, gave Karttikeya Ghasa and Atighasa, of whale-like faces and great strength.

अध्याय 9

श्लोक 44.42

सुवर्च्चसं महात्मानं तथैवाप्य अतिवर्चसाम हिमवान परददौ राजन हुताशनसुताय वै

suvarccasaṃ mahātmānaṃ tathaivāpya ativarcasāma himavāna paradadau rājana hutāśanasutāya vai

हिन्दी अर्थ

गयस्य यजमानस्य गयेष्वेव महाक्रतुम्

English

The Himalaya gave, O king, the great souls Suvarchas and Ativarchas to Fire's son.

अध्याय 9

श्लोक 44.43

काञ्चनं च महात्मानं मेघमालिनम एव च ददाव आनुचरौ मेरुर अग्निपुत्राय भारत

kāñcanaṃ ca mahātmānaṃ meghamālinama eva ca dadāva ānucarau merura agniputrāya bhārata

हिन्दी अर्थ

विशालां तु गयस्याहुऋषय: संशितव्रता: ओऔद्वालकेस्तथा यज्ञे यजतस्तस्य भारत

English

Meru gave Fire's son two attendants, the great soul Kanchana and Meghamalin, Bharata.

अध्याय 9

श्लोक 44.44

सथिरं चातिस्थिरं चैव मेरुर एवापरौ ददौ महात्मने ऽगनिपुत्राय महाबलपराक्रमौ

sathiraṃ cātisthiraṃ caiva merura evāparau dadau mahātmane 'ganiputrāya mahābalaparākramau

हिन्दी अर्थ

उत्तरे कोसलाभागे पुण्ये राजन् महात्मना

English

Meru also gave the great-souled son of Fire two others, Sthira and Atisthira, of great strength and valour.

अध्याय 9

श्लोक 44.45

उच्छ्रितं चातिशृङ्गं च महापाषाण यॊधनौ परददाव अग्निपुत्राय विन्ध्यः पारिषदाव उभौ

ucchritaṃ cātiśṛṅgaṃ ca mahāpāṣāṇa yòdhanau paradadāva agniputrāya vindhyaḥ pāriṣadāva ubhau

हिन्दी अर्थ

आजगाम सरिच्छेष्ठा तं देशं मुनिकारणात् मनोरमा; क्योंकि उन्होंने मनके द्वारा उनका चिन्तन किया था

English

The Vindhya gave Fire's son two attendants, Uchchhrita and Atishringa, who fight with great boulders.

अध्याय 9

श्लोक 44.46

संग्रहं विग्रहं चैव समुद्रॊ ऽपि गदाधरौ परददाव अग्निपुत्राय महापारिषदाव उभौ

saṃgrahaṃ vigrahaṃ caiva samudrò 'pi gadādharau paradadāva agniputrāya mahāpāriṣadāva ubhau

हिन्दी अर्थ

कुरोश्व यजमानस्य कुरुक्षेत्र महात्मन:

English

The ocean gave Fire's son two mace-bearing great attendants, Samgraha and Vigraha.

अध्याय 9

श्लोक 44.47

उन्मादं पुष्पदन्तं च शङ्कुकर्णं तथैव च परददाव अग्निपुत्राय पार्वती शुभदर्शना

unmādaṃ puṣpadantaṃ ca śaṅkukarṇaṃ tathaiva ca paradadāva agniputrāya pārvatī śubhadarśanā

हिन्दी अर्थ

दक्षेण यजता चापि गड्जाद्वारे सरस्वती एकी भूतास्ततस्तास्तु तस्मिंस्तीर्थे समागता:

English

The fair-looking Parvati gave Fire's son Unmada, Pushpadanta and Shankukarna.

अध्याय 9

श्लोक 44.48

जयं महाजयं चैव नागौ जवलनसूनवे परददौ पुरुषव्याघ्र वासुकिः पन्नगेश्वरः

jayaṃ mahājayaṃ caiva nāgau javalanasūnave paradadau puruṣavyāghra vāsukiḥ pannageśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

शृणु मड़कणकस्यापि कौमारब्रह्मचारिण:

English

Vasuki, lord of serpents, tiger among men, gave Fire's son two serpents, Jaya and Mahajaya.

अध्याय 9

श्लोक 44.49

एवं साख्याश च रुद्राश च वसवः पितरस तथा सागराः सरितश चैव गिरयश च महाबलाः

evaṃ sākhyāśa ca rudrāśa ca vasavaḥ pitarasa tathā sāgarāḥ saritaśa caiva girayaśa ca mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

दृष्टवा यदृच्छया तत्र स्त्रियमंभसि भारत सरस्वत्यां महाराज चस्कन्दे वीर्यमम्भसि

English

Thus the Sadhyas, Rudras, Vasus, ancestors, oceans, rivers and mighty mountains

अध्याय 9

श्लोक 44.50

ददुः सेनागणाध्यक्षाञ शूलपट्टिशधारिणः दिव्यप्रहरणॊपेतान नानावेषविभूषितान

daduḥ senāgaṇādhyakṣāña śūlapaṭṭiśadhāriṇaḥ divyapraharaṇòpetāna nānāveṣavibhūṣitāna

हिन्दी अर्थ

सात भागोंमें विभक्त हो गया वायुवेगो वायुबलो वायुहा वायुमण्डल:

English

gave him leaders of the host, bearing spears and pattishas, furnished with divine weapons and adorned in many guises.

अध्याय 9

श्लोक 44.51

शृणु नामानि चान्येषां ये ऽनये सकन्दस्य सैनिकाः विविधायुधसंपन्नाश चित्राभरण वर्मिणः

śṛṇu nāmāni cānyeṣāṃ ye 'naye sakandasya sainikāḥ vividhāyudhasaṃpannāśa citrābharaṇa varmiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

एवमेते समुत्पन्ना मरुतां जनयिष्णव:

English

Hear the names of the others who were Skanda's soldiers, furnished with various weapons and wearing wondrous ornaments and armour.

अध्याय 9

श्लोक 44.52

शङ्कुकर्णॊ निकुम्भश च पद्मः कुमुद एव च अनन्तॊ दवादश भुजस तथा कृष्णॊपकृष्णकौ

śaṅkukarṇò nikumbhaśa ca padmaḥ kumuda eva ca anantò davādaśa bhujasa tathā kṛṣṇòpakṛṣṇakau

हिन्दी अर्थ

महर्षेश्वरितं यादृक् त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् इसे तुम भी श्रवण करो। वह अत्यन्त आश्चर्यजनक है

English

Shankukarna, Nikumbha, Padma, Kumuda, Ananta, the twelve-armed one, and Krishna and Upakrishna,

अध्याय 9

श्लोक 44.53

दरॊण शरवाः कपिस्कन्धः काञ्चनाक्षॊ जलं धमः अक्षसंतर्जनॊ राजन कुनदीकस तमॊ ऽभरकृत

daròṇa śaravāḥ kapiskandhaḥ kāñcanākṣò jalaṃ dhamaḥ akṣasaṃtarjanò rājana kunadīkasa tamò 'bharakṛta

हिन्दी अर्थ

क्षत: किल करे राज॑स्तस्य शाकरसो5स्रवत्

English

Dronashravas, Kapiskandha, Kanchanaksha, Jaladhama, Akshasamtarjana, O king, Kunadika, and Tamobhrikrit,

अध्याय 9

श्लोक 44.54

एकाक्षॊ दवादशाक्षश च तथैवैक जटः परभुः सहस्रबाहुर विकटॊ वयाघ्राक्षः कषितिकम्पनः

ekākṣò davādaśākṣaśa ca tathaivaika jaṭaḥ parabhuḥ sahasrabāhura vikaṭò vayāghrākṣaḥ kaṣitikampanaḥ

हिन्दी अर्थ

कुशके अग्रभागसे छिद गया था, उससे रक्तके स्थानपर शाकका रस चूने लगा था ततस्तस्मिन् प्रनृत्ते वै स्थावरं जड़मं च यत्

English

Ekaksha, Dvadashaksha, Ekajata the lord, Sahasrabahu, Vikata, Vyaghraksha and Kshitikampana,

अध्याय 9

श्लोक 44.55

पुण्यनामा सुनामा च सुवक्त्रः परियदर्शनः परिश्रुतः कॊक नदः परिय माल्यानुलेपनः

puṇyanāmā sunāmā ca suvaktraḥ pariyadarśanaḥ pariśrutaḥ kòka nadaḥ pariya mālyānulepanaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मादिभि: सुरै राजन्नषिभिश्व॒ तपोधनै:

English

Punyanama, Sunama, Suvaktra, Priyadarshana, Parishruta, Kokanada, and Priyamalyanulepana,

अध्याय 9

श्लोक 44.56

अजॊदरॊ गजशिराः सकन्धाक्षः शतलॊचनः जवाला जिह्वः करालश च सितकेशॊ जटी हरिः

ajòdarò gajaśirāḥ sakandhākṣaḥ śatalòcanaḥ javālā jihvaḥ karālaśa ca sitakeśò jaṭī hariḥ

हिन्दी अर्थ

नायं नृत्येद् यथा देव तथा त्वं कर्तुमहसि सुराणां हितकामार्थ महादेवो5भ्यभाषत

English

Ajodara, Gajashiras, Skandhaksha, Shatalochana, Jvalajihva, Karala, Sitakesha, Jati and Hari,

अध्याय 9

श्लोक 44.57

चतुर्दंष्ट्रॊ ऽषट जिह्वश च मेघनादः पृथुश्रवाः विद्युद अक्षॊ धनुर वक्त्रॊ जठरॊ मारुताशनः

caturdaṃṣṭrò 'ṣaṭa jihvaśa ca meghanādaḥ pṛthuśravāḥ vidyuda akṣò dhanura vaktrò jaṭharò mārutāśanaḥ

हिन्दी अर्थ

धारण करके) देवताओंके हितके लिये उनसे इस प्रकार कहा--

English

Chaturdamshtra, Ashtajihva, Meghanada, Prithushravas, Vidyudaksha, Dhanurvaktra, Jathara, Marutashana,

अध्याय 9

श्लोक 44.58

उदराक्षॊ झषाक्षश च वज्रनाभॊ वसु परभः समुद्रवेगॊ राजेन्द्र शैलकम्पी तथैव च

udarākṣò jhaṣākṣaśa ca vajranābhò vasu parabhaḥ samudravegò rājendra śailakampī tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

हर्षस्थानं किमर्थ च तवेदमधिकं मुने त॑ प्रहस्याब्रवीद् देवो मुनिं रागेण मोहितम्

English

Udaraksha, Jhashaksha, Vajranabha, Vasuprabha, Samudravega, O king of kings, and Shailakampi,

अध्याय 9

श्लोक 44.59

पुत्र मेषः परवाहश च तथा नन्दॊपनन्दकौ धूम्रः शवेतः कलिङ्गश च सिद्धार्थॊ वरदस तथा

putra meṣaḥ paravāhaśa ca tathā nandòpanandakau dhūmraḥ śavetaḥ kaliṅgaśa ca siddhārthò varadasa tathā

हिन्दी अर्थ

एवमुकक्‍्त्वा मुनिश्रेष्ठ महादेवेन धीमता

English

Putramesha, Pravaha, Nanda and Upananda, Dhumra, Shveta, Kalinga, Siddhartha and Varada,

अध्याय 9

श्लोक 44.60

परियकश चैव नन्दश च गॊनन्दश च परतापवान आनन्दश च परमॊदश च सवस्तिकॊ धरुवकस तथा

pariyakaśa caiva nandaśa ca gònandaśa ca paratāpavāna ānandaśa ca paramòdaśa ca savastikò dharuvakasa tathā

हिन्दी अर्थ

सुरासुरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृत्

English

Priyaka, Nanda, the mighty Gonanda, Ananda, Pramoda, Svastika and Dhruvaka,

अध्याय 9

श्लोक 44.61

कषेमवापः सुजातश च सिद्धयात्रश च भारत गॊव्रजः कनकापीडॊ महापारिषदेश्वरः

kaṣemavāpaḥ sujātaśa ca siddhayātraśa ca bhārata gòvrajaḥ kanakāpīḍò mahāpāriṣadeśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

त्वामेव सर्व व्रजति पुनरेव युगक्षये त्वयि सर्वे सम दृश्यन्ते भावा ये जगति स्थिता:

English

Kshemavapa, Sujata, Siddhayatra, Bharata, Govraja, Kanakapida, the great lord of retainers,

अध्याय 9

श्लोक 44.62

गायनॊ हसनश चैव बाणः खड्गश च वीर्यवान वैताली चातिताली च तथा कतिक वातिकौ

gāyanò hasanaśa caiva bāṇaḥ khaḍgaśa ca vīryavāna vaitālī cātitālī ca tathā katika vātikau

हिन्दी अर्थ

सर्वस्त्वमसि देवानां कर्ता कारयिता च ह

English

Gayana, Hasana, Bana, the valiant Khadga, Vaitali, Atitali, and Katika and Vatika,

अध्याय 9

श्लोक 44.63

हंसजः पङ्कदिग्धाङ्गः समुद्रॊन्मादनश च ह रणॊत्कटः परहासश च शवेतशीर्षश च नन्दकः

haṃsajaḥ paṅkadigdhāṅgaḥ samudrònmādanaśa ca ha raṇòtkaṭaḥ parahāsaśa ca śavetaśīrṣaśa ca nandakaḥ

हिन्दी अर्थ

देवता यहाँ निर्भय हो आनन्दका अनुभव करते हैं एवं स्तुत्वा महादेवं स ऋषि: प्रणतो5भवत्

English

Hamsaja, Pankadigdhanga, Samudronmadana, Ranotkata, Prahasa, Shvetashirsha and Nandaka,

अध्याय 9

श्लोक 44.64

कालकण्ठः परभासश च तथा कुम्भाण्डकॊ ऽपरः कालकाक्षः सितश चैव भूतलॊन्मथनस तथा

kālakaṇṭhaḥ parabhāsaśa ca tathā kumbhāṇḍakò 'paraḥ kālakākṣaḥ sitaśa caiva bhūtalònmathanasa tathā

हिन्दी अर्थ

ततः प्रसादयामि त्वां तपो मे न क्षरेदिति

English

Kalakantha, Prabhasa, another Kumbhandaka, Kalakaksha, Sita and Bhutalonmathana,

अध्याय 9

श्लोक 44.65

यज्ञवाहः परवाहश च देव याजी च सॊमपः सजालश च महातेजाः करथ कराथौ च भारत

yajñavāhaḥ paravāhaśa ca deva yājī ca sòmapaḥ sajālaśa ca mahātejāḥ karatha karāthau ca bhārata

हिन्दी अर्थ

तपस्ते वर्धतां विप्र मत्प्रसादात् सहस्र्धा सप्तसारस्वते चास्मिन् यो मामर्चिष्यते नर:

English

Yajnavaha, Pravaha, Devayaji, Somapa, Sajala of great splendour, and Kratha and Krathau, Bharata,

अध्याय 9

श्लोक 44.66

तुहनश च तुहानश च चित्रदेवश च वीर्यवान मधुरः सुप्रसादश च किरीटी च महाबलः

tuhanaśa ca tuhānaśa ca citradevaśa ca vīryavāna madhuraḥ suprasādaśa ca kirīṭī ca mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

सारस्वतं च ते लोक॑ गमिष्यन्ति न संशय:

English

Tuhana, Tuhana, Chitradeva the valiant, Madhura, Suprasada and the mighty Kiriti,

अध्याय 9

श्लोक 44.67

वसवॊ मधुवर्णश च कलशॊदर एव च धमन्तॊ मन्मथकरः सूचीवक्त्रश च वीर्यवान

vasavò madhuvarṇaśa ca kalaśòdara eva ca dhamantò manmathakaraḥ sūcīvaktraśa ca vīryavāna

हिन्दी अर्थ

स हि पुत्र: सुकन्यायामुत्पन्नो मातरिश्वना वायुदेवताने सुकन्याके गर्भसे उन्हें उत्पन्न किया था

English

Vasava, Madhuvarna, Kalashodara, Dhamanta, Manmathakara and the valiant Suchivaktra,

अध्याय 9

श्लोक 44.68

शवेतवक्त्रः सुवक्त्रश च चारु वक्त्रश च पाण्डुरः दण्डबाहुः सुबाहुश च रजः कॊकिलकस तथा

śavetavaktraḥ suvaktraśa ca cāru vaktraśa ca pāṇḍuraḥ daṇḍabāhuḥ subāhuśa ca rajaḥ kòkilakasa tathā

हिन्दी अर्थ

सारस्वतोपाख्यानेदष्टात्रिंशोडध्याय:

English

Shvetavaktra, Suvaktra, Charuvaktra, Pandura, Dandabahu, Subahu, Raja and Kokilaka,

अध्याय 9

श्लोक 44.69

अचलः कनकाक्षश च बालानाम अयिकः परभुः संचारकः कॊक नदॊ गृध्रवक्त्रश च जम्बुकः

acalaḥ kanakākṣaśa ca bālānāma ayikaḥ parabhuḥ saṃcārakaḥ kòka nadò gṛdhravaktraśa ca jambukaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा मड़्कणके प्रीति शुभां चक्रे हलायुध: प्रीतिका परिचय दिया

English

Achala, Kanakaksha, Balanamayika the lord, Sancharaka, Kokanada, Gridhravaktra and Jambuka,

अध्याय 9

श्लोक 44.70

लॊहाश वक्त्रॊ जठरः कुम्भवक्त्रश च कुण्डकः मद्गुग्रीवश च कृष्णौजा हंसवक्त्रश च चन्द्र भाः

lòhāśa vaktrò jaṭharaḥ kumbhavaktraśa ca kuṇḍakaḥ madgugrīvaśa ca kṛṣṇaujā haṃsavaktraśa ca candra bhāḥ

हिन्दी अर्थ

कपालमोचन नाम यत्र मुक्तो महामुनि: यत्रास्य नीतिरखिला प्रादुर्भूता महात्मन:

English

Lohashvavaktra, Jathara, Kumbhavaktra, Kundaka, Madgugriva, Krishnaoja, Hamsavaktra and Chandrabha,

अध्याय 9

श्लोक 44.71

पाणिकूर्मा च शम्बूकः पञ्चवक्त्रश च शिक्षकः चाष वक्त्रश च जम्बूकः शाकवक्त्रश च कुण्डकः

pāṇikūrmā ca śambūkaḥ pañcavaktraśa ca śikṣakaḥ cāṣa vaktraśa ca jambūkaḥ śākavaktraśa ca kuṇḍakaḥ

हिन्दी अर्थ

तत् प्राप्पय च बलो राजंस्तीर्थप्रवरमुत्तमम्

English

Panikurma, Shambuka, Panchavaktra, Shikshaka, Chashavaktra, Jambuka, Shakavaktra and Kundaka,

अध्याय 9

श्लोक 44.72

यॊगयुक्ता महात्मानः सततं बराह्मण परियाः पैतामहा महात्मानॊ महापारिषदाश च ह यौवनस्थाश च बालाश च वृद्धाश च जनमेजय

yògayuktā mahātmānaḥ satataṃ barāhmaṇa pariyāḥ paitāmahā mahātmānò mahāpāriṣadāśa ca ha yauvanasthāśa ca bālāśa ca vṛddhāśa ca janamejaya

हिन्दी अर्थ

जनस्थाने शिरश्कछिन्नं राक्षसस्य दुरात्मन: महोदरस्य तल्लग्नं जंघायां वै यदृच्छया

English

these great souls, yoked in yoga, ever dear to Brahmanas, great souls of the Grandsire, and great retainers, young, boys and old, Janamejaya,

अध्याय 9

श्लोक 44.73

सहस्रशः पारिषदाः कुमारम उपतस्थिरे वक्त्रैर नानाविधैर ये तु शृणु ताञ जनमेजय

sahasraśaḥ pāriṣadāḥ kumārama upatasthire vaktraira nānāvidhaira ye tu śṛṇu tāña janamejaya

हिन्दी अर्थ

सुगमतापूर्वक आ-जा नहीं सकते थे

English

thousands of retainers attended the Kumara with faces of many kinds; hear of them, Janamejaya.

अध्याय 9

श्लोक 44.74

कूर्मकुक्कुटवक्त्राश च शशॊलूक मुखास तथा खरॊष्ट्रवदनाश चैव वराहवदनास तथा

kūrmakukkuṭavaktrāśa ca śaśòlūka mukhāsa tathā kharòṣṭravadanāśa caiva varāhavadanāsa tathā

हिन्दी अर्थ

स पूतिना विसत्रवता वेदनारतों महामुनि: स गत्वा सरित: सर्वा: समुद्रांश्ष महातपा:

English

Some had tortoise and cock faces, hare and owl faces, ass and camel faces, and boar faces,

अध्याय 9

श्लोक 44.75

मनुष्यमेष वक्त्राश च सृगालवदनास तथा भीमा मकर वक्त्राश च शिशुमार मुखास तथा

manuṣyameṣa vaktrāśa ca sṛgālavadanāsa tathā bhīmā makara vaktrāśa ca śiśumāra mukhāsa tathā

हिन्दी अर्थ

आपलुत्य सर्वतीर्थेषु न च मोक्षमवाप्तवान्

English

human and ram faces, jackal faces, dreadful crocodile faces and dolphin faces,

अध्याय 9

श्लोक 44.76

मार्जारशशवक्त्राश च दीर्घवक्त्राश च भारत नकुलॊलूक वत्राश च शववाक्त्राश च तथापरे

mārjāraśaśavaktrāśa ca dīrghavaktrāśa ca bhārata nakulòlūka vatrāśa ca śavavāktrāśa ca tathāpare

हिन्दी अर्थ

सरस्वत्यास्तीर्थवरं ख्यातमौशनसं तदा स तु गत्वा ततस्तत्र तीर्थमौशनसं द्विज:

English

cat and hare faces, long faces, Bharata, mongoose and owl faces, and others with dog faces,

अध्याय 9

श्लोक 44.77

आखु बभ्रुक वक्त्रश च मयूरवदनास तथा मत्स्यमेषाननाश चान्ये अजावि महिषाननाः

ākhu babhruka vaktraśa ca mayūravadanāsa tathā matsyameṣānanāśa cānye ajāvi mahiṣānanāḥ

हिन्दी अर्थ

तच्छिरश्नरणं मुक्त्वा पपातान्तर्जले तदा

English

rat and mongoose faces, peacock faces, fish and ram faces, others with goat, sheep and buffalo faces,

अध्याय 9

श्लोक 44.78

ऋक्षशार्दूल वक्त्राश च दवीपिसिंहाननास तथा भीमा गजाननाश चैव तथा नक्रमुखाः परे

ṛkṣaśārdūla vaktrāśa ca davīpisiṃhānanāsa tathā bhīmā gajānanāśa caiva tathā nakramukhāḥ pare

हिन्दी अर्थ

कृतकृत्य हो प्रसन्नतापूर्वक अपने आश्रमपर लौट आये कथयामास तत् सर्वमृषीणां भावितात्मनाम्

English

bear and tiger faces, leopard and lion faces, dreadful elephant faces, and others with crocodile faces,

अध्याय 9

श्लोक 44.79

गरुडाननाः खड्गमुखा वृककाकमुखास तथा गॊखरॊष्ट्र मुखाश चान्ये वृषदंश मुखास तथा

garuḍānanāḥ khaḍgamukhā vṛkakākamukhāsa tathā gòkharòṣṭra mukhāśa cānye vṛṣadaṃśa mukhāsa tathā

हिन्दी अर्थ

पवित्रात्मा ऋषियोंसे अपना सारा वृत्तान्त कह सुनाया

English

Garuda faces, rhinoceros faces, wolf and crow faces, others with cow, ass and camel faces, and gadfly faces,

अध्याय 9

श्लोक 44.80

महाजठर पादाङ्गास तारकाक्शाश च भारत पारावत मुखाश चान्ये तथा वृषमुखाः परे

mahājaṭhara pādāṅgāsa tārakākśāśa ca bhārata pārāvata mukhāśa cānye tathā vṛṣamukhāḥ pare

हिन्दी अर्थ

जगाम तत्र राजेन्द्र रुषड्गुस्तनुमत्यजत्

English

with great bellies, feet and limbs, Bharata, star-eyed, others with pigeon faces and others with bull faces,

अध्याय 9

श्लोक 44.81

कॊकिला वदनाश चान्ये शयेनतित्तिरिकाननाः कृकलास मुखाश चैव विरजॊऽमबरधारिणः

kòkilā vadanāśa cānye śayenatittirikānanāḥ kṛkalāsa mukhāśa caiva virajò'mabaradhāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

देहन्यासे कृतमना विचिन्त्य बहुधा तदा रुषड्गुरब्रवीत् तत्र नयध्वं मां पृूधूदूकम्

English

others with cuckoo faces, hawk and partridge faces, lizard faces, clad in spotless garments of the sky,

अध्याय 9

श्लोक 44.82

वयालवक्त्राः शूलमुखाश चण्डवक्त्राः शताननाः आशीविषाश चीरधरा गॊनासावरणास तथा

vayālavaktrāḥ śūlamukhāśa caṇḍavaktrāḥ śatānanāḥ āśīviṣāśa cīradharā gònāsāvaraṇāsa tathā

हिन्दी अर्थ

तं च तीर्थमुपानिन्यु: सरस्वत्यास्तपोधनम्

English

serpent-faced, spear-faced, fierce-faced, hundred-faced, venomous serpents, bark-clad, with cow-nose coverings,

अध्याय 9

श्लोक 44.83

सथूलॊदराः कृशाङ्गाश च सथूलाङ्गश च कृशॊदराः हरस्वग्रीवा महाकर्णा नानाव्यालविभूषिताः

sathūlòdarāḥ kṛśāṅgāśa ca sathūlāṅgaśa ca kṛśòdarāḥ harasvagrīvā mahākarṇā nānāvyālavibhūṣitāḥ

हिन्दी अर्थ

पुण्यां तीर्थशतोपेतां विप्रसड्घैर्निषेविताम् ज्ञात्वा तीर्थगुणांश्वैव प्राहेदमृषिसत्तम:

English

big-bellied and thin-limbed, big-limbed and thin-bellied, short-necked, big-eared, adorned with many serpents,

अध्याय 9

श्लोक 44.84

गजेन्द्र चर्म वसनास तथा कृष्णाजिनाम्बराः सकन्धे मुखा महाराज तथा हय उदरतॊ मुखाः

gajendra carma vasanāsa tathā kṛṣṇājināmbarāḥ sakandhe mukhā mahārāja tathā haya udaratò mukhāḥ

हिन्दी अर्थ

सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम्

English

clad in the hide of the best of elephants, and in black antelope skins, with faces on the shoulders, O great king, and faces on the belly,

अध्याय 9

श्लोक 44.85

पृष्ठे मुखा हनुमुखास तथा जङ्घा मुखा अपि पार्श्वाननाश च बहवॊ नानादेशमुखास तथा

pṛṣṭhe mukhā hanumukhāsa tathā jaṅghā mukhā api pārśvānanāśa ca bahavò nānādeśamukhāsa tathā

हिन्दी अर्थ

तत्राप्लुत्य स धर्मात्मा उपस्पृश्य हलायुध: ससर्ज यत्र भगवॉल्लोकॉल्लोकपितामह:

English

faces on the back, jaw-faced, faces on the calves, many with faces on the sides, with faces of various lands,

अध्याय 9

श्लोक 44.86

तथा कीट पतंगानां सदृशास्या गणेश्वराः नानाव्यालमुखाश चान्ये बहु बाहुशिरॊ धराः

tathā kīṭa pataṃgānāṃ sadṛśāsyā gaṇeśvarāḥ nānāvyālamukhāśa cānye bahu bāhuśirò dharāḥ

हिन्दी अर्थ

तपसा महता राजन प्राप्तवानृषिसत्तम:

English

lords of hosts with faces like insects and moths, others with the faces of many serpents, bearing many arms and heads,

अध्याय 9

श्लोक 44.87

नानावृक्षभुजाः केच चित कटि शीर्षास तथापरे भुजंगभॊग वदना नानागुल्मनिवासिनः

nānāvṛkṣabhujāḥ keca cita kaṭi śīrṣāsa tathāpare bhujaṃgabhòga vadanā nānāgulmanivāsinaḥ

हिन्दी अर्थ

तत्राजगाम बलवान बलभद्र: प्रतापवान् एकोनचत्वारिंशो5ध्याय:

English

some with arms like various trees, others with heads at the waist, with faces like serpent-coils, dwelling in various thickets,

अध्याय 9

श्लोक 44.88

चीरसंवृत गात्राश च तथा फलकवाससः नानावेषधराश चैव चर्म वासस एव च

cīrasaṃvṛta gātrāśa ca tathā phalakavāsasaḥ nānāveṣadharāśa caiva carma vāsasa eva ca

हिन्दी अर्थ

सिन्धुद्वीप: कथं चापि ब्राह्म॒ण्यं लब्धवांस्तदा

English

with bodies wrapped in bark and robed in plank-cloth, wearing various garbs and clad in hides,

अध्याय 9

श्लोक 44.89

उष्णीषिणॊ मुकुटिनः कम्बुग्रीवाः सुवर्चसः किरीटिनः पञ्च शिखास तथा कठिन मूर्धजाः

uṣṇīṣiṇò mukuṭinaḥ kambugrīvāḥ suvarcasaḥ kirīṭinaḥ pañca śikhāsa tathā kaṭhina mūrdhajāḥ

हिन्दी अर्थ

तन्ममाचक्ष्व भगवन् परं कौतूहलं हि मे वसन् गुरुकुले नित्यं नित्यमध्ययने रत:

English

turbaned, crowned, conch-necked, radiant, diadem-wearing, five-crested, with stiff hair,

अध्याय 9

श्लोक 44.90

तरिशिठा दविशिखाश चैव तथा सप्त शिखाः परे शिखण्डिनॊ मुकुटिनॊ मुण्डाश च जटिलास तथा

tariśiṭhā daviśikhāśa caiva tathā sapta śikhāḥ pare śikhaṇḍinò mukuṭinò muṇḍāśa ca jaṭilāsa tathā

हिन्दी अर्थ

वे सम्पूर्ण वेद ही पढ़ सके ततो वै तपसा तेन प्राप्य वेदाननुत्तमान्

English

three-crested and two-crested, others seven-crested, peacock-crested, crowned, shaven and matted,

अध्याय 9

श्लोक 44.91

चित्रमाल्यधराः केच चित केच चिद रॊमाननास तथा दिव्यमाल्याम्बरधराः सततं परियविग्रहाः

citramālyadharāḥ keca cita keca cida ròmānanāsa tathā divyamālyāmbaradharāḥ satataṃ pariyavigrahāḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र तीर्थे वरान् प्रादात् त्रीनेव सुमहातपा:

English

some wearing wondrous garlands, some with hairy faces, wearing divine garlands and garments, ever pleasing in form,

अध्याय 9

श्लोक 44.92

कृष्णा निर्मांस वक्त्राश च दीर्घपृष्टा निरूदराः सथूलपृष्ठा हरस्वपृष्ठाः परलम्बॊदर मेहनाः

kṛṣṇā nirmāṃsa vaktrāśa ca dīrghapṛṣṭā nirūdarāḥ sathūlapṛṣṭhā harasvapṛṣṭhāḥ paralambòdara mehanāḥ

हिन्दी अर्थ

आप्लुतो वाजिमेधस्य फल प्राप्स्यति पुष्कलम् एवं सिद्धः स भगवानार्शिषेण: प्रतापवान्

English

black, with fleshless faces, long-backed, bellyless, thick-backed, short-backed, with hanging bellies and organs,

अध्याय 9

श्लोक 44.93

महाभुजा हरस्वभुजा हरस्वगात्रश च वामनाः कुब्जाश च दीर्घजङ्घाश च हस्तिकर्ण शिरॊधराः

mahābhujā harasvabhujā harasvagātraśa ca vāmanāḥ kubjāśa ca dīrghajaṅghāśa ca hastikarṇa śiròdharāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतापी आर्शिषिण ऋषि उस तीर्थमें सिद्धि प्राप्त कर चुके हैं

English

long-armed, short-armed, short-bodied, dwarfish, hunchbacked, long-shanked, with elephant ears and necks,

अध्याय 9

श्लोक 44.94

हस्तिनासाः कूर्मनासा वृकनासास तथापरे दीर्घौष्ठा दीर्घजिह्वाश च विकराला हय अधॊमुखाः

hastināsāḥ kūrmanāsā vṛkanāsāsa tathāpare dīrghauṣṭhā dīrghajihvāśa ca vikarālā haya adhòmukhāḥ

हिन्दी अर्थ

देवापिश्न महाराज ब्राह्नाण्यं प्रापतुर्महत् तपसा वै सुतप्तेन ब्राह्मणत्वमवाप्तवान्

English

elephant-nosed, tortoise-nosed, wolf-nosed, others long-lipped, long-tongued, frightful, with downturned faces,

अध्याय 9

श्लोक 44.95

महादंष्ट्रा हरस्वदंष्ट्राश चतुर्दंष्ट्रास तथापरे वारणेन्द्र निभाश चान्ये भीमा राजन सहस्रशः

mahādaṃṣṭrā harasvadaṃṣṭrāśa caturdaṃṣṭrāsa tathāpare vāraṇendra nibhāśa cānye bhīmā rājana sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

भारी तपस्याके प्रभावसे उन्हें ब्राह्मणत्वकी प्राप्ति हुई

English

with great tusks, short tusks, four tusks, and others like lordly elephants, dreadful, O king, in their thousands,

अध्याय 9

श्लोक 44.96

सुविभक्तशरीराश च दीप्तिमन्तः सवलंकृताः पिङ्गाक्षाः शङ्कुकर्णाश च वक्रनासाश च भारत

suvibhaktaśarīrāśa ca dīptimantaḥ savalaṃkṛtāḥ piṅgākṣāḥ śaṅkukarṇāśa ca vakranāsāśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

तस्य पुत्रो5भवद् राजन विश्वामित्र: प्रतापवान् स पुत्रमभिषिच्याथ विश्वामित्रं महातपा:

English

well-proportioned in body, radiant, well adorned, tawny-eyed, spike-eared and crooked-nosed, Bharata,

अध्याय 9

श्लोक 44.97

पृथु दंष्ट्रामहा दंष्ट्राः सथूलौष्ठा हरि मूर्धजाः नाना पादौष्ठ दंष्ट्राश च नाहा हस्तशिरॊ धराः नाना वर्मभिर आच्छन्ना नाना भाषाश च भारत

pṛthu daṃṣṭrāmahā daṃṣṭrāḥ sathūlauṣṭhā hari mūrdhajāḥ nānā pādauṣṭha daṃṣṭrāśa ca nāhā hastaśirò dharāḥ nānā varmabhira ācchannā nānā bhāṣāśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

न गन्तव्यं महाप्राज्ञ त्राहि चास्मान् महाभयात्

English

broad-tusked, great-tusked, thick-lipped, green-haired, with various feet, lips and tusks, with various arms and heads, covered in various armours and speaking various tongues, Bharata,

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।