Mahabharata
9
अध्याय 9 / 18

Shalya Parva

शल्यपर्व

3315 श्लोकभाग 33/46 · श्लोक 44.98–44.110

पूर्ण अध्याय पाठ13 श्लोक

अध्याय 9

श्लोक 44.98

कुशला देशभाषासु जल्पन्तॊ ऽनयॊन्यम ईश्वराः हृष्टाः परिपतन्ति सम महापारिषदास तथा

kuśalā deśabhāṣāsu jalpantò 'nayònyama īśvarāḥ hṛṣṭāḥ paripatanti sama mahāpāriṣadāsa tathā

हिन्दी अर्थ

विश्वस्य जगतो गोप्ता भविष्यति सुतो मम करनेवाला होगा (अतः तुम्हें भयभीत नहीं होना चाहिए)”

English

skilled in the languages of regions, speaking to one another, the lords and great retainers rushed about in joy.

अध्याय 9

श्लोक 44.99

दीर्घग्रीवा दीर्घनखा दीर्घपादशिरॊ भुजाः पिङ्गाक्षा नीलकण्ठाश च लम्बकर्णाश च भारत

dīrghagrīvā dīrghanakhā dīrghapādaśirò bhujāḥ piṅgākṣā nīlakaṇṭhāśa ca lambakarṇāśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

जगाम त्रिदिवं राजन विश्वामित्रो5भवन्नूप:

English

Long-necked, long-nailed, with long feet, heads and arms, tawny-eyed, blue-throated and long-eared, Bharata,

अध्याय 9

श्लोक 44.100

वृकॊदर निभाश चैव के चिद अञ्जनसंनिभाः शवेताङ्गा लॊहितग्रीवाः पिङ्गाक्षाश च तथापरे कल्माषा बहवॊ राजंश चित्रवर्णाश च भारत

vṛkòdara nibhāśa caiva ke cida añjanasaṃnibhāḥ śavetāṅgā lòhitagrīvāḥ piṅgākṣāśa ca tathāpare kalmāṣā bahavò rājaṃśa citravarṇāśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

पूजयित्वा द्विजांश्वैव पूजितश्न तपोधनै: तत्र गत्वा मुनीन् दृष्टवा नानावेषधरान् बल:

English

some like wolf-bellied, some like collyrium, white-limbed, red-necked, tawny-eyed, others dappled, many variegated in colour, O king, Bharata,

अध्याय 9

श्लोक 44.101

चामरापीडक निभाः शवेतलॊहित राजयः नानावर्णाः सवर्णाश च मयूरसदृशप्रभाः

cāmarāpīḍaka nibhāḥ śavetalòhita rājayaḥ nānāvarṇāḥ savarṇāśa ca mayūrasadṛśaprabhāḥ

हिन्दी अर्थ

सरस्वतीके दक्षिण तटपर होकर यात्रा करने लगे

English

like chowries, white and red in streaks, of many colours and of single colours, with lustre like peacocks.

अध्याय 9

श्लोक 44.102

पुनः परहरणान्य एषां कीर्त्यमानानि मे शृणु शेषैः कृतं पारिषदैर आयुधानां परिग्रहम

punaḥ paraharaṇānya eṣāṃ kīrtyamānāni me śṛṇu śeṣaiḥ kṛtaṃ pāriṣadaira āyudhānāṃ parigrahama

हिन्दी अर्थ

गत्वा चैवं महाबाहुर्नातिदूरे महायशा: यत्र पन्नगराजस्य वासुके: संनिवेशनम्

English

Again hear from me the weapons of these as I name them, the weapons taken up by the remaining retainers.

अध्याय 9

श्लोक 44.103

पाशॊद्यत कराः के चिद वयादितास्याः खराननाः पृथ्व अक्षा नीलकण्ठाश च तथा परिघबाहवः

pāśòdyata karāḥ ke cida vayāditāsyāḥ kharānanāḥ pṛthva akṣā nīlakaṇṭhāśa ca tathā parighabāhavaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषीणां हि सहस्राणि तत्र नित्यं चतुर्दश

English

Some had nooses raised in their hands, open-mouthed, ass-faced, broad-eyed, blue-throated, with arms like iron bars,

अध्याय 9

श्लोक 44.104

शतघ्नी चक्रहस्ताश च तथा मुसलपाणयः शूलासिहस्ताश च तथा महाकाया महाबलाः

śataghnī cakrahastāśa ca tathā musalapāṇayaḥ śūlāsihastāśa ca tathā mahākāyā mahābalāḥ

हिन्दी अर्थ

सर्वपन्नगराजानमभ्यषिज्चन् यथाविधि विधिपूर्वक अभिषिक्त किया था

English

hands holding shataghnis and discuses, and pestles, others with spear and sword in hand, huge-bodied and mighty.

अध्याय 9

श्लोक 44.105

गदा भुशुण्डि हस्ताश च तथा तॊमरपाणयः असि मुद्गरहस्ताश च दण्डहस्ताश च भारत

gadā bhuśuṇḍi hastāśa ca tathā tòmarapāṇayaḥ asi mudgarahastāśa ca daṇḍahastāśa ca bhārata

हिन्दी अर्थ

तत्रापि विधिवद् दत्त्वा विप्रेभ्यो रत्नसंचयान्

English

With maces and bhushundis in hand, others with lances, with swords, clubs and staves in hand, Bharata.

अध्याय 9

श्लोक 44.106

आयुधैर विविधैर घॊरैर महात्मानॊ महाजवाः महाबला महावेगा महापारिषदास तथा

āyudhaira vividhaira ghòraira mahātmānò mahājavāḥ mahābalā mahāvegā mahāpāriṣadāsa tathā

हिन्दी अर्थ

कृत्वोपवासनियमं दत्त्वा दानानि सर्वश: उद्दिष्टमार्ग: प्रययौ यत्र भूय: सरस्वती

English

With various dreadful weapons, great souls, of great speed, great strength and great force, the great retainers.

अध्याय 9

श्लोक 44.107

अभिषेकं कुमारस्य दृष्ट्वा हृष्टा रणप्रियाः घण्टाजालपिनद्धाङ्गा ननृतुस ते महौजसः

abhiṣekaṃ kumārasya dṛṣṭvā hṛṣṭā raṇapriyāḥ ghaṇṭājālapinaddhāṅgā nanṛtusa te mahaujasaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषीणां नैमिषेयाणामवेक्षार्थ महात्मनाम्

English

Seeing the Kumara's consecration, delighted, fond of battle, with their bodies wrapped in nets of bells, those greatly energetic ones danced.

अध्याय 9

श्लोक 44.108

एते चान्ये च बहवॊ महापारिषदा नृप उपतस्थुर महात्मानं कार्त्तिकेयं यशस्विनम

ete cānye ca bahavò mahāpāriṣadā nṛpa upatasthura mahātmānaṃ kārttikeyaṃ yaśasvinama

हिन्दी अर्थ

बभूव विस्मितो राजन् बल: श्वेतानुलेपन: निवृत्ता हेतुना केन कथमेव सरिद्वरा

English

These and many other great retainers, O king, attended the great-souled, renowned Karttikeya.

अध्याय 9

श्लोक 44.109

दिव्याश चाप्य आन्तरिक्षाश च पार्थिवाश चानिलॊपमाः वयादिष्टा दैवतैः शूराः सकन्दस्यानुचराभवन

divyāśa cāpya āntarikṣāśa ca pārthivāśa cānilòpamāḥ vayādiṣṭā daivataiḥ śūrāḥ sakandasyānucarābhavana

हिन्दी अर्थ

उषित्वा च महाभागास्तस्मिन् सत्रे यथाविधि

English

Divine, aerial and earthly heroes like the wind, assigned by the gods, became Skanda's attendants.

अध्याय 9

श्लोक 44.110

तादृशानां सहस्राणि परयुतान्य अर्बुदानि च अभिषिक्तं महात्मानं परिवार्यॊपतस्थिरे

tādṛśānāṃ sahasrāṇi parayutānya arbudāni ca abhiṣiktaṃ mahātmānaṃ parivāryòpatasthire

हिन्दी अर्थ

तीर्थ थे, वे सभी नगरोंके समान प्रतीत होने लगे

English

Thousands, myriads and hundreds of millions of such stood surrounding the consecrated great soul.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 1/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।