Mahabharata
9
अध्याय 9 / 18

Shalya Parva

शल्यपर्व

3315 श्लोकभाग 34/46 · श्लोक 45.1–45.95

पूर्ण अध्याय पाठ95 श्लोक

अध्याय 9

श्लोक 45.1

[वै] शृणु मातृगणान राजन कुमारानुचरान इमान कीर्त्यमानान मया वीर सपत्नगणसूदनान

[vai] śṛṇu mātṛgaṇāna rājana kumārānucarāna imāna kīrtyamānāna mayā vīra sapatnagaṇasūdanāna

हिन्दी अर्थ

ततः शुश्राव राजा स राक्षसेभ्यो महाभयम् वसिष्ठके आश्रमके पास जा पहुँचे

English

Janardana, that protector of the universe? Why will not victory be theirs that have righteousness for their refuge? Who else than Yudhishthira the son of Pritha, who hath Hrishikesa, the refuge of righteousness and fame, for his protector, is competent to vanquish in battle Bhishma and Drona and Kama and the ruler of the Madras and the other kings by hundreds and thousands?" Saying these words and filled with joy, the Srinjayas pursued thy troops in that battle who had been exceedingly mangled with shafts. Then Dhananjaya of great valour proceeded against the car-division of the foe. The two sons of Madri and the mighty carwarrior Satyaki proceeded against Shakuni. Beholding them all flying with speed in fear of Bhimasena, Duryodhana as if smiling the while, addressed his driver, saying, "Partha, stationed there with his bow, is transgressing me. Take my steeds to the rear of the whole army. Like the ocean that cannot transgress its continents, Kunti's son Dhananjaya will never venture to transgress me, if I take up my stand in the rear. Behold, O driver, this vast host that is pursued by the Pandavas. Behold this cloud of dust that has arisen on all sides in consequence of the motion of the troops. Hear those diverse leonine roars that are so awful and loud ! Therefore, O driver, proceed slowly and take up thy position in the rear. If I stay in battle and fight the Pandavas, my army, O driver, will rally and come back with vigour to battle." Hearing these words of thy son that were just those of a hero and man of honour, the driver slowly urged those steeds in trappings of gold. 21,000 foot-soldiers, deprived of elephants and steeds and car-warriors, and who were ready to lay down their lives, still stood for battle. Born in diverse countries and hailing from diverse towns, those warriors maintained their ground, desirous of winning great fame. The clash of those rushing warriors filled with joy became loud and exceedingly terrible. Then Bhimasena, O king, and Dhrishtadyumna the son of Prishata resisted them with four kinds of forces. Other foot-soldiers proceeded against Bhima, uttering loud shouts and slapping their armpits, all actuated by the desire of going to heaven. Those Dhartarashtra combatants, filled with rage and invincible in battle, having approached Bhimasena, uttered furious shouts. They then spoke not to one another. Encompassing Bhima in that battle, they began to strike him from all sides. Surrounded by that large body of warriors on foot and struck by them in that battle, Bhima did not stir from where he stood fixed like Mainaka mountain. His assailants, meanwhile, filled with rage, O monarch, endeavoured to afflict that mighty car- warrior of the Pandavas and checked other combatants (that tried to rescue him). Encountered by those warriors, Bhima became filled with fury. Quickly alighting from his car, he proceeded on foot against them. Taking up his massive mace adorned with gold, he began to slay thy troops like the Destroyer himself armed with his club. The mighty Bhima, with his mace, crushed those 21,000 foot-soldiers who were without cars and steeds and elephants. Having slain that strong division, Bhima, of prowess incapable of being baffled, showed himself with Dhrishtadyumna in his front. The Dhartarashtra foot- soldiers, thus slain, lay down on the ground, bathed in blood, like Karnikaras with their flowery burthens laid low by a tempest. Adorned with garlands made of diverse kinds of flowers, and decked with diverse kinds of earrings, those combatants of diverse races, who had hailed from diverse realms, lay down on the field, deprived of life. Covered with banners and standards, that large host of foot- soldiers, thus cut down, looked fierce and terrible and awful as they lay down on the field. The mighty car-warriors, with their followers, that fought under Yudhishthira' s lead, all pursued thy illustrious son Duryodhana. Those great bowmen, beholding thy troops turn away from the battle, proceeded against Duryodhana, but they could not transgress him even as the ocean cannot transgress its continents. The prowess that we then beheld of thy son was exceedingly wonderful, since all the Parthas, united together, could not transgress his single self. Then Duryodhana, addressing his own army which had not fled far but which, mangled with arrows, had set its heart on flight, said these words, "I do not

अध्याय 9

श्लोक 45.2

यशस्विनीनां मातॄणां शृणु नामानि भारत याभिर वयाप्तास तरयॊ लॊकाः कल्याणीभिश चराचराः

yaśasvinīnāṃ mātṝṇāṃ śṛṇu nāmāni bhārata yābhira vayāptāsa tarayò lòkāḥ kalyāṇībhiśa carācarāḥ

हिन्दी अर्थ

स समीपगतो भूत्वा धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्

English

Hear, Bharata, the names of the glorious Mothers, by whom, auspicious, the three worlds, moving and unmoving, are pervaded.

अध्याय 9

श्लोक 45.3

परभावती विशालाक्षी पलिता गॊनसी तथा शरीमती बहुला चैव तथैव बहुपुत्रिका

parabhāvatī viśālākṣī palitā gònasī tathā śarīmatī bahulā caiva tathaiva bahuputrikā

हिन्दी अर्थ

त्वं गतिस्त्वं च मे नाथ: प्रसादं कर्तुमहसि दृष्टवा तस्य कृपा उज्ञे राष्ट्र तस्य व्यमोचयत्

English

Prabhavati, Vishalakshi, Palita, Gonasi, Shrimati, Bahula and Bahuputrika,

अध्याय 9

श्लोक 45.4

अप्सु जाता च गॊपाली बृहद अम्बालिका तथा जयावती मालतिका धरुवरत्ना भयंकरी

apsu jātā ca gòpālī bṛhada ambālikā tathā jayāvatī mālatikā dharuvaratnā bhayaṃkarī

हिन्दी अर्थ

शंस पृष्टो महाप्राज्ञ न हि तृप्पामि ते वच:

English

Apsujata, Gopali, Brihadambalika, Jayavati, Malatika, Dhruvaratna and Bhayankari,

अध्याय 9

श्लोक 45.5

वसु दामा सुदामा च विशॊका नन्दिनी तथा एकचूडा महाचूडा चक्रनेमिश च भारत

vasu dāmā sudāmā ca viśòkā nandinī tathā ekacūḍā mahācūḍā cakranemiśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

कि ये महान् शक्तिशाली महर्षि इस समय बड़े भारी क्रोधसे भरे हुए हैं मुनिवर विश्वामित्रकी सेवामें उपस्थित हुई

English

Vasudama, Sudama, Vishoka, Nandini, Ekachuda, Mahachuda and Chakranemi, Bharata,

अध्याय 9

श्लोक 45.6

उत्तेजनी जयत्सेना कमलाक्ष्य अथ शॊभना शत्रुंजया तथा चैव करॊधना शलभी खरी

uttejanī jayatsenā kamalākṣya atha śòbhanā śatruṃjayā tathā caiva karòdhanā śalabhī kharī

हिन्दी अर्थ

व्याप्तं चेदं जगत् सर्व तवैवाम्भोभिरुत्तमै:

English

Uttejani, Jayatsena, Kamalakshi, Shobhana, Shatrunjaya, Krodhana, Shalabhi and Khari,

अध्याय 9

श्लोक 45.7

माधवी शुभवक्त्रा च तीर्थनेमिश च भारत गीतप्रिया च कल्याणी कद्रुला चामिताशना

mādhavī śubhavaktrā ca tīrthanemiśa ca bhārata gītapriyā ca kalyāṇī kadrulā cāmitāśanā

हिन्दी अर्थ

तीर्थयात्रां समाजग्मु: सरस्वत्यां महीपते प्राप्प प्रीतिं परां चापि तपोलुब्धा विशारदा:

English

Madhavi, Shubhavaktra, Tirthanemi, Bharata, Gitapriya, Kalyani, Kadrula and Amitashana,

अध्याय 9

श्लोक 45.8

मेघस्वना भॊगवती सुभ्रूश च कनकावती अलाताक्षी वीर्यवती विद्युज्जिह्वा च भारत

meghasvanā bhògavatī subhrūśa ca kanakāvatī alātākṣī vīryavatī vidyujjihvā ca bhārata

हिन्दी अर्थ

वयं च क्षुधिताश्रैव धर्माद्धीनाश्न शाश्वतात्

English

Meghasvana, Bhogavati, Subhru, Kanakavati, Alataksha, Viryavati and Vidyujjihva, Bharata,

अध्याय 9

श्लोक 45.9

पद्मावती सुनक्षत्रा कन्दरा बहुयॊजना संतानिका च कौरव्य कमला च महाबला

padmāvatī sunakṣatrā kandarā bahuyòjanā saṃtānikā ca kauravya kamalā ca mahābalā

हिन्दी अर्थ

नचार्द्रेण न शुष्केण न रात्रौी नापि चाहनि एवं स कृत्वा समयं दृष्टवा नीहारमी श्वर:

English

Padmavati, Sunakshatra, Kandara, Bahuyojana, Santanika, Kaurava, and the mighty Kamala,

अध्याय 9

श्लोक 45.10

सुदामा बहु दामा च सुप्रभा च यशस्विनी नृत्यप्रिया च राजेन्द्र शतॊलूखल मेखला

sudāmā bahu dāmā ca suprabhā ca yaśasvinī nṛtyapriyā ca rājendra śatòlūkhala mekhalā

हिन्दी अर्थ

तथोक्ता सासृजद् धेनु: पुरुषान् घोरदर्शनान्

English

see the spot on plain or mountain, whither, if ye fly, the Pandavas will not pursue and slay ye ! What is the use then of flight? The army of the Pandavas hath been reduced in numbers. The two Krishnas are exceedingly mangled. If all of us make a stand, victory will be certainly ours! If you fly away, losing all order, the sinful Pandavas, pursuing you will slay you all! If, on the other hand, we make a stand, good will result to us! Listen, all you Kshatriyas that are assailed here! When the Destroyer always slays heroes and cowards, what man is there so stupid that, calling himself a Kshatriya, will not fight? Good will result to us if we stay in the front of the angry Bhimasena! Death in battle, while struggling according to Kshatriya practices, is fraught with happiness! Winning victory, one obtains happiness here. If slain, one obtains great fruits in the other world! You Kauravas, there is no better path to heaven than that offered by battle! Slain in battle, you may, without delay, obtain all those regions of blessedness." Hearing these words of his, and applauding them highly, the (Kuru) kings once more rushed against the Pandavas for battling with them. Seeing them advancing with speed, the Parthas, arrayed in order of battle, skilled in smiting, excited with rage, and inspired with desire of victory, rushed against them. The valiant Dhananjaya, stretching his bow Gandiva celebrated over the three worlds, proceeded on his car against the foe. The two sons of Madri, and Satyaki, rushed against Shakuni, and the other (Pandava) heroes, smiling, rushed impetuously against thy forces.'"

अध्याय 9

श्लोक 45.11

शतघण्टा शतानन्दा भग नन्दा च भागिनी वपुष्मती चन्द्र शीता भद्र काली च भारत

śataghaṇṭā śatānandā bhaga nandā ca bhāginī vapuṣmatī candra śītā bhadra kālī ca bhārata

हिन्दी अर्थ

देखनेमें बड़े भयानक थे तच्छुत्वा दिद्वुतं सैन्यं विश्वामित्रस्तु गाधिज:

English

Shataghanta, Shatananda, Bhaganandi, Bhagini, Vapushmati, Chandrashita and Bhadrakali, Bharata,

अध्याय 9

श्लोक 45.12

संकारिका निष्कुटिका भरमा चत्वरवासिनी सुमङ्गला सवस्तिमती वृद्धिकामा जय परिया

saṃkārikā niṣkuṭikā bharamā catvaravāsinī sumaṅgalā savastimatī vṛddhikāmā jaya pariyā

हिन्दी अर्थ

सोस्मिंस्तीर्थवरे राजन् सरस्वत्या: समाहित:

English

Sankarika, Nishkutika, Bhrama, Chatvaravasini, Sumangala, Svastimati, Vriddhikama and Jayapriya,

अध्याय 9

श्लोक 45.13

धनदा सुप्रसादा च भवदा च जलेश्वरी एडी भेडी सुमेडी च वेताल जननी तथा कण्डूतिः कालिका चैव देव मित्रा च भारत

dhanadā suprasādā ca bhavadā ca jaleśvarī eḍī bheḍī sumeḍī ca vetāla jananī tathā kaṇḍūtiḥ kālikā caiva deva mitrā ca bhārata

हिन्दी अर्थ

जलाहारो वायुभक्ष: पर्णाहारश्न सो5भवत् उनका भी पृथक्-पृथक् पालन करते थे

English

Dhanada, Suprasada, Bhavada, Jaleshvari, Edi, Bhedi, Sumedi and Vetalajanani, Kandutih, Kalika and Devamitra, Bharata,

अध्याय 9

श्लोक 45.14

लम्बसी केतकी चैव चित्रसेना तहा बला कुक्कुटिका शङ्खनिका तथा जर्जरिका नृप

lambasī ketakī caiva citrasenā tahā balā kukkuṭikā śaṅkhanikā tathā jarjarikā nṛpa

हिन्दी अर्थ

ततः परेण यत्नेन तप्त्वा बहुविधं तप:

English

Lambasi, Ketaki, Chitrasena, Bala, Kukkutika, Shankhanika and Jarjarika, O king,

अध्याय 9

श्लोक 45.15

कुण्डारिका कॊकलिका कण्डरा च शतॊदरी उत्क्राथिनी जरेणा च महावेगा च कङ्कणा

kuṇḍārikā kòkalikā kaṇḍarā ca śatòdarī utkrāthinī jareṇā ca mahāvegā ca kaṅkaṇā

हिन्दी अर्थ

तपसा तु तथा युक्त विश्वामित्रं पितामह: स तु वत्रे वरं राजन् स्यामहं ब्राह्मणस्त्विति

English

Kundarika, Kokalika, Kandara, Shatodari, Utkrathini, Jarena, Mahavega and Kankana,

अध्याय 9

श्लोक 45.16

मनॊजवा कण्टकिनी परघसा पूतना तथा खशया चुर्व्युटिर वामा करॊशनाथ तडित परभा

manòjavā kaṇṭakinī paraghasā pūtanā tathā khaśayā curvyuṭira vāmā karòśanātha taḍita parabhā

हिन्दी अर्थ

स लब्ध्वा तपसोग्रेण ब्राह्मणत्वं महायशा:

English

Manojava, Kantakini, Praghasa, Putana, Khashaya, Churvyuti, Vama, Krosanatha and Taditprabha,

अध्याय 9

श्लोक 45.17

मण्डॊदरी च तुण्डा च कॊटरा मेघवासिनी सुभगा लम्बिनी लम्बा वसु चूडा विकत्थनी

maṇḍòdarī ca tuṇḍā ca kòṭarā meghavāsinī subhagā lambinī lambā vasu cūḍā vikatthanī

हिन्दी अर्थ

तम््मिंस्तीर्थवरे राम: प्रदाय विविधं वसु अथ वस्त्राण्यलड्कारं भक्ष्यं पेयं च शोभनम्

English

Mandodari, Tunda, Kotara, Meghavasini, Subhaga, Lambini, Lamba, Vasuchuda and Vikatthani,

अध्याय 9

श्लोक 45.18

ऊर्ध्ववेणी धरा चैव पिङ्गाक्षी लॊहमेखला पृथु वक्त्रा मधुरिका मधु कुम्भा तथैव च

ūrdhvaveṇī dharā caiva piṅgākṣī lòhamekhalā pṛthu vaktrā madhurikā madhu kumbhā tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

यत्र तेपे तपस्तीव्रं दाल्भ्यो बक इति श्रुति:

English

Urdhvaveni, Dhara, Pingakshi, Lohamekhala, Prithuvaktra, Madhurika and Madhukumbha,

अध्याय 9

श्लोक 45.19

पक्षालिका मन्थनिका जरायुर जर्जरानना खयाता दहदहा चैव तथा धमधमा नृप

pakṣālikā manthanikā jarāyura jarjarānanā khayātā dahadahā caiva tathā dhamadhamā nṛpa

हिन्दी अर्थ

तपसा घोररूपेण कर्षयन् देहमात्मन: एवमुकत्वा ततो राजन्नूषीन् सर्वान् प्रतापवान्

English

Pakshalika, Manthanika, Jarayu, Jarjarana, Dahadaha and Dhamadhama, O king,

अध्याय 9

श्लोक 45.20

खण्डखण्डा च राजेन्द्र पूषणा मणिकुण्डला अमॊचा चैव कौरव्य तथा लम्बपयॊधरा

khaṇḍakhaṇḍā ca rājendra pūṣaṇā maṇikuṇḍalā amòcā caiva kauravya tathā lambapayòdharā

हिन्दी अर्थ

यदृच्छया मृता दृष्टवा गास्तदा नृपसत्तम: ऋषिस्तथा वच: श्रुत्वा चिन्तयामास धर्मवित्

English

Khandakhanda, O king of kings, Pushana, Manikundala, Amocha, Kaurava, and Lambapayodhara,

अध्याय 9

श्लोक 45.21

वेणुवीणा धरा चैव पिङ्गाक्षी लॊहमेखला शशॊलूक मुखी कृष्णा खरजङ्घा महाजवा

veṇuvīṇā dharā caiva piṅgākṣī lòhamekhalā śaśòlūka mukhī kṛṣṇā kharajaṅghā mahājavā

हिन्दी अर्थ

बात है कि इस राजाने भरी सभामें मुझसे ऐसा कठोर वचन कहा है”

English

Venuvinadhara, Pingakshi, Lohamekhala, Shasholukamukhi, Krishna, Kharajangha and Mahajava,

अध्याय 9

श्लोक 45.22

शिशुमार मुखी शवेता लॊहिताक्षी विभीषणा जटालिका कामचरी दीर्घजिह्वा बलॊत्कटा

śiśumāra mukhī śavetā lòhitākṣī vibhīṣaṇā jaṭālikā kāmacarī dīrghajihvā balòtkaṭā

हिन्दी अर्थ

चिन्तयित्वा मुहूर्तेन रोषाविष्टो द्विजोत्तम: स तूत्कृत्य मृतानां वै मांसानि मुनिसत्तम:

English

Shishumaramukhi, Shveta, Lohitakshi, Vibhishana, Jatalika, Kamachari, Dirghajihva and Balotkata,

अध्याय 9

श्लोक 45.23

कालेडिका वामनिका मुकुटा चैव भारत लॊहिताक्षी महाकाया हरि पिण्डी च भूमिप

kāleḍikā vāmanikā mukuṭā caiva bhārata lòhitākṣī mahākāyā hari piṇḍī ca bhūmipa

हिन्दी अर्थ

अवाकीर्णे सरस्वत्यास्तीर्थे प्रज्वयाल्य पावकम्

English

Kaledika, Vamanika and Mukuta, Bharata, Lohitakshi, Mahakaya and Haripindi, O king,

अध्याय 9

श्लोक 45.24

एकाक्षरा सुकुसुमा कृष्ण कर्णी च भारत कषुर कर्णी चतुष्कर्णी कर्णप्रावरणा तथा

ekākṣarā sukusumā kṛṣṇa karṇī ca bhārata kaṣura karṇī catuṣkarṇī karṇaprāvaraṇā tathā

हिन्दी अर्थ

स तैरेव जुहावास्य राष्ट्र मांसैर्महातपा: अक्षीयत ततो राष्ट्र धृतराष्ट्रस्य पार्थिव

English

Ekakshara, Sukusuma, Krishnakarni, Bharata, Kshurakarni, Chatushkarni and Karnapravarana,

अध्याय 9

श्लोक 45.25

चतुष्पथ निकेता च गॊकर्णी महिषानना खरकर्णी महाकर्णी भेरी सवनमहास्वना

catuṣpatha niketā ca gòkarṇī mahiṣānanā kharakarṇī mahākarṇī bherī savanamahāsvanā

हिन्दी अर्थ

दृष्टवा तथावकीर्ण तु राष्ट्र स मनुजाधिप:

English

Chatushpathaniketa, Gokarni, Mahishanana, Kharakarni, Mahakarni, Bherisvana and Mahasvana,

अध्याय 9

श्लोक 45.26

शङ्खकुम्भ सवना चैव भङ्गदा च महाबला गणा च सुगणा चैव तथाभीत्य अथ कामदा

śaṅkhakumbha savanā caiva bhaṅgadā ca mahābalā gaṇā ca sugaṇā caiva tathābhītya atha kāmadā

हिन्दी अर्थ

यदा स पार्थिव: खिन्नस्ते च विप्रास्तदानघ अथ वै प्राश्निकांस्तत्र पप्रच्छ जनमेजय

English

Shankhakumbhasvana, Bhangada, Mahabala, Gana, Sugana, Abhiti and Kamada,

अध्याय 9

श्लोक 45.27

चतुष्पथ रता चैव भूरि तीर्था अन्यगॊचरा पशुदा वित्तदा चैव सुखदा च महायशाः पयॊदा गॊमहिषदा सुविषाणा च भारत

catuṣpatha ratā caiva bhūri tīrthā anyagòcarā paśudā vittadā caiva sukhadā ca mahāyaśāḥ payòdā gòmahiṣadā suviṣāṇā ca bhārata

हिन्दी अर्थ

बतानेवालों)-को बुलाकर उनसे इसका कारण पूछा

English

Chatushpatharata, Bhuritirtha, Anyagochara, Pashuda, Vittada, Sukhada, Mahayashas, Payoda, Gomahishada and Suvishana, Bharata,

अध्याय 9

श्लोक 45.28

परतिष्ठा सुप्रतिष्ठा च रॊचमाना सुरॊचना गॊकर्णी च सुकर्णीच ससिरा सथेरिका तथा एकचक्रा मेघरवा मेघमाला विरॊचना

paratiṣṭhā supratiṣṭhā ca ròcamānā suròcanā gòkarṇī ca sukarṇīca sasirā satherikā tathā ekacakrā megharavā meghamālā viròcanā

हिन्दी अर्थ

तस्यैतत् तपस: कर्म येन तेडद्य लयो महान् कीजिये।” तब राजाने सरस्वतीके तटपर जाकर बक मुनिसे इस प्रकार कहा

English

Pratishtha, Supratishtha, Rochamana, Surochana, Gokarni, Sukarni, Sasira, Stherika, Ekachakra, Megharava, Meghamala and Virochana.

अध्याय 9

श्लोक 45.29

एताश चान्याश च बहवॊ मातरॊ भरतर्षभ कार्त्तिकेयानुयायिन्यॊ नानारूपाः सहस्रशः

etāśa cānyāśa ca bahavò mātarò bharatarṣabha kārttikeyānuyāyinyò nānārūpāḥ sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसादये त्वां भगवन्नपराध॑ क्षमस्व मे

English

These and many other Mothers, bull of the Bharatas, followed Karttikeya, in thousands, of many forms.

अध्याय 9

श्लोक 45.30

दीर्घनख्यॊ दीर्घदन्त्यॊ दीर्घतुण्ड्यश च भारत सरला मधुराश चैव यौवनस्थाः सवलंकृताः

dīrghanakhyò dīrghadantyò dīrghatuṇḍyaśa ca bhārata saralā madhurāśa caiva yauvanasthāḥ savalaṃkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

मोक्षार्थ तस्य राज्यस्य जुहाव पुनराहुतिम्ू

English

Long-nailed, long-toothed, long-snouted, Bharata, some simple and sweet, in youth, well adorned,

अध्याय 9

श्लोक 45.31

माहात्म्येन च संयुक्ताः कामरूपधरास तथा निर्मांस गात्र्यः शवेताश च तथा काञ्चनसंनिभाः

māhātmyena ca saṃyuktāḥ kāmarūpadharāsa tathā nirmāṃsa gātryaḥ śavetāśa ca tathā kāñcanasaṃnibhāḥ

हिन्दी अर्थ

दाल्भ्य पुनः नैमिषारण्यको ही चले गये हैवतैरपि सम्भग्ना जितकाशिभिराहवे

English

endowed with greatness, taking forms at will, some fleshless-bodied, some white, some like gold,

अध्याय 9

श्लोक 45.32

कृष्णमेघनिभाश चान्या धूम्राश च भरतर्षभ अरुणाभा महाभागा दीर्घकेश्यः सिताम्बराः

kṛṣṇameghanibhāśa cānyā dhūmrāśa ca bharatarṣabha aruṇābhā mahābhāgā dīrghakeśyaḥ sitāmbarāḥ

हिन्दी अर्थ

वाजिन: कुग्जरांश्वैव रथांश्चाश्चवतरीयुतान्

English

others like black clouds, some smoke-coloured, bull of the Bharatas, some of ruddy hue, greatly fortunate, long-haired, white-clad,

अध्याय 9

श्लोक 45.33

ऊर्ध्ववेणी धराश चैव पिङ्गाक्ष्यॊ लम्बमेखलाः लम्बॊदर्यॊ लम्बकर्णास तथा लम्बपरॊ धराः

ūrdhvaveṇī dharāśa caiva piṅgākṣyò lambamekhalāḥ lambòdaryò lambakarṇāsa tathā lambaparò dharāḥ

हिन्दी अर्थ

ययौ तीर्थ महाबाहुर्यायातं पृथिवीपते सरस्वतीने उनके लिये दूध और घीका स्रोत बहाया था

English

with hair bound upward, tawny-eyed, with hanging girdles, big-bellied, long-eared and with hanging breasts,

अध्याय 9

श्लोक 45.34

ताम्राक्ष्यस ताम्रवर्णाश च हर्यक्ष्यश च तथापरे वरदाः कामचारिण्यॊ नित्यप्रमुदितास तथा

tāmrākṣyasa tāmravarṇāśa ca haryakṣyaśa ca tathāpare varadāḥ kāmacāriṇyò nityapramuditāsa tathā

हिन्दी अर्थ

अक्रामदूर्ध्व मुदितो लेभे लोकांश्व पुष्कलान्

English

copper-eyed, copper-hued, others tawny-eyed, boon-givers, roaming at will, ever cheerful.

अध्याय 9

श्लोक 45.35

याम्यॊ रौद्र्यस तथा सौम्याः कौबेर्यॊ ऽथ महाबलाः वारुण्यॊ ऽथ च माहेन्द्र्यस तथाग्नेय्यः परंतप

yāmyò raudryasa tathā saumyāḥ kauberyò 'tha mahābalāḥ vāruṇyò 'tha ca māhendryasa tathāgneyyaḥ paraṃtapa

हिन्दी अर्थ

उन्हें बहुत-से पुण्यलोक प्राप्त हुए औदार्य परम कृत्वा भक्ति चात्मनि शाश्वतीम्

English

Some of Yama's, of Rudra's, others gentle, of Kubera's, others of great strength, of Varuna, of Mahendra, and of Agni, scorcher of foes,

अध्याय 9

श्लोक 45.36

वायव्यश चाथ कौमार्यॊ बराह्म्यश च भरतर्षबः रूपेणाप्सरसां तुल्या जवे वायुसमास तथा

vāyavyaśa cātha kaumāryò barāhmyaśa ca bharatarṣabaḥ rūpeṇāpsarasāṃ tulyā jave vāyusamāsa tathā

हिन्दी अर्थ

यो यत्र स्थित एवेह आहूतो यज्ञसंस्तरे

English

of Vayu, of Kumara and of Brahma, bull of the Bharatas; in beauty equal to Apsarases, in speed like the wind,

अध्याय 9

श्लोक 45.37

परपुष्टॊपमा वाक्ये तथर्द्ध्या धनदॊपमाः शक्र वीर्यॊपमाश चैव दीप्त्या वह्नि समास तथा

parapuṣṭòpamā vākye tatharddhyā dhanadòpamāḥ śakra vīryòpamāśa caiva dīptyā vahni samāsa tathā

हिन्दी अर्थ

षड़सं भोजन चैव दानं नानाविधं तथा राजानं तुष्टवुः प्रीता दत्त्वा चैवाशिष: शुभा:

English

in speech like the cuckoo, in wealth like the giver of wealth, in vigour like Shakra, and in splendour like fire.

अध्याय 9

श्लोक 45.38

वृक्षचत्वरवासिन्यश चतुष्पथ निकेतनाः गुहा शमशानवासिन्यः शैलप्रस्रवणालयाः

vṛkṣacatvaravāsinyaśa catuṣpatha niketanāḥ guhā śamaśānavāsinyaḥ śailaprasravaṇālayāḥ

हिन्दी अर्थ

होकर राजा ययातिको शुभाशीर्वाद दे उनकी भूरि-भूरि प्रशंसा की

English

Dwelling in trees and crossroads, abiding at four-way junctions, living in caves and cremation grounds and mountain springs,

अध्याय 9

श्लोक 45.39

नानाभरणधारिण्यॊ नाना माल्याम्बरास तथा नाना विच्चित्र वेषाश च नाना भाषास तथैव च

nānābharaṇadhāriṇyò nānā mālyāmbarāsa tathā nānā viccitra veṣāśa ca nānā bhāṣāsa tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

धृतात्मा जितात्मा समभ्याजगाम किमर्थ च सरिच्छोष्ठा तमृषिं प्रत्यवाहयत्

English

wearing various ornaments, various garlands and garments, of many wondrous guises and of many tongues,

अध्याय 9

श्लोक 45.40

एते चान्ये च बहवॊ गणाः शत्रुभयं कराः अनुजग्मुर महात्मानं तरिदशेन्द्रस्य संमते

ete cānye ca bahavò gaṇāḥ śatrubhayaṃ karāḥ anujagmura mahātmānaṃ taridaśendrasya saṃmate

हिन्दी अर्थ

भृशं वैरमभूद् राजंस्तप:स्पर्धाकृतं महत् ब्रह्मर्षि वसिष्ठमें बड़ा भारी वैर हो गया था

English

these and many other hosts, terrifying to foes, followed the great soul with the approval of the lord of the gods.

अध्याय 9

श्लोक 45.41

ततः शक्त्यस्त्रम अददद भगवान पाकशासनः गुहाय राजशार्दूल विनाशाय सुरद्विषाम

tataḥ śaktyastrama adadada bhagavāna pākaśāsanaḥ guhāya rājaśārdūla vināśāya suradviṣāma

हिन्दी अर्थ

पूर्वतः पार्श्वतश्चासीद् विश्वामित्रस्य धीमत:

English

Then the revered Pakashasana (Indra) gave Guha, tiger among kings, a spear-weapon for the destruction of the enemies of the gods.

अध्याय 9

श्लोक 45.42

महास्वनां महाघण्टां दयॊतमानां सितप्रभाम तरुणादित्यवर्णां च पताकां भरतर्षभ

mahāsvanāṃ mahāghaṇṭāṃ dayòtamānāṃ sitaprabhāma taruṇādityavarṇāṃ ca patākāṃ bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

तत्रास्य कर्म तद् घोरं प्रवदन्ति मनीषिण: घोर तपका वर्णन करते हैं

English

A banner, loud-sounding, with a great bell, shining, bright-lustred, of the colour of the young sun, Bharata,

अध्याय 9

श्लोक 45.43

ददौ पशुपतिस तस्मै सर्वभूतमहाचमूम उग्रां नानाप्रहरणां तपॊ वीर्यबलान्विताम

dadau paśupatisa tasmai sarvabhūtamahācamūma ugrāṃ nānāpraharaṇāṃ tapò vīryabalānvitāma

हिन्दी अर्थ

स्थापयामास तत् तीर्थ स्थाणुतीर्थमिति प्रभो

English

Pashupati (Shiva) gave him, a great army of all beings, fierce, with various weapons, endowed with austerity, valour and strength.

अध्याय 9

श्लोक 45.44

विष्णुर ददौ वैजयन्तीं मालां बलविवर्धिनीम उमा ददौ चारजसी वाससी सूर्यसप्रभे

viṣṇura dadau vaijayantīṃ mālāṃ balavivardhinīma umā dadau cārajasī vāsasī sūryasaprabhe

हिन्दी अर्थ

सैनापत्येन महता सुरारिविनिबर्हणम् सेनापतिके पदपर अभिषिक्त किया था

English

Vishnu gave the Vaijayanti garland, which increases strength; Uma gave two spotless garments bright as the sun.

अध्याय 9

श्लोक 45.45

गङ्गां कमण्डलुं दिव्यम अमृतॊद्भवम उत्तमम ददौ परीत्या कुमाराय दण्डं चैव बृहस्पतिः

gaṅgāṃ kamaṇḍaluṃ divyama amṛtòdbhavama uttamama dadau parītyā kumārāya daṇḍaṃ caiva bṛhaspatiḥ

हिन्दी अर्थ

स्पर्धा तपःकृतां तीव्रां चक्रतुस्तो तपोधनौ

English

Ganga gave a divine, excellent water-pot born of nectar; Brihaspati, in affection, gave the Kumara a staff.

अध्याय 9

श्लोक 45.46

गरुडॊ दयितं पुत्रं मयूरं चित्रबर्हिणम अरुणस ताम्रचूडं च परददौ चरणायुधम

garuḍò dayitaṃ putraṃ mayūraṃ citrabarhiṇama aruṇasa tāmracūḍaṃ ca paradadau caraṇāyudhama

हिन्दी अर्थ

दृष्टवा तेजो वसिष्ठस्थ चिन्तामभिजगाम ह इयं सरस्वती तूर्ण मत्समीपं तपोधनम्

English

Garuda gave his beloved son, a peacock with variegated tail; Aruna gave a copper-crested cock, a weapon of the feet.

अध्याय 9

श्लोक 45.47

पशं तु वरुणॊ राजा बलवीर्यसमन्वितम कृष्णाजिनं तथा बरह्मा बरह्मण्याय ददौ परभुः समरेषु जयं चैव परददौ लॊकभावनः

paśaṃ tu varuṇò rājā balavīryasamanvitama kṛṣṇājinaṃ tathā barahmā barahmaṇyāya dadau parabhuḥ samareṣu jayaṃ caiva paradadau lòkabhāvanaḥ

हिन्दी अर्थ

इहागतं द्विजश्रेष्ठ हनिष्यामि न संशय:

English

King Varuna gave a noose endowed with strength and valour; Brahma gave a black antelope skin to the one devoted to Brahmanas, and the creator of the worlds also gave victory in battles.

अध्याय 9

श्लोक 45.48

सेनापत्यम अनुप्राप्य सकान्दॊ देवगणस्य ह शुशुभे जवलितॊ ऽरचिष्मान दवितीया इव पावकः ततः पारिषदैश चैव मातृभिश च समन्वितः

senāpatyama anuprāpya sakāndò devagaṇasya ha śuśubhe javalitò 'raciṣmāna davitīyā iva pāvakaḥ tataḥ pāriṣadaiśa caiva mātṛbhiśa ca samanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

सस्मार सरितां श्रेष्ठां क्रोधसंरक्तलोचन: सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वतीका स्मरण किया

English

Having obtained generalship of the host of gods, Skanda shone, blazing, flaming, like a second Fire, accompanied by the retainers and the Mothers.

अध्याय 9

श्लोक 45.49

सा सेना नैरृती भीमा सघण्टॊच्छ्रितकेतना सभेरी शङ्खमुरजा सायुधा सपताकिनी शारदी दयौर इवाभाति जयॊतिर्भिर उपशॊभिता

sā senā nairṛtī bhīmā saghaṇṭòcchritaketanā sabherī śaṅkhamurajā sāyudhā sapatākinī śāradī dayaura ivābhāti jayòtirbhira upaśòbhitā

हिन्दी अर्थ

जज्ञे चैनं महावीर्य महाकोपं च भाविनी

English

That army, Rakshasa-thronged and dreadful, with raised banners and bells, with kettledrums, conches and drums, with weapons and flags, shone like the autumn sky adorned with stars.

अध्याय 9

श्लोक 45.50

ततॊ देव निकायास ते भूतसेना गणास तथा वादयाम आसुर अव्यग्रा भेरीशङ्खांश च पुष्कलान

tatò deva nikāyāsa te bhūtasenā gaṇāsa tathā vādayāma āsura avyagrā bherīśaṅkhāṃśa ca puṣkalāna

हिन्दी अर्थ

ब्रूहि कि करवाणीति प्रोवाच मुनिसत्तमम्

English

Then those hosts of gods and the troops of spirits undisturbed sounded kettledrums and many conches,

अध्याय 9

श्लोक 45.51

पटहाञ झर्झरांश चैव कृकचान गॊविषाणिकान आडम्बरान गॊमुखांश चडिडिमांश च महास्वनान

paṭahāña jharjharāṃśa caiva kṛkacāna gòviṣāṇikāna āḍambarāna gòmukhāṃśa caḍiḍimāṃśa ca mahāsvanāna

हिन्दी अर्थ

यावदेनं निहन्म्यद्य तच्छुत्वा व्यथिता नदी प्राकम्पत भूशं भीता वायुनेवाहता लता

English

drums, jharjharas, krakachas, cow-horns, adambaras, gomukhas and loud-sounding dindimas.

अध्याय 9

श्लोक 45.52

तुष्टुवुस ते कुमारं च सर्वे देवाः सवासवाः जगुश च देवगन्धर्वा ननृतुश चाप्सरॊगणाः

tuṣṭuvusa te kumāraṃ ca sarve devāḥ savāsavāḥ jaguśa ca devagandharvā nanṛtuśa cāpsarògaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त भयभीत हो जोर-जोरसे काँपने लगी

English

All the gods with Vasava praised the Kumara, and divine Gandharvas sang and hosts of Apsarases danced.

अध्याय 9

श्लोक 45.53

ततः परीतॊ महासेनस तरिदशेभ्यॊ वरं ददौ रिपून हन्तास्मि समरे ये वॊ वधचिकीर्षवः

tataḥ parītò mahāsenasa taridaśebhyò varaṃ dadau ripūna hantāsmi samare ye vò vadhacikīrṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

बदुक्ता सरितां श्रेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता चिन्तयित्वा महाशापमृषिवित्रासिता भृशम्

English

Then, pleased, Mahasena gave the gods a boon: "I shall slay in battle the foes who wish to slay you."

अध्याय 9

श्लोक 45.54

परतिगृह्य वरं देवास तस्माद विबुधसत्तमात परीतात्मानॊ महात्मानॊ मेनिरे निहतान रिपून

paratigṛhya varaṃ devāsa tasmāda vibudhasattamāta parītātmānò mahātmānò menire nihatāna ripūna

हिन्दी अर्थ

विश्वामित्र ऋषिके डरसे बहुत डर गयी थी

English

Having received the boon from that best of the wise, the gods, great souls, glad at heart, thought their foes already slain.

अध्याय 9

श्लोक 45.55

सर्वेषां भूतसांघानां हर्षान नादः समुत्थितः अपूरयत लॊकांस तरीन वरे दत्ते महात्मना

sarveṣāṃ bhūtasāṃghānāṃ harṣāna nādaḥ samutthitaḥ apūrayata lòkāṃsa tarīna vare datte mahātmanā

हिन्दी अर्थ

उवाच राजन् धर्मात्मा वसिष्ठो द्विपदां वर: विश्वामित्र: शपेद्धि त्वां मा कृथास्त्वं विचारणाम्

English

A cry of joy rose from all the hosts of beings; when the boon was given by the great soul, it filled the three worlds.

अध्याय 9

श्लोक 45.56

स निर्ययौ महासेनॊ महत्या सेनया वृतः वधाय युधि दैत्यानां रक्षार्थं च दिवौकसाम

sa niryayau mahāsenò mahatyā senayā vṛtaḥ vadhāya yudhi daityānāṃ rakṣārthaṃ ca divaukasāma

हिन्दी अर्थ

विचार मनमें न लाओ

English

Mahasena set out, surrounded by a great army, to slay the Daityas in battle and to protect the dwellers in heaven.

अध्याय 9

श्लोक 45.57

वयवसायॊ जयॊ धर्मः सिद्धिर लक्ष्मीर धृतिः समृतिः महासेनस्य सैन्यानाम अग्रे जग्मुर नराधिप

vayavasāyò jayò dharmaḥ siddhira lakṣmīra dhṛtiḥ samṛtiḥ mahāsenasya sainyānāma agre jagmura narādhipa

हिन्दी अर्थ

चिन्तयामास कौरव्य कि कृत्वा सुकृतं भवेत् मुझे इनका हित-साधन करना चाहिए”

English

Resolve, Victory, Dharma, Success, Lakshmi, Steadfastness and Memory went in front of Mahasena's troops, O king.

अध्याय 9

श्लोक 45.58

स तया भीमया देवः शूलमुद्गर हस्तया गदामुसलनाराचशक्तितॊमर हस्तया दृप्तसिंहनिनादिन्या विनद्य परययौ गुहः

sa tayā bhīmayā devaḥ śūlamudgara hastayā gadāmusalanārācaśaktitòmara hastayā dṛptasiṃhaninādinyā vinadya parayayau guhaḥ

हिन्दी अर्थ

जुद्बवानं कौशिक प्रेक्ष्य सरस्वत्य भ्यचिन्तयत्

English

Guha went forth, roaring, with that dreadful army, with spears and clubs in hand, with maces, pestles, iron arrows, spears and lances in hand, roaring like a proud lion.

अध्याय 9

श्लोक 45.59

तं दृष्ट्वा सर्वदैतेया राक्षसा दानवास तथा वयद्रवन्त दिशः सर्वा भयॊद्विग्नाः समन्ततः अभ्यद्रवन्त देवास तान विविधायुधपाणयः

taṃ dṛṣṭvā sarvadaiteyā rākṣasā dānavāsa tathā vayadravanta diśaḥ sarvā bhayòdvignāḥ samantataḥ abhyadravanta devāsa tāna vividhāyudhapāṇayaḥ

हिन्दी अर्थ

कूलापहारमकरोत् स्वेन वेगेन सा सरित् उह्ामान: स तुष्टाव तदा राजन् सरस्वतीम्

English

Seeing him, all the Daityas, Rakshasas and Danavas fled in all directions on every side, disturbed by fear, and the gods pursued them with various weapons in hand.

अध्याय 9

श्लोक 45.60

दृष्ट्वा च स ततः करुद्धः सकन्दस तेजॊबलान्वितः शक्त्यस्त्रं भगवान भीमं पुनः पुनर अवासृजत आदधच चात्मनस तेजॊ हविषेद्ध इवानलः

dṛṣṭvā ca sa tataḥ karuddhaḥ sakandasa tejòbalānvitaḥ śaktyastraṃ bhagavāna bhīmaṃ punaḥ punara avāsṛjata ādadhaca cātmanasa tejò haviṣeddha ivānalaḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वाक्षापस्त्वमेवेति त्वत्तो वयमधीमहि त्वमेव वाणी स्वाहा त्वं तवायत्तमिदं जगत्

English

Seeing this, Skanda, enraged, endowed with splendour and strength, the revered one, hurled the dreadful spear-weapon again and again, drawing in his own energy like a fire fed with oblations.

अध्याय 9

श्लोक 45.61

अभ्यस्यमाने शक्त्यस्त्रे सकन्देनामित तेजसा उल्का जवाला महाराज पपात वसुधातले

abhyasyamāne śaktyastre sakandenāmita tejasā ulkā javālā mahārāja papāta vasudhātale

हिन्दी अर्थ

एवं सरस्वती राजन् स्तूयमाना महर्षिणा

English

As the spear-weapon was hurled by Skanda of immeasurable splendour, flaming meteors, great king, fell to the ground.

अध्याय 9

श्लोक 45.62

संह्रादयन्तश च तथा निर्घाताश चापतन कषितौ यथान्त कालसमये सुघॊराः सयुस तथा नृप

saṃhrādayantaśa ca tathā nirghātāśa cāpatana kaṣitau yathānta kālasamaye sughòrāḥ sayusa tathā nṛpa

हिन्दी अर्थ

न्यवेदयत चाभीक्षणं विश्वामित्राय त॑ मुनिम् अथान्वेषत् प्रहरणं वसिष्ठान्तकरं तदा

English

Thunderbolts too fell roaring on the earth, as dreadful as at the time of the end of the age, O king.

अध्याय 9

श्लोक 45.63

कषिप्ता हय एका तथा शक्तिः सुघॊरानल सूनुना ततः कॊट्यॊ विनिष्पेतुः शक्तीनां भरतर्षभ

kaṣiptā haya ekā tathā śaktiḥ sughòrānala sūnunā tataḥ kòṭyò viniṣpetuḥ śaktīnāṃ bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

अपोवाह वसिष् तु प्राचीं दिशमतन्द्रिता

English

When one spear was hurled by the dreadful son of Fire, crores of spears flew forth, bull of the Bharatas.

अध्याय 9

श्लोक 45.64

स शक्त्यस्त्रेण संग्रामे जघान भगवान परभुः दैत्येन्द्रं तारकं नाम महाबलपराक्रमम वृतं दैत्यायुतैर वीरैर बलिभिर दशभिर नृप

sa śaktyastreṇa saṃgrāme jaghāna bhagavāna parabhuḥ daityendraṃ tārakaṃ nāma mahābalaparākramama vṛtaṃ daityāyutaira vīraira balibhira daśabhira nṛpa

हिन्दी अर्थ

ततोपवाहितं दृष्टवा वसिष्ठमृषिसत्तमम् अथर्षयश्न देवाश्व गन्धर्वाप्सरसस्तदा

English

With that spear-weapon in the battle the revered lord slew the Daitya king named Taraka, of great strength and valour, surrounded by ten myriads of mighty Daitya heroes.

अध्याय 9

श्लोक 45.65

महिषं चाष्टभिः पद्मैर वृतं संख्ये निजघ्निवान तरिपादं चायुत शतैर जघान दशभिर वृतम

mahiṣaṃ cāṣṭabhiḥ padmaira vṛtaṃ saṃkhye nijaghnivāna taripādaṃ cāyuta śataira jaghāna daśabhira vṛtama

हिन्दी अर्थ

एवं वसिष्ठापवाहो लोके ख्यातो जनाधिप

English

He also slew Mahisha in battle, surrounded by eight padmas; and he slew Tripada, surrounded by ten hundred myriads.

अध्याय 9

श्लोक 45.66

हरदॊदरं निखर्वैश च वृतं दशभिर ईश्वरः जघानानुचरैः सार्धं विविधायुधपाणिभिः

haradòdaraṃ nikharvaiśa ca vṛtaṃ daśabhira īśvaraḥ jaghānānucaraiḥ sārdhaṃ vividhāyudhapāṇibhiḥ

हिन्दी अर्थ

आगच्छच्च पुनर्मार्ग स्वमेव सरितां वरा तस्मिंस्तीर्थवरे शुभ्रे शोणितं समुपावहत्

English

The lord slew Hradodara, surrounded by ten nikharvas, along with his followers bearing various weapons.

अध्याय 9

श्लोक 45.67

तत्राकुर्वन्त विपुलं नाद्दं वध्यत्सु शत्रुषु कुमारानुचरा राजन पूरयन्तॊ दिशॊ दश

tatrākurvanta vipulaṃ nāddaṃ vadhyatsu śatruṣu kumārānucarā rājana pūrayantò diśò daśa

हिन्दी अर्थ

तत्र ते शोणितं सर्वे पिबन्त: सुखमासते

English

There, as the foes were being slain, the Kumara's attendants raised a vast roar, filling the ten quarters.

अध्याय 9

श्लोक 45.68

शक्त्यस्त्रस्य तु राजेन्द्र ततॊ ऽरचिर्भिः समन्ततः दग्धाः सहस्रशॊ दैत्या नादैः सकन्दस्य चापरे

śaktyastrasya tu rājendra tatò 'racirbhiḥ samantataḥ dagdhāḥ sahasraśò daityā nādaiḥ sakandasya cāpare

हिन्दी अर्थ

वहाँ सुखपूर्वक रहने लगे नृत्यन्तश्न हसन्तश्न॒ यथा स्वर्गजितस्तथा

English

By the flames of the spear-weapon, O king of kings, and by Skanda's roars, thousands of Daityas were burned on every side, and others slain.

अध्याय 9

श्लोक 45.69

पताकयावधूताश च हताः के चित सुरद्विषः केच्चीद घण्टा रव तरस्ता निपेतुर वसुधातले के चित परहरणैश छिन्ना विनिपेतुर गतासवः

patākayāvadhūtāśa ca hatāḥ ke cita suradviṣaḥ keccīda ghaṇṭā rava tarastā nipetura vasudhātale ke cita paraharaṇaiśa chinnā vinipetura gatāsavaḥ

हिन्दी अर्थ

मानो उन्होंने स्वर्गलोकको जीत लिया हो

English

Some enemies of the gods were struck down by his banner, some, terrified by the sound of the bell, fell to the ground; some, cut by weapons, fell lifeless.

अध्याय 9

श्लोक 45.70

एवं सुरद्विषॊ ऽनेकान बलवान आततायिनः जघान समरे वीरः कार्त्तिकेयॊ महाबलः

evaṃ suradviṣò 'nekāna balavāna ātatāyinaḥ jaghāna samare vīraḥ kārttikeyò mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

पीयमानं च रक्षोभिर॑हुभि्न॒पसत्तम

English

Thus the mighty hero Karttikeya in battle slew many violent enemies of the gods.

अध्याय 9

श्लोक 45.71

बाणॊ नामाथ दैतेयॊ बलेः पुत्रॊ महाबलः करौञ्चं पर्वतम आसाद्य देवसंघान अबाधत

bāṇò nāmātha daiteyò baleḥ putrò mahābalaḥ karauñcaṃ parvatama āsādya devasaṃghāna abādhata

हिन्दी अर्थ

उस तीर्थकी रक्षाके लिये महान् प्रयत्न किया आहूय सरितां श्रेष्ठामिदं वचनमनत्रुवन्

English

Then the Daitya named Bana, mighty son of Bali, reached Mount Krauncha and harassed the hosts of gods.

अध्याय 9

श्लोक 45.72

तम अभ्ययान महासेनः सुरशत्रुम उदारधीः स कार्त्तिकेयस्य भयात करौञ्चं शरणम एयिवान

tama abhyayāna mahāsenaḥ suraśatruma udāradhīḥ sa kārttikeyasya bhayāta karauñcaṃ śaraṇama eyivāna

हिन्दी अर्थ

एवमाकुलतां यात: श्रुत्वा ध्यास्यामहे वयम्

English

Mahasena, of noble mind, advanced against that enemy of the gods, who from fear of Karttikeya took refuge in Krauncha.

अध्याय 9

श्लोक 45.73

ततः करौञ्चं महामन्युः करौञ्चनाद निनादितम शक्त्या बिभेद भगवान कार्त्तिकेयॊ ऽगनिदत्तया

tataḥ karauñcaṃ mahāmanyuḥ karauñcanāda nināditama śaktyā bibheda bhagavāna kārttikeyò 'ganidattayā

हिन्दी अर्थ

दुःखितामथ तां दृष्टवा ऊचुस्ते वै तपोधना: करिष्यन्ति तु यत् प्राप्त सर्व एव तपोधना:

English

Then the revered Karttikeya, filled with great wrath, split Mount Krauncha, which echoed with the cries of krauncha birds, with the spear given by Fire.

अध्याय 9

श्लोक 45.74

सशाल सकन्धसरलं तरस्तवानरवारणम पुलिनत्रस्त विहगं विनिष्पतित पन्नगम

saśāla sakandhasaralaṃ tarastavānaravāraṇama pulinatrasta vihagaṃ viniṣpatita pannagama

हिन्दी अर्थ

विषयमें समयोचित कर्तव्यका पालन करेंगे”

English

With its sala trees and straight trunks, its monkeys and elephants terrified, its shore-birds frightened, serpents falling out,

अध्याय 9

श्लोक 45.75

गॊलाङ्गूरर्क्ष संघैश च दरवद्भिर अनुनादितम कुरङ्ग गतिनिर्घॊषम उद्भ्रान्तसृमराचितम

gòlāṅgūrarkṣa saṃghaiśa ca daravadbhira anunāditama kuraṅga gatinirghòṣama udbhrāntasṛmarācitama

हिन्दी अर्थ

विमोचयामहे सर्वे शापादेतां सरस्वतीम् इस सरस्वतीको शापसे छुटकारा दिलावें”

English

resounding with fleeing hosts of langurs and bears, with the noise of deer running and sumaras bewildered and thronging,

अध्याय 9

श्लोक 45.76

विनिष्पतद्भिः शरभैः सिंहैश च सहसा दरुतैः शॊच्याम अपि दशां पराप्तॊ रराजैव स पर्वतः

viniṣpatadbhiḥ śarabhaiḥ siṃhaiśa ca sahasā darutaiḥ śòcyāma api daśāṃ parāptò rarājaiva sa parvataḥ

हिन्दी अर्थ

उपवासैश्व विविधैर्यमै: कष्टव्रतैस्तथा

English

with sharabhas and lions suddenly bounding out, that mountain, though fallen into a pitiable plight, yet shone.

अध्याय 9

श्लोक 45.77

विद्याधराः समुत्पेतुस तस्य शृङ्गनिवासिनः किंनराश च समुद्विग्नाः शक्तिपात रवॊद्धताः

vidyādharāḥ samutpetusa tasya śṛṅganivāsinaḥ kiṃnarāśa ca samudvignāḥ śaktipāta ravòddhatāḥ

हिन्दी अर्थ

तां देवीं मोक्षयामासु: सरिच्छेष्ठां सरस्वतीम् प्रसन्नसलिला जज्ञे यथापूर्व तथैव हि

English

The Vidyadharas who dwelt on its peaks flew up, and the Kinnaras were alarmed, startled by the sound of the spear's fall.

अध्याय 9

श्लोक 45.78

ततॊ दैत्या विनिष्पेतुः शतशॊ ऽथ सहस्रशः परदीप्तात पर्वतश्रेष्ठाद विचित्राभरण सरजः

tatò daityā viniṣpetuḥ śataśò 'tha sahasraśaḥ paradīptāta parvataśreṣṭhāda vicitrābharaṇa sarajaḥ

हिन्दी अर्थ

उनके प्रभावसे सरस्वती प्रकृतिस्थ हुई, उसका जल पूर्ववत् स्वच्छ हो गया

English

Then Daityas rushed forth by hundreds and thousands from that blazing best of mountains, wearing wondrous ornaments and garlands.

अध्याय 9

श्लोक 45.79

तान निजघ्नुर अतिक्रम्य कुमारानुचरा मृधे बिभेद शक्त्या करौञ्चं च पावकिः परवीरहा

tāna nijaghnura atikramya kumārānucarā mṛdhe bibheda śaktyā karauñcaṃ ca pāvakiḥ paravīrahā

हिन्दी अर्थ

दृष्टवा तोयं सरस्वत्या मुनिभिस्तैस्तथा कृतम् कृत्वाञज्जलिं ततो राजन् राक्षसा: क्षुधयार्दिता:

English

The Kumara's attendants overtook and slew them in the fight, and Fire's son, slayer of heroes, split Krauncha with the spear.

अध्याय 9

श्लोक 45.80

बहुधा चैकधा चैव कृत्वात्मानं महात्मना शक्तिः कषिप्ता रणे तस्य पाणिम एति पुनः पुनः

bahudhā caikadhā caiva kṛtvātmānaṃ mahātmanā śaktiḥ kaṣiptā raṇe tasya pāṇima eti punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

युष्माकं चाप्रसादेन दुष्कृतेन च कर्मणा योषितां चैव पापेन योनिदोषकृतेन च

English

Making itself manifold and single by the great soul's power, the spear hurled in battle came back again and again to his hand.

अध्याय 9

श्लोक 45.81

एवं परभावॊ भगवान अतॊ भूयश च पावकिः करौञ्चस तेन विनिर्भिन्नॊ दैत्याश च शतशॊ हताः

evaṃ parabhāvò bhagavāna atò bhūyaśa ca pāvakiḥ karauñcasa tena vinirbhinnò daityāśa ca śataśò hatāḥ

हिन्दी अर्थ

ये ब्राह्मणान् प्रद्धिषन्ति ते भवन्तीह राक्षसा:

English

Such was the power of the revered son of Fire; by him Krauncha was split and Daityas slain by hundreds.

अध्याय 9

श्लोक 45.82

ततः स भगवान देवॊ निहत्य विबुधद्विषः सभाज्यमानॊ विबुधैः परं हर्षम अवाप ह

tataḥ sa bhagavāna devò nihatya vibudhadviṣaḥ sabhājyamānò vibudhaiḥ paraṃ harṣama avāpa ha

हिन्दी अर्थ

प्राणिनो येडवमन्यन्ते ते भवन्तीह राक्षसा: मोक्षार्थ रक्षसां तेषामूचु: प्रयतमानसा:

English

Then the revered god, having slain the foes of the gods, honoured by the gods, attained supreme joy.

अध्याय 9

श्लोक 45.83

ततॊ दुन्दुभयॊ राजन नेदुः शङ्खाश च भारत मुमुचुर देव यॊषाश च पुष्पवर्षम अनुत्तमम

tatò dundubhayò rājana neduḥ śaṅkhāśa ca bhārata mumucura deva yòṣāśa ca puṣpavarṣama anuttamama

हिन्दी अर्थ

सकेशमवधूतं च रुदितोपहतं च यत्

English

Then, O king, drums resounded and conches, Bharata, and the divine women showered unsurpassed rains of flowers.

अध्याय 9

श्लोक 45.84

दिव्यगन्धम उपादाय ववौ पुण्यश च मारुतः गन्धर्वास तुष्टुवुश चैनं यज्वानश च महर्षयः

divyagandhama upādāya vavau puṇyaśa ca mārutaḥ gandharvāsa tuṣṭuvuśa cainaṃ yajvānaśa ca maharṣayaḥ

हिन्दी अर्थ

तस्माजज्ञात्वा सदा विद्वानेतान् यत्नाद् विवर्जयेत् शोधयित्वा ततस्तीर्थमृषयस्ते तपोधना:

English

The holy wind blew, bearing divine fragrance, and Gandharvas and sacrificing great sages praised him.

अध्याय 9

श्लोक 45.85

के चिद एनं वयवस्यन्ति पितामहसुतं परभुम सनत्कुमारं सर्वेषां बरह्मयॊनिं तम अग्रजम

ke cida enaṃ vayavasyanti pitāmahasutaṃ parabhuma sanatkumāraṃ sarveṣāṃ barahmayòniṃ tama agrajama

हिन्दी अर्थ

तस्यां ते राक्षसा: स्नात्वा तनूस्त्यक्त्वा दिवंगता:

English

Some affirm him to be the lord, the Grandsire's son, Sanatkumara, the eldest of all, the womb-born of Brahma.

अध्याय 9

श्लोक 45.86

के चिन महेश्वर सुतं के चित पुत्रं विभावसॊः उमायाः कृत्तिकानां च गङ्गायाश च वदन्त्य उत

ke cina maheśvara sutaṃ ke cita putraṃ vibhāvasòḥ umāyāḥ kṛttikānāṃ ca gaṅgāyāśa ca vadantya uta

हिन्दी अर्थ

एतमर्थमभिज्ञाय देवराज: शतक्रतु: ब्रह्महत्याके पापसे मुक्त हुए थे

English

Some say he is the son of Maheshvara, some the son of Fire, some of Uma, of the Krittikas and of the Ganga.

अध्याय 9

श्लोक 45.87

एकधा च दविधा चैव चतुर्धा च महाबलम यॊगिनाम ईश्वरं देवं शतशॊ ऽथ सहस्रशः

ekadhā ca davidhā caiva caturdhā ca mahābalama yògināma īśvaraṃ devaṃ śataśò 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

किमर्थ भगवान् शक्रो ब्रह्मवध्यामवाप्तवान्

English

Single, twofold and fourfold, the mighty god, lord of yogins, in hundreds and thousands.

अध्याय 9

श्लोक 45.88

एतत ते कथितं राजन कार्त्तिकेयाभिषेचनम शृणु चैव सरस्वत्यास तीर्थवंशस्य पुण्यताम

etata te kathitaṃ rājana kārttikeyābhiṣecanama śṛṇu caiva sarasvatyāsa tīrthavaṃśasya puṇyatāma

हिन्दी अर्थ

प्रकार इस तीर्थमें स्नान करके पापमुक्त हुए थे? शृणुष्वैतदुपाख्यानं यथावृत्तं जनेश्वर

English

This I have told you, O king, the consecration of Karttikeya; hear also the holiness of the Sarasvati's line of tirthas.

अध्याय 9

श्लोक 45.89

बभूव तीर्थप्रवरं हतेषु सुरशत्रुषु कुमारेण महाराज तरिविष्टपम इवापरम

babhūva tīrthapravaraṃ hateṣu suraśatruṣu kumāreṇa mahārāja tariviṣṭapama ivāparama

हिन्दी अर्थ

नमुचिर्वासवाद् भीत: सूर्यरश्मिं समाविशत्

English

When the foes of the gods were slain by the Kumara, great king, it became the best of tirthas, like a second heaven.

अध्याय 9

श्लोक 45.90

ऐश्वर्याणि च तत्रस्थॊ ददाव ईशः पृथक पृथक तदा नैरृतमुख्येभ्यस तरैलॊक्ये पावकात्मजः

aiśvaryāṇi ca tatrasthò dadāva īśaḥ pṛthaka pṛthaka tadā nairṛtamukhyebhyasa tarailòkye pāvakātmajaḥ

हिन्दी अर्थ

तच्छिरो नमुचेश्छिन्नं पृष्ठठ: शक्रमन्वियात्

English

Staying there, the lord, Fire's son, then gave sovereignties separately in the three worlds to the chief Rakshasas.

अध्याय 9

श्लोक 45.91

एवं स भगवांस तस्मिंस तीर्थे दैत्य कुलान्तकः अभिषिक्तॊ महाराज देव सेनापतिः सुरैः

evaṃ sa bhagavāṃsa tasmiṃsa tīrthe daitya kulāntakaḥ abhiṣiktò mahārāja deva senāpatiḥ suraiḥ

हिन्दी अर्थ

कहने लगा, 'ओ मित्रघाती पापात्मा इन्द्र! तू कहाँ जाता है?” एवं स शिरसा तेन चोद्यमान: पुन: पुन:

English

Thus at that tirtha the revered one, destroyer of the Daitya race, was consecrated, great king, by the gods as general of the gods.

अध्याय 9

श्लोक 45.92

औजसं नाम तत तीर्थं यत्र पूर्वम अपां पतिः अभिषिक्तः सुरगणैर वरुणॊ भरतर्षभ

aujasaṃ nāma tata tīrthaṃ yatra pūrvama apāṃ patiḥ abhiṣiktaḥ suragaṇaira varuṇò bharatarṣabha

हिन्दी अर्थ

इन्द्रने ब्रह्माजीसे यह सारा समाचार निवेदन किया

English

That tirtha is named Aujasa, where in former times Varuna, lord of the waters, was consecrated by the hosts of gods, bull of the Bharatas.

अध्याय 9

श्लोक 45.93

तस्मिंस तीर्थवरे सनात्वा सकन्दं चाभ्यर्च्य लाङ्गली बराह्मणेभ्यॊ ददौ रुक्मं वासांस्य आभरणानि च

tasmiṃsa tīrthavare sanātvā sakandaṃ cābhyarcya lāṅgalī barāhmaṇebhyò dadau rukmaṃ vāsāṃsya ābharaṇāni ca

हिन्दी अर्थ

तमब्रवील्लोकगुरुररुणायां यथाविधि तुम वहाँ विधिपूर्वक यज्ञ करके अरुणाके जलमें स्नान करो

English

Bathing at that best of tirthas and worshipping Skanda, the plough-bearer gave Brahmanas gold, garments and ornaments.

अध्याय 9

श्लोक 45.94

उषित्वा रजनीं तत्र माधवः परवीरहा पूज्य तीर्थवरं तच च सपृष्ट्वा तॊयं च लाङ्गली हृष्टः परीतमनाश चैव हय अभवन माधवॊत्तमः

uṣitvā rajanīṃ tatra mādhavaḥ paravīrahā pūjya tīrthavaraṃ taca ca sapṛṣṭvā tòyaṃ ca lāṅgalī hṛṣṭaḥ parītamanāśa caiva haya abhavana mādhavòttamaḥ

हिन्दी अर्थ

एषा पुण्यजला शक्र कृता मुनिभिरेव तु

English

Spending the night there, Madhava, slayer of heroes, honoured that best of tirthas and touched its water; the plough-bearer, best of Madhavas, became glad and pleased at heart.

अध्याय 9

श्लोक 45.95

एतत ते सर्वम आख्यातं यन मां तवं परिपृच्छसि यथाभिषिक्तॊ भगवान सकन्दॊ देवैः समागतैः

etata te sarvama ākhyātaṃ yana māṃ tavaṃ paripṛcchasi yathābhiṣiktò bhagavāna sakandò devaiḥ samāgataiḥ

हिन्दी अर्थ

इह त्वं यज देवेन्द्र दद दानान्यनेकश: इत्युक्त: स सरस्वत्या: कुछ्जे वै जनमेजय

English

All this has been told to you, as you asked me, how the revered Skanda was consecrated by the assembled gods.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।