Shiva Purana
11
अध्याय 11 / 11

Vayaviya Samhita

4273 श्लोकभाग 1/29 · श्लोक 1.1–2.31

पूर्ण अध्याय पाठ101 श्लोक

अध्याय 11

श्लोक 1.1

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ सप्तमी वायवीयसंहिता अथ सप्तमी वायवीयसंहिता पूर्वखण्डः ।७.१.१. प्रथमोऽध्यायः ।विद्यावतारकथनम् ।व्यास उवाच ।नमः शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे ।प्रधानपुरुषेशाय सर्गस्थित्यन्तहेतवे

śrīśivamahāpurāṇam || saptamī vāyavīyasaṃhitā atha saptamī vāyavīyasaṃhitā pūrvakhaṇḍaḥ | 7.1.1. prathamo'dhyāyaḥ | vidyāvatārakathanam | vyāsa uvāca | namaḥ śivāya somāya sagaṇāya sasūnave | pradhānapuruṣeśāya sargasthityantahetave

हिन्दी अर्थ

पुराणका स्मरण किया

English

On sei'ing Suta come, the sages were delighted

अध्याय 11

श्लोक 1.2

शक्तिरप्रतिमा यस्य ह्यैश्वर्यं चापि सर्वगम् ।स्वामित्वं च विभुत्वं च स्वभावं सम्प्रचक्षते

śaktirapratimā yasya hyaiśvaryaṃ cāpi sarvagam | svāmitvaṃ ca vibhutvaṃ ca svabhāvaṃ sampracakṣate

हिन्दी अर्थ

वरुणादित्यसंकाशं सुन्दर एवं पुष्पित वृक्षोंसे युक्त था

English

Understand well even as t narrate the various.sacred lores, the due order of the Puranas and their origin.

अध्याय 11

श्लोक 1.3

तमजं विश्वकर्माणं शाश्वतं शिवमव्ययम् ।महादेवं महात्मानं व्रजामि शरणं शिवम्

tamajaṃ viśvakarmāṇaṃ śāśvataṃ śivamavyayam | mahādevaṃ mahātmānaṃ vrajāmi śaraṇaṃ śivam

हिन्दी अर्थ

ऐश्वर्यवाले हैं

English

Puranas extending to a hundred crore Slokas were condensed by him into four hundred thousand Slokas. Even now in the Devaloka they have the original number.

अध्याय 11

श्लोक 1.4

धर्मक्षेत्रे महातीर्थे गङ्गाकालिन्दिसङ्गमे ।प्रयागे नैमिषारण्ये ब्रह्मलोकस्य वर्त्मनि

dharmakṣetre mahātīrthe gaṅgākālindisaṅgame | prayāge naimiṣāraṇye brahmalokasya vartmani

हिन्दी अर्थ

योगकी प्राप्ति होती है

English

There arc twelve Sarhhitas: Vidyesvara, Rudra. Vainayaka, Auma, Matr, Rudraikadasaka, Kailasa, Satarudra, Koti rudra, Sahasi akotirudra, Vayaviya and Dharmapurana. Vidyesvara contains ten thousand verses. There are eight thousand verses in each of the four — Raudra, Vainayaka, Auma and Matrpurana. Rudraikadasa contains thirteen thousand verses; Kailasa six thousand; iSatarudra three thousand; Koprudra nine thousand; Sahasrakoirudra elejren thousand; Vayaviya four thousand and Dharma contains twelve thousand verses.

अध्याय 11

श्लोक 1.5

मुनयः शंसितात्मानः सत्यव्रतपरायणाः ।महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे

munayaḥ śaṃsitātmānaḥ satyavrataparāyaṇāḥ | mahaujaso mahābhāgā mahāsatraṃ vitenire

हिन्दी अर्थ

'सभीकी प्रशंसाकर उनसे कुशल पूछा

English

There was a forest Brahmavana®' which abounded in different species of deer. It was ten Yojanas wide and hundred Yojanas long. There were beautiful lakes full of sweet and clean water. It had plenty of trees in full bloom where swarms of bees hummed and hovered.

अध्याय 11

श्लोक 1.6

तत्र सत्रं समाकर्ण्य तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।साक्षात्सत्यवतीसूनोर्वेदव्यासस्य धीमतः

tatra satraṃ samākarṇya teṣāmakliṣṭakarmaṇām | sākṣātsatyavatīsūnorvedavyāsasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

भिन्‍न तत्त्व ही परमेश्वर कहा गया है

English

O blessed sages of great splendour and strength, why have you come here all together?

अध्याय 11

श्लोक 1.7

शिष्यो महात्मा मेधावी त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ।पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित्

śiṣyo mahātmā medhāvī triṣu lokeṣu viśrutaḥ | pañcāvayavayuktasya vākyasya guṇadoṣavit

हिन्दी अर्थ

रूपोंमें दिखायी पड़ता है

English

That lord Siva shall be realised. There is no other region greater than his worthy of attainment.

अध्याय 11

श्लोक 1.8

उत्तरोत्तरवक्ता च ब्रुवतोऽपि बृहस्पतेः ।मधुरश्रवणानां च मनोज्ञपदपर्वणाम्

uttarottaravaktā ca bruvato'pi bṛhaspateḥ | madhuraśravaṇānāṃ ca manojñapadaparvaṇām

हिन्दी अर्थ

प्रोचु: प्रणम्य त॑ वायुं शैवागमविचक्षणम्॥ ६४ वायुदेवको प्रणाम करके कहने लगे

English

He has taken up vc.sidencc above all. He is the repository of all. He is the knower of all. He is the lord of the universe comprising the sixfold path.

अध्याय 11

श्लोक 1.9

कथानां निपुणो वक्ता कालविन्नयवित्कविः ।आजगाम स तं देशं सूतः पौराणिकोत्तमः

kathānāṃ nipuṇo vaktā kālavinnayavitkaviḥ | ājagāma sa taṃ deśaṃ sūtaḥ paurāṇikottamaḥ

हिन्दी अर्थ

शिवतत्त्वज्ञानवर्णन नामक पाँचवाँ अध्याय पूर्ण हुआ

English

The living beings are under his control. He is the employer of all. He is seen by great devotion and not otherwise.

अध्याय 11

श्लोक 1.10

तं दृष्ट्वा सूतमायान्तं मुनयो हृष्टमानसाः ।तस्मै साम च पूजां च यथावत्प्रत्यपादयन्

taṃ dṛṣṭvā sūtamāyāntaṃ munayo hṛṣṭamānasāḥ | tasmai sāma ca pūjāṃ ca yathāvatpratyapādayan

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर उनके मुखसे सभी शास्त्र उत्पन्न हुएु

English

A piiticular iegi<in ia iiucnded to be meant here.

अध्याय 11

श्लोक 1.11

प्रतिगृह्य स तां पूजां मुनिभिः प्रतिपादिताम् ।उद्दिष्टमासनं भेजे नियुक्तो युक्तमात्मनः

pratigṛhya sa tāṃ pūjāṃ munibhiḥ pratipāditām | uddiṣṭamāsanaṃ bheje niyukto yuktamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

विचरण करते हैं

English

Accepting their welcome and worship he took the proper seat offered by them.

अध्याय 11

श्लोक 1.12

ततस्तत्सङ्गमादेव मुनीनां भावितात्मनाम् ।सोत्कण्ठमभवच्चित्तं श्रोतुं पौराणिकीं कथाम्

tatastatsaṅgamādeva munīnāṃ bhāvitātmanām | sotkaṇṭhamabhavaccittaṃ śrotuṃ paurāṇikīṃ kathām

हिन्दी अर्थ

अरणीसे अग्नि उत्पन्न होती है

English

By their contact with him the sages of pious souls became eager and impatient to hear the Puranic lore.

अध्याय 11

श्लोक 1.13

तदा तमनुकूलाभिर्वाग्भिः पूज्य महर्षयः ।अतीवाभिमुखं कृत्वा वचनं चेदमब्रुवन्

tadā tamanukūlābhirvāgbhiḥ pūjya maharṣayaḥ | atīvābhimukhaṃ kṛtvā vacanaṃ cedamabruvan

हिन्दी अर्थ

एलोकोंका बना दिया

English

Worshipping him with words of praise the sages sat in front of him and spoke.

अध्याय 11

श्लोक 1.14

ऋषय ऊचुः ।रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान्नो भाग्यगौरवात् ।सम्प्राप्तोऽद्य महाभाग शैवराज महामते

ṛṣaya ūcuḥ | romaharṣaṇa sarvajña bhavānno bhāgyagauravāt | samprāpto'dya mahābhāga śaivarāja mahāmate

हिन्दी अर्थ

वंशानुचरित-ये पुराणोंके पाँच लक्षण हैं

English

O omniscient Romaharsana, the principal devotees of Siva of great fortune and keen intellect, it is due to the weightincss of our good luck that you have come here now.

अध्याय 11

श्लोक 1.15

पुराणविद्यामखिलां व्यासात्प्रत्यक्षमीयिवान् ।तस्मादाश्चर्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम्

purāṇavidyāmakhilāṃ vyāsātpratyakṣamīyivān | tasmādāścaryabhūtānāṃ kathānāṃ tvaṃ hi bhājanam

हिन्दी अर्थ

किया है, इसमें साक्षात् धर्म प्रतिष्ठित है

English

You liave directly acquired the Puranic lore from Vyasa, Hence you are a repository ol' wondeiful tales, even as the ocean of precious gems. There is nothing in the three worlds past, picscnt or future, which is not known (o you. Fortunately you have come here to visit us. It docs not behove you to go in vain without conferring blessing on us.

अध्याय 11

श्लोक 1.16

रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः ।यच्च भूतं यच्च भव्यं यच्चान्यद्वस्तु वर्तते

ratnānāmurusārāṇāṃ ratnākara ivārṇavaḥ | yacca bhūtaṃ yacca bhavyaṃ yaccānyadvastu vartate

हिन्दी अर्थ

विद्याववारकथन नाम प्रथमो5 ध्याय:

English

Please narrate to us the holy Parana the storehouse of good stories and the essence of the Vedanta.

अध्याय 11

श्लोक 1.17

न तवाविदितं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते ।त्वमदृष्टवशादस्मद्दर्शनार्थमिहागतः ।अकुर्वन्किमपि श्रेयो न वृथा गन्तुमर्हसि

na tavāviditaṃ kiñcit triṣu lokeṣu vidyate | tvamadṛṣṭavaśādasmaddarśanārthamihāgataḥ | akurvankimapi śreyo na vṛthā gantumarhasi

हिन्दी अर्थ

विद्यावतारकथधन नामक पहला अध्याय पूर्ण हुआ

English

Thus lequested by the sages, the habltu.il reciters of the Vcdic texts, Suta spoke auspicious words full of sweet and rational meaning.

अध्याय 11

श्लोक 1.18

तस्माच्छ्राव्यतरं पुण्यं सत्कथाज्ञानसंहितम् ।वेदान्तसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाशु नः

tasmācchrāvyataraṃ puṇyaṃ satkathājñānasaṃhitam | vedāntasārasarvasvaṃ purāṇaṃ śrāvayāśu naḥ

हिन्दी अर्थ

हुए मुनिगण आपसमें कहने लगे--

English

T have been honoured, blessed and urged by you all. Why shall I not then expound clearly the Purana, held in esteem by the sages.

अध्याय 11

श्लोक 1.19

एवमभ्यर्थितः सूतो मुनिभिर्वेदवादिभिः ।श्लक्ष्णां च न्यायसंयुक्तां प्रत्युवाच शुभां गिरम्

evamabhyarthitaḥ sūto munibhirvedavādibhiḥ | ślakṣṇāṃ ca nyāyasaṃyuktāṃ pratyuvāca śubhāṃ giram

हिन्दी अर्थ

निर्णय नहीं हो सका

English

After saluting Siva, Paivati, Skanda, Genesa, Nandin and Vyasa the son of Satyavati, I shall narrate the extremely meritorious Purana which is on a par with ilic Vedas, which being an ocean of Saivitc knowledge directly yields worldly pleasures and salvation.

अध्याय 11

श्लोक 1.20

सूत उवाच ।पूजितोऽनुगृहीतश्च भवद्भिरिति चोदितः ।कस्मात्सम्यङ् न विब्रूयां पुराणमृषिपूजितम्

sūta uvāca | pūjito'nugṛhītaśca bhavadbhiriti coditaḥ | kasmātsamyaṅ na vibrūyāṃ purāṇamṛṣipūjitam

हिन्दी अर्थ

आप ब्रह्मदेवको नमस्कार है

English

The sacred lore consists of fourteen texts viz., the

अध्याय 11

श्लोक 1.21

अभिवन्द्य महादेवं देवीं स्कन्दं विनायकम् ।नन्दिनं च तथा व्यासं साक्षात्सत्यवतीसुतम्

abhivandya mahādevaṃ devīṃ skandaṃ vināyakam | nandinaṃ ca tathā vyāsaṃ sākṣātsatyavatīsutam

हिन्दी अर्थ

मुनिप्रस्ताववर्णन नामक दूसरा अध्याय पूरा हुआ

English

On Kalpa see note.

अध्याय 11

श्लोक 1.22

वक्ष्यामि परमं पुण्यं पुराणं वेदसम्मितम् ।शिवज्ञानार्णवं साक्षाद् भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

vakṣyāmi paramaṃ puṇyaṃ purāṇaṃ vedasammitam | śivajñānārṇavaṃ sākṣād bhuktimuktiphalapradam

हिन्दी अर्थ

हैं, उन आपको नमस्कार है

English

There are eighteen secular Vidyas — Ayurveda Dhanurveda, Gandharvaveda etc. ending with Arthasastra.

अध्याय 11

श्लोक 1.23

शब्दार्थन्यायसंयुक्तैरागमार्थैर्विभूषितम् ।श्वेतकल्पप्रसङ्गेन वायुना कथितं पुरा

śabdārthanyāyasaṃyuktairāgamārthairvibhūṣitam | śvetakalpaprasaṅgena vāyunā kathitaṃ purā

हिन्दी अर्थ

एक साथ यहाँ क्‍यों आये हैं 2

English

Sruti mentions that the original exponent and poet of the eighteen Vidyas, each having its own individual path, is the trident-bearing lord himself.

अध्याय 11

श्लोक 1.24

विद्यास्थानानि सर्वाणि पुराणानुक्रमं तथा ।तत्पुराणस्य चोत्पत्तिं ब्रुवतो मे निबोधत

vidyāsthānāni sarvāṇi purāṇānukramaṃ tathā | tatpurāṇasya cotpattiṃ bruvato me nibodhata

हिन्दी अर्थ

विनयसे समन्वित वाणीमें कहने लगे--

English

To his eldest son Brahma, the cause of the universe, Siva gave these lores in the beginning in order to facilitate the creation of the universe.

अध्याय 11

श्लोक 1.25

अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याश्चैताश्चतुर्दश

aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ | purāṇaṃ dharmaśāstraṃ ca vidyāścaitāścaturdaśa

हिन्दी अर्थ

जगतूमें कुछ भी अविदित नहीं है

English

He created Visnu for the protection, of even Brah¬ ma himself and endowed him with the power of protection.

अध्याय 11

श्लोक 1.26

आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेत्यनुक्रमात् ।अर्थशास्त्रं परं तस्माद्विद्या ह्यष्टादश स्मृताः

āyurvedo dhanurvedo gāndharvaścetyanukramāt | arthaśāstraṃ paraṃ tasmādvidyā hyaṣṭādaśa smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

विशुद्ध, परिपूर्ण, शाश्वत तथा परमेश्वर है

English

The Vedas came out of his mouths. The Sastras too had their origin from him.

अध्याय 11

श्लोक 1.27

अष्टादशानां विद्यानामेतासां भिन्नवर्त्मनाम् ।आदिकर्त्ता कविः साक्षाच्छूलपाणिरिति श्रुतिः

aṣṭādaśānāṃ vidyānāmetāsāṃ bhinnavartmanām | ādikarttā kaviḥ sākṣācchūlapāṇiriti śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

सन्देहकों दूर करनेके लिये आप इसे कहिये

English

When the people could not follow the big sacred texts, at th'e instance of Visvesvara, lord Visnu the sustaincr and the soul of the universe incarnated on the earth at the end of Dvapara Yuga, in order to abridge them. He walked about the earth in the name of Vyasa.

अध्याय 11

श्लोक 1.28

स हि सर्वजगन्नाथः सिसृक्षुरखिलं जगत् ।ब्रह्माणं विदधे साक्षात्पुत्रमग्रे सनातनम्

sa hi sarvajagannāthaḥ sisṛkṣurakhilaṃ jagat | brahmāṇaṃ vidadhe sākṣātputramagre sanātanam

हिन्दी अर्थ

” नाम द्वितीयोउ ध्याय:

English

O Brahmins, in every Dvapara Yuga the Vedas are classified by him. The Puranas and other texts are written by him.

अध्याय 11

श्लोक 1.29

तस्मै प्रथमपुत्राय ब्रह्मणे विश्वयोनये ।विद्याश्चेमा ददौ पूर्वं विश्वसृष्ट्यर्थमीश्वरः

tasmai prathamaputrāya brahmaṇe viśvayonaye | vidyāścemā dadau pūrvaṃ viśvasṛṣṭyarthamīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

कृपासे मैंने इस प्रजापतिपदको प्राप्त किया है

English

He abridged and classified the Vedas into four groups. He is known as Vedavyasa.

अध्याय 11

श्लोक 1.30

पालनाय हरिं देवं रक्षाशक्तिं ददौ ततः ।मध्यमं तनयं विष्णुं पातारं ब्रह्मणोऽपि हि

pālanāya hariṃ devaṃ rakṣāśaktiṃ dadau tataḥ | madhyamaṃ tanayaṃ viṣṇuṃ pātāraṃ brahmaṇo'pi hi

हिन्दी अर्थ

किया जा सकता है

English

Even if a brahmin knows the four Vedas with their Angas and the Upanisads he is not an expert if he does not know the Puranas.

अध्याय 11

श्लोक 1.31

लब्धविद्येन विधिना प्रजासृष्टिं वितन्वता ।प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम्

labdhavidyena vidhinā prajāsṛṣṭiṃ vitanvatā | prathamaṃ sarvaśāstrāṇāṃ purāṇaṃ brahmaṇā smṛtam

हिन्दी अर्थ

विश्वको अपने अधीन किये हुए हैं

English

The knowledge of the Vedas shall he enlarged by

अध्याय 11

श्लोक 1.32

अनन्तरं तु वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः ।प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां तन्मुखादभवत्ततः

anantaraṃ tu vaktrebhyo vedāstasya vinirgatāḥ | pravṛttiḥ sarvaśāstrāṇāṃ tanmukhādabhavattataḥ

हिन्दी अर्थ

रहकर कालके भी प्रेरक हैं

English

Puranas have five characteristics'* — creation, subsi¬ diary creation, genealogy, manvantaras and the chronological account of kings, these are described in every Purina.

अध्याय 11

श्लोक 1.33

यदास्य विस्तरं शक्ता नाधिगन्तुं प्रजा भुवि ।तदा विद्यासमासार्थं विश्वेश्वरनियोगतः

yadāsya vistaraṃ śaktā nādhigantuṃ prajā bhuvi | tadā vidyāsamāsārthaṃ viśveśvaraniyogataḥ

हिन्दी अर्थ

दर्शनकी आकांक्षा रखते हैं

English

The sages reckon ten Puranas and eight big Puranas.

अध्याय 11

श्लोक 1.34

द्वापरान्तेषु विश्वात्मा विष्णुर्विश्वम्भरः प्रभुः ।व्यासनाम्ना चरत्यस्मिन्नवतीर्य महीतले

dvāparānteṣu viśvātmā viṣṇurviśvambharaḥ prabhuḥ | vyāsanāmnā caratyasminnavatīrya mahītale

हिन्दी अर्थ

हैं और सम्भाषणके योग्य हैं

English

Brahma, Padma, Vaisnava, Saiva, Bhagavata, Bhavisya. Naradlya and Markandeya are the eight big Puranas.

अध्याय 11

श्लोक 1.35

एवं व्यस्ताश्च वेदाश्च द्वापरे द्वापरे द्विजाः ।निर्मितानि पुराणानि अन्यानि च ततः परम्

evaṃ vyastāśca vedāśca dvāpare dvāpare dvijāḥ | nirmitāni purāṇāni anyāni ca tataḥ param

हिन्दी अर्थ

द्वारा ही दृश्य है

English

Agneya, Brahmavaivarta, Liiiga, Varaha, Skanda, Vamana, Kurma, Matsya, Garuda and Brahmanda are the ten small Puranas. These are the eighteen Puranas in order. Sivapurana, the fourth in the list belongs to Siva and is conducive to the achievement of all objects.

अध्याय 11

श्लोक 1.36

स पुनर्द्वापरे चास्मिन्कृष्णद्वैपायनाख्यया ।अरण्यामिव हव्याशी सत्यवत्यामजायत

sa punardvāpare cāsminkṛṣṇadvaipāyanākhyayā | araṇyāmiva havyāśī satyavatyāmajāyata

हिन्दी अर्थ

ज्ञानपूर्विका भक्ति उत्पन्न होती है

English

It contains a hundred thousand verses. It is divided into twelve Sarhhitas. It is created by Siva. All sacred rites are mentioned therein.

अध्याय 11

श्लोक 1.37

सङ्क्षिप्य स पुनर्वेदांश्चतुर्द्धा कृतवान्मुनिः ।सङ्क्षिप्तान् स पुनर्देदान् चक्रेऽष्टादशधा मुनिः ।व्यस्तवेदतया लोके वेदव्यास इति श्रुतः

saṅkṣipya sa punarvedāṃścaturddhā kṛtavānmuniḥ | saṅkṣiptān sa punardedān cakre'ṣṭādaśadhā muniḥ | vyastavedatayā loke vedavyāsa iti śrutaḥ

हिन्दी अर्थ

यद्यपि भक्त स्वरूपत: कर्म करता रहता है

English

Men are classified under three castes in accor¬ dance with their duties. Hence he who wishes for liberation shall resort to Siva alone.

अध्याय 11

श्लोक 1.38

पुराणानां च सङ्क्षिप्तं चतुर्लक्षप्रमाणतः ।अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम्

purāṇānāṃ ca saṅkṣiptaṃ caturlakṣapramāṇataḥ | adyāpi devaloke tacchatakoṭipravistaram

हिन्दी अर्थ

दूसरा गुरुकी अपेक्षा रखनेवाला

English

Even the gods can attain liberation by resorting to him alone and not otherwise.

अध्याय 11

श्लोक 1.39

यो विद्याच्चतुरो वेदान् साङ्गोपनिषदो द्विजः ।न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः

yo vidyāccaturo vedān sāṅgopaniṣado dvijaḥ | na cetpurāṇaṃ saṃvidyānnaiva sa syādvicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

ही शिव-ज्ञानकी प्राप्ति कर लेता है

English

What I mentioned as the Sivapurana on a par with the Vedas, know its creations as I briefly explain.

अध्याय 11

श्लोक 1.40

इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति

itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet | bibhetyalpaśrutādvedo māmayaṃ prahariṣyati

हिन्दी अर्थ

हो जानेपर वह शिवके समान हो जाता है

English

Thus Sivapurana contains a thousand verses.

अध्याय 11

श्लोक 1.41

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca | vaṃśānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

ञ्से अनुग्रह प्राप्त होता है

English

On till: rhavacU'iistics. nomcnclaturr and number of the Puranas see Irtroduction to Vol. I.

अध्याय 11

श्लोक 1.42

दशधा चाष्टधा चैतत्पुराणमुपदिश्यते ।बृहत्सूक्ष्मप्रभेदेन मुनिभिस्तत्त्ववित्तमैः

daśadhā cāṣṭadhā caitatpurāṇamupadiśyate | bṛhatsūkṣmaprabhedena munibhistattvavittamaiḥ

हिन्दी अर्थ

मुक्ति होती है

English

The first Samhita is Vid yes vara; the second Rudrasarhhita; the third Satanidia. Kotirudra is the fourth. Umasariihita is the fifth; the sixtli is Kailasa. The seventh is Vayavlya. These are only seven conipendiiuns.

अध्याय 11

श्लोक 1.43

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा ।भविष्यं नारदीयं च मार्कण्डेयमतः परम्

brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavaṃ ca śaivaṃ bhāgavataṃ tathā | bhaviṣyaṃ nāradīyaṃ ca mārkaṇḍeyamataḥ param

हिन्दी अर्थ

हुए समस्त क्रियाएँ करनी चाहिए

English

Vidyesvara contains two thousand verses, Rudra ten thousand five hundred; Satarudra two thousand one hundred and eighty; Kotirudra two thousand two hun¬ dred and forty; Uma one thousand eight hundred and forty; Kailasa one thousand two hundred and forty and the Vayaviya four thousand verses. Thus is the holy text of Sivapurana.

अध्याय 11

श्लोक 1.44

आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गं वाराहमेव च ।स्कान्दं च वामनं चैव कौर्मं मात्स्यं च गारुडम्

āgneyaṃ brahmavaivartaṃ laiṅgaṃ vārāhameva ca | skāndaṃ ca vāmanaṃ caiva kaurmaṃ mātsyaṃ ca gāruḍam

हिन्दी अर्थ

एक ही जन्ममें मिल जायगी

English

I shall now begin the Vayaviya containing four thousand veises and consisting of two parts.

अध्याय 11

श्लोक 1.45

ब्रह्माण्डं चेति पुण्योऽयं पुराणानामनुक्रमः ।तत्र शैवं तुरीयं यच्छार्वं सर्वार्थसाधकम्

brahmāṇḍaṃ ceti puṇyo'yaṃ purāṇānāmanukramaḥ | tatra śaivaṃ turīyaṃ yacchārvaṃ sarvārthasādhakam

हिन्दी अर्थ

कुशोंसे उन्हें विनष्ट कर दिया

English

This excellent Sastra shall not be uicntiouefl to one who is not conversant with the Vedas nor to one who has no faith noi to one who does not know the Puriinas.

अध्याय 11

श्लोक 1.46

ग्रन्थो लक्षप्रमाणं तद्व्यस्तं द्वादशसंहितम् ।निर्मितं तच्छिवेनैव तत्र धर्मः प्रतिष्ठितः

grantho lakṣapramāṇaṃ tadvyastaṃ dvādaśasaṃhitam | nirmitaṃ tacchivenaiva tatra dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ

हिन्दी अर्थ

नैमिषोपाख्यानं नाम तृ्तीयो5 ध्याय:

English

It shalL be given to a tested virtuous disciple un- conlaininatcd by malice. He shall be a devotee of Siva and a follower of the Saiva cult.

अध्याय 11

श्लोक 1.47

तदुक्तेनैव धर्मेण शैवास्त्रैवर्णिका नराः ।तस्माद्विमुक्तिमन्विच्छन् शिवमेव समाश्रयेत्

taduktenaiva dharmeṇa śaivāstraivarṇikā narāḥ | tasmādvimuktimanvicchan śivameva samāśrayet

हिन्दी अर्थ

:. नैमिषोपाख्यान नामक तीसरा अध्याय पूर्ण हुआ

English

Obeisance to the holy sigc Vyasa of brilliant splendour whoso grace has endowed me with the Puranic lore.

अध्याय 11

श्लोक 1.48

तमाश्रित्यैव देवानामपि मुक्तिर्न चान्यथा

tamāśrityaiva devānāmapi muktirna cānyathā

हिन्दी अर्थ

प्रजापतियोंका यज्ञ था

English

In oi'der to see the eternal creator they went where the lord was staying eulogised by gods and Asuras.

अध्याय 11

श्लोक 1.49

यदिदं शैवमाख्यातं पुराणं वेदसम्मितम् ।तस्य भेदान्समासेन ब्रुवतो मे निबोधत

yadidaṃ śaivamākhyātaṃ purāṇaṃ vedasammitam | tasya bhedānsamāsena bruvato me nibodhata

हिन्दी अर्थ

वहाँ स्वयं वायुदेव आये

English

It was on the auspicious and charming peak of Meru," where there were plenty of gods and Asuras where Siddhas and Garanas thronged, where Yaksas and Gandharvas freqiuMited, where flocks of birds chirped and crew, which was embellished by jewels and corals and which shone due to streams and rivulets, caves and crevices, bushes and hedges.

अध्याय 11

श्लोक 1.50

विद्येश्वरं तथा रौद्रं वैनायकमनुत्तमम् ।औमं मातृपुराणं च रुद्रैकादशकं तथा

vidyeśvaraṃ tathā raudraṃ vaināyakamanuttamam | aumaṃ mātṛpurāṇaṃ ca rudraikādaśakaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

प्रतीक्षा कर रहे हैं

English

It had lofty ramparts and portals made of molten gold. It was embellished by hundreds of main streets, turrets and wooden ceilincrs.

अध्याय 11

श्लोक 1.51

कैलासं शतरुद्रं च कोटिरुद्राख्यमेव च ।सहस्रकोटिरुद्राख्यं वायवीयं ततः परम्

kailāsaṃ śatarudraṃ ca koṭirudrākhyameva ca | sahasrakoṭirudrākhyaṃ vāyavīyaṃ tataḥ param

हिन्दी अर्थ

अतिरिक्त अन्य कुछ नहीं था

English

It appeared to lick the sky with crorcs of huge mansions set with precious gems of variegated colours. It was decorated with many such mansions.

अध्याय 11

श्लोक 1.52

धर्मसंज्ञं पुराणं चेत्येवं द्वादश संहिताः ।विद्येशं दशसाहस्रमुदितं ग्रन्थसङ्ख्यया

dharmasaṃjñaṃ purāṇaṃ cetyevaṃ dvādaśa saṃhitāḥ | vidyeśaṃ daśasāhasramuditaṃ granthasaṅkhyayā

हिन्दी अर्थ

सर्गादि शार्वमैश्वर्थ समासादवदद् विभु:॥ २४ बताया

English

Lord Brahma resides tlicre along with his coun¬ cillors. Going there the sages.saw the lord, the noble Atman served by the groups of gods and sages. He was shining like pure gold. He was bedecked in all ornaments.

अध्याय 11

श्लोक 1.53

रौद्रं वैनायकं चौमं मातृकाख्यं ततः परम् ।प्रत्येकमष्टसाहस्रं त्रयोदशसहस्रकम्

raudraṃ vaināyakaṃ caumaṃ mātṛkākhyaṃ tataḥ param | pratyekamaṣṭasāhasraṃ trayodaśasahasrakam

हिन्दी अर्थ

वायुसमागमो नाम चतुर्थो5 ध्याय:

English

Accompanied by Sarasvati 'whose body had all auspicious marks who held the chowrics in her hands, he shone a- the sun with his dazzling light.

अध्याय 11

श्लोक 1.54

रौद्रकादशकाख्यं यत् कैलासं षट्सहस्रकम् ।शतरुद्रं त्रिसाहस्रं कोटिरुद्रं ततः परम्

raudrakādaśakākhyaṃ yat kailāsaṃ ṣaṭsahasrakam | śatarudraṃ trisāhasraṃ koṭirudraṃ tataḥ param

हिन्दी अर्थ

वायुसमागम नामक चौथा अध्याय पूर्ण हुआ

English

On seeing him the sages were delighted and their eyes and faces shone. With palms joined in reverence and held over their heads they eulogised the leading god.

अध्याय 11

श्लोक 1.55

सहस्रैर्नवभिर्युक्तं सर्वार्थज्ञानसंयुतम् ।सहस्रकोटिरुद्राख्यमेकादशसहस्रकम्

sahasrairnavabhiryuktaṃ sarvārthajñānasaṃyutam | sahasrakoṭirudrākhyamekādaśasahasrakam

हिन्दी अर्थ

प्रणामकर उनसे पहले पूछा

English

Obeisance to you in the form of Trinity, the cause of creation, sustenance and annihilation, the ancient Purusa, Brahma the great Atman.

अध्याय 11

श्लोक 1.56

चतुस्सहस्रसङ्ख्येयं वायवीयमनुत्तमम् ।धर्मसंज्ञं पुराणं यत्तद् द्वादशसहस्रकम्

catussahasrasaṅkhyeyaṃ vāyavīyamanuttamam | dharmasaṃjñaṃ purāṇaṃ yattad dvādaśasahasrakam

हिन्दी अर्थ

अव्यक्तजन्मा ब्रह्माजीके शिष्य किस प्रकार हुए ?

English

Obeisance to the deity who has Prakrti for his body, who is the cause of quickening Pradhana, who though trans¬ formed into twentythree principles is yet free from aberration.

अध्याय 11

श्लोक 1.57

तदेवं लक्षमुद्दिष्टं शैवं शाखाविभेदतः ।पुराणं वेदसारं तद् भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

tadevaṃ lakṣamuddiṣṭaṃ śaivaṃ śākhāvibhedataḥ | purāṇaṃ vedasāraṃ tad bhuktimuktiphalapradam

हिन्दी अर्थ

प्राप्त करता है ?

English

Obeisance to the deity who has universe for his body, who is stationed within the belly of the universe, who has accomplished his task and whose body is perfectly accom¬ plished.

अध्याय 11

श्लोक 1.58

व्यासेन तत्तु सङ्क्षिप्तं चतुर्विंशत्सहस्रकम् ।शैवं तत्र पुराणं वै चतुर्थं सप्तसंहितम्

vyāsena tattu saṅkṣiptaṃ caturviṃśatsahasrakam | śaivaṃ tatra purāṇaṃ vai caturthaṃ saptasaṃhitam

हिन्दी अर्थ

या पशुपति कहते हैं

English

Obeisance to the deity identical with the world, the creator, the sustainer and the annihilator of the world.

अध्याय 11

श्लोक 1.59

विद्येश्वराख्या तत्राद्या द्वितीया रुद्रसंहिता ।तृतीया शतरुद्राख्या कोटिरुद्रा चतुर्थिका

vidyeśvarākhyā tatrādyā dvitīyā rudrasaṃhitā | tṛtīyā śatarudrākhyā koṭirudrā caturthikā

हिन्दी अर्थ

क्षराक्षससे परे क्या है ? उसका वर्णन कीजिये

English

Thus eulogised by the fortunate sages, Brahma spoke to the sages in a majestic tone delighting them.

अध्याय 11

श्लोक 1.60

पञ्चमी कथिता चोमा षष्ठी कैलाससंहिता ।सप्तमी वायवीयाख्या सप्तैवं संहिता इह

pañcamī kathitā comā ṣaṣṭhī kailāsasaṃhitā | saptamī vāyavīyākhyā saptaivaṃ saṃhitā iha

हिन्दी अर्थ

ईश्वर कौन है 2

English

The sages foremost of those who know Brahman spoke with palms joined in reverence, with words couched in humility to lord Brahma who spoke thus.

अध्याय 11

श्लोक 1.61

विद्येश्वरं द्विसाहस्रं रौद्रं पञ्चशतायुतम् ।त्रिंशत्तथा द्विसाहस्रं सार्द्धैकशतमीरितम्

vidyeśvaraṃ dvisāhasraṃ raudraṃ pañcaśatāyutam | triṃśattathā dvisāhasraṃ sārddhaikaśatamīritam

हिन्दी अर्थ

दोनोंके प्रेरक ईश्वर हैं

English

O lord, we have been encompassed in deep dark¬ ness. We are distressed. Unable to understand the greatest being we are arguing among ourselves.

अध्याय 11

श्लोक 1.62

शतरुद्रं तथा कोटिरुद्रं व्योमयुगाधिकम् ।द्विसाहस्रं च द्विशतं तथौमं भूसहस्रकम्

śatarudraṃ tathā koṭirudraṃ vyomayugādhikam | dvisāhasraṃ ca dviśataṃ tathaumaṃ bhūsahasrakam

हिन्दी अर्थ

है तथा शिव कौन है ?

English

Indeed you are the creator of the universe. You are the cause of all causes. O lord, there is nothing here not known to you.

अध्याय 11

श्लोक 1.63

चत्वारिंशत्साष्टशतं कैलासं भूसहस्रकम् ।चत्वारिंशच्च द्विशतं वायवीयमतः परम्

catvāriṃśatsāṣṭaśataṃ kailāsaṃ bhūsahasrakam | catvāriṃśacca dviśataṃ vāyavīyamataḥ param

हिन्दी अर्थ

शिव हो जाता है। वह विशुद्धता ही शिवत्व है

English

Who by indulging in wonderful activities has created the universe? O intelligent lord, please mention it and quell our doubts.

अध्याय 11

श्लोक 1.64

चतुस्साहस्रसङ्ख्याकमेवं सङ्ख्याविभेदतः ।श्रुतं परमपुण्यं तु पुराणं शिवसंज्ञकम्

catussāhasrasaṅkhyākamevaṃ saṅkhyāvibhedataḥ | śrutaṃ paramapuṇyaṃ tu purāṇaṃ śivasaṃjñakam

हिन्दी अर्थ

दूर हो जाता है

English

iva stationed in the middle of the ether shall be meditated upon by those desirous of salvation; Siva from whom the words recede not approaching him along with the mind;'** knowing and realising whose bliss-form one has no fear from anywhere; from whom every thing inclusive of Brahma, Visnu, Rudra, Indra, the elements, the sense- organs, is born at first, who is the creator, meditator and ultimate cause of all causes; who is not born from anything else at any time; who is endowed with glory and prosperity and who is known as SarveSvara.

अध्याय 11

श्लोक 1.65

चतुःसहस्रकं यत्तु वायवीयमुदीरितम् ।तदिदं वर्त्तयिष्यामि भागद्वयसमन्वितम्

catuḥsahasrakaṃ yattu vāyavīyamudīritam | tadidaṃ varttayiṣyāmi bhāgadvayasamanvitam

हिन्दी अर्थ

है और उसका फल तथा आश्रय क्‍या है ?

English

He rules over all the worlds through the Jivas. He is the only lord Rudra. There is none second to him.

अध्याय 11

श्लोक 1.66

नावेदविदुषे वाच्यमिदं शास्त्रमनुत्तमम् ।न चैवाश्रद्दधानाय नापुराणविदे तथा

nāvedaviduṣe vācyamidaṃ śāstramanuttamam | na caivāśraddadhānāya nāpurāṇavide tathā

हिन्दी अर्थ

क्षीणमलवाला पुरुष कैसा होता है ?

English

He has neither day nor night; neither equals nor superiors. The great knowledge and activity is innate in him.

अध्याय 11

श्लोक 1.67

परीक्षिताय शिष्याय धार्मिकायानसूयवे ।प्रदेयं शिवभक्ताय शिवधर्मानुसारिणे

parīkṣitāya śiṣyāya dhārmikāyānasūyave | pradeyaṃ śivabhaktāya śivadharmānusāriṇe

हिन्दी अर्थ

स्तुतो5पि कु: स्थिति: ॥ ४२ वास्तविक स्थिति कहाँ है?

English

By concentrating on him, the person of attvaic feelings becomes the lord himself. At the end the universal illusion recedes from him.

अध्याय 11

श्लोक 1.68

पुराणसंहिता यस्य प्रसादान्मयि वर्तते ।नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे

purāṇasaṃhitā yasya prasādānmayi vartate | namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase

हिन्दी अर्थ

अवसर नहीं पाता

English

The eternal Sruti says "In whom neither the lightn¬ ing flashes nor the sun blazes nor (he moon sheds light and by whose brilliance this universe comes in the limelight."

अध्याय 11

श्लोक 2.0

॥ श्रीगणेशाय नमः

|| śrīgaṇeśāya namaḥ

हिन्दी अर्थ

पशुपतिके विषयमें बताइये

English

Visnu, I, Rudra, gods and Asiiras are desirous of seeing him even today by performing great penances.

अध्याय 11

श्लोक 2.0-2

श्रीगौरीशङ्कराभ्यां नमः

śrīgaurīśaṅkarābhyāṃ namaḥ

हिन्दी अर्थ

ही हो सकता है, पशु और पाश नहीं

English

Visnu, I, Rudra, gods and Asiiras are desirous of seeing him even today by performing great penances.

अध्याय 11

श्लोक 2.1

श्रीशिवमहापुराणम् ॥ ७.१.२. द्वितीयोऽध्यायः ।मुनिप्रस्ताववर्णनम् ।सूत उवाच ।पुरा कालेन महता कल्पेऽतीते पुनः पुनः ।अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्टिकर्मणि

śrīśivamahāpurāṇam || 7.1.2. dvitīyo'dhyāyaḥ | muniprastāvavarṇanam | sūta uvāca | purā kālena mahatā kalpe'tīte punaḥ punaḥ | asminnupasthite kalpe pravṛtte sṛṣṭikarmaṇi

हिन्दी अर्थ

बन्धनसे छुड़ानेवाले हैं

English

Forms in the universe are threefold— the gross, subtle and that \vhi(:h is beyond. The gross is s*>cn by us, the gods and others. The subtle is seen by iht' \og'.r.;. That which is beyond the two, is eternal, knowledge, bliss and the unchanging can be seen by those who dwell in it, are devoted to it and are engaged in the riles concerning it.

अध्याय 11

श्लोक 2.2

प्रतिष्ठितायां वार्तायां प्रबुद्धासु प्रजासु च ।मुनीनां षट्कुलीयानां ब्रुवतामितरेतरम्

pratiṣṭhitāyāṃ vārtāyāṃ prabuddhāsu prajāsu ca | munīnāṃ ṣaṭkulīyānāṃ bruvatāmitaretaram

हिन्दी अर्थ

संसारमें अधिष्ठित हैं

English

Some soul may return after the enjoyment of heavenly region and then liberated. Still another soul may be liberated on its way.

अध्याय 11

श्लोक 2.3

इदं परमिदं नेति विवादः सुमहानभूत् ।परस्य दुर्निरूपत्वान्न जातस्तत्र निश्चयः

idaṃ paramidaṃ neti vivādaḥ sumahānabhūt | parasya durnirūpatvānna jātastatra niścayaḥ

हिन्दी अर्थ

हे विचक्षण! इसे बताइये

English

There had been many scholarly sages here experts

अध्याय 11

श्लोक 2.4

तेऽभिजग्मुर्विधातारं द्रष्टुं ब्रह्माणमव्ययम् ।यत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा स्तूयमानः सुरासुरैः

te'bhijagmurvidhātāraṃ draṣṭuṃ brahmāṇamavyayam | yatrāste bhagavān brahmā stūyamānaḥ surāsuraiḥ

हिन्दी अर्थ

बलपूर्वक कुछ “और ही कर देता है

English

The sacrifice of the sages functioned evoking wonder in everyone like that of the Vivasrjas formerly who were desirous of creating the universe.

अध्याय 11

श्लोक 2.5

मेरुशृङ्गे शुभे रम्ये देवदानवसङ्कुले ।सिद्धचारणसम्बादे यक्षगन्धर्वसेविते

meruśṛṅge śubhe ramye devadānavasaṅkule | siddhacāraṇasambāde yakṣagandharvasevite

हिन्दी अर्थ

कार्यसिद्धिमें सफलता नहीं दे पाते

English

After sometime when the Satra had concluded with the distribution of manifold gifts Vayu himself came there at the instance of Brahma.

अध्याय 11

श्लोक 2.6

विहङ्गसङ्घसङ्घुष्टेमणिविद्रुमभूषिते ।निकुञ्जकन्दरदरीगृहानिर्झरशोभिते

vihaṅgasaṅghasaṅghuṣṭemaṇividrumabhūṣite | nikuñjakandaradarīgṛhānirjharaśobhite

हिन्दी अर्थ

समान व्यवहारवाला होता है

English

On seeing him at the hermitage the sages who were busy in a long Satra remembered the words of Brahma and felt unequalled pleasure.

अध्याय 11

श्लोक 2.7

तत्र ब्रह्मवनं नाम नानामृगसमाकुलम् ।दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्

tatra brahmavanaṃ nāma nānāmṛgasamākulam | daśayojanavistīrṇaṃ śatayojanamāyatam

हिन्दी अर्थ

है, जो अकालिक हो

English

According to the V«'dic concept they are sons of Rudra but a legend represents their origin in an unborn son of Diti whom Indra dashed in the womb into fortynine pieces and gave the name Maruts.

अध्याय 11

श्लोक 2.8

सुरसामलपानीयपूर्णरम्यसरोवरम् ।मत्तभ्रमरसञ्छन्नरम्यपुष्पितपादपम्

surasāmalapānīyapūrṇaramyasarovaram | mattabhramarasañchannaramyapuṣpitapādapam

हिन्दी अर्थ

कालसे ही सब लोग जीवित रहते हैं

English

Standing up they welcomed and bowed to him. They offered him a golden seat.

अध्याय 11

श्लोक 2.9

तरुणादित्यसङ्काशं तत्र चारु महत्पुरम् ।दुर्द्धर्षबलदृप्तानां दैत्यदानवरक्षसाम्

taruṇādityasaṅkāśaṃ tatra cāru mahatpuram | durddharṣabaladṛptānāṃ daityadānavarakṣasām

हिन्दी अर्थ

न अस्थ कालो न च बंधमुक्ती दर्शन कर लेता है

English

O brahmins, hope you are all quite well, now that this great sacrifice has concluded. Hope that the Asuras, the enemies of the gods, the destroyers of sacrifices do not harass you.

अध्याय 11

श्लोक 2.10

तप्तजाम्बूनदमयं प्रांशुप्राकारतोरणम् ।निर्यूहवलभीकूटप्रतोलीशतमण्डितम्

taptajāmbūnadamayaṃ prāṃśuprākāratoraṇam | niryūhavalabhīkūṭapratolīśatamaṇḍitam

हिन्दी अर्थ

कोई वस्तु जाननेयोग्य नहीं है

English

The achievements of the individual are due to the grace of God. Lord alone is achieved in the end through all the means.

अध्याय 11

श्लोक 2.11

महार्हमणिचित्राभिर्लेलिहानमिवाम्बरम् ।महाभवनकोटीभिरनेकाभिरलङ्कृतम्

mahārhamaṇicitrābhirlelihānamivāmbaram | mahābhavanakoṭībhiranekābhiralaṅkṛtam

हिन्दी अर्थ

व्यक्ति अपनेमें सतत देखता है

English

Viitue and holy rites constitute the means for the attainment of giace. That is indicated by the Vedas. By practising Dharma the sins and merits are levelled to equality.

अध्याय 11

श्लोक 2.12

तस्मिन्निवसति ब्रह्मा सभ्यैः सार्द्धं प्रजापतिः ।तत्र गत्वा महात्मानं साक्षाल्लोकपितामहम्

tasminnivasati brahmā sabhyaiḥ sārddhaṃ prajāpatiḥ | tatra gatvā mahātmānaṃ sākṣāllokapitāmaham

हिन्दी अर्थ

करके अपना ऐश्वर्य-विस्तार करता है

English

Contact with grace yields cxtcllence of Dharma. After attaining this excellence the sins of tht individual decline.

अध्याय 11

श्लोक 2.13

ददृशुर्मुनयो देवा देवर्षिगणसेवितम् ।शुद्धचामीकरप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्

dadṛśurmunayo devā devarṣigaṇasevitam | śuddhacāmīkaraprakhyaṃ sarvābharaṇabhūṣitam

हिन्दी अर्थ

करते हैं तथा उनकी अभिवृद्धि करते हैं

English

When his sins decline through succession of births the devotion to Sarvesvara and Amba is ncrated along with knowledge.

अध्याय 11

श्लोक 2.14

प्रसन्नवदनं सौम्यं पद्मपत्रायतेक्षणम् ।दिव्यकान्तिसमायुक्तं दिव्यगन्धानुलेपनम्

prasannavadanaṃ saumyaṃ padmapatrāyatekṣaṇam | divyakāntisamāyuktaṃ divyagandhānulepanam

हिन्दी अर्थ

शासक, शरणदाता और सुहृद् हैं

English

The grace of the lord varies in accordance with the purity of emotions. Due to grace, cschewment of rites results. Here the eschewment is of the fruits of rites and not the rites themselves.

अध्याय 11

श्लोक 2.15

दिव्यशुक्लाम्बरधरं दिव्यमालाविभूषितम् ।सुरासुरेन्द्रयोगीन्द्रवन्द्यमानपदाम्बुजम्

divyaśuklāmbaradharaṃ divyamālāvibhūṣitam | surāsurendrayogīndravandyamānapadāmbujam

हिन्दी अर्थ

हृदय-गुफामें निवास करते हैं

English

As a result of the abandonment of the desire for the fruits of holy rites, the auspicious Saivite virtues are attai¬ ned. This is twofold: that dependent on the preceptor and that which is not.

अध्याय 11

श्लोक 2.16

सर्वलक्षणयुक्ताङ्ग्या लब्धचामरहस्तया ।भ्राजमानं सरस्वत्या प्रभयेव दिवाकरम्

sarvalakṣaṇayuktāṅgyā labdhacāmarahastayā | bhrājamānaṃ sarasvatyā prabhayeva divākaram

हिन्दी अर्थ

शोकरहित हुआ पुरुष देख पाता है

English

In view of the knowledge the man sees the defects in the worldly existence. Thereafter arises non-attachment to the sensual objects and thence Bhava is attained.

अध्याय 11

श्लोक 2.17

तं दृष्ट्वा मुनयः सर्वे प्रसन्नवदनेक्षणाः ।शिरस्यञ्जलिमाधाय तुष्टुवुः सुरपुङ्गवम्

taṃ dṛṣṭvā munayaḥ sarve prasannavadanekṣaṇāḥ | śirasyañjalimādhāya tuṣṭuvuḥ surapuṅgavam

हिन्दी अर्थ

पापोंसे छूट जाता है

English

Throiigh Yoga arises the great devotion and then grace of God. By means of the grace the creature is liberated and becomes equal to Siva.

अध्याय 11

श्लोक 2.18

मुनय ऊचुः ।नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं सर्गस्थित्यन्तहेतवे ।पुरुषाय पुराणाय ब्रह्मणे परमात्मने

munaya ūcuḥ | namastrimūrtaye tubhyaṃ sargasthityantahetave | puruṣāya purāṇāya brahmaṇe paramātmane

हिन्दी अर्थ

उरुप परमानन्दमय अमृतका अनुभव करता है

English

The different modes of blessings may not be in the order mentioned. The blessing is based on the ability of the man.

अध्याय 11

श्लोक 2.19

नमः प्रधानदेहाय प्रधानक्षोभकारिणे ।त्रयोविंशतिभेदेन विकृतायाविकारिणे

namaḥ pradhānadehāya pradhānakṣobhakāriṇe | trayoviṃśatibhedena vikṛtāyāvikāriṇe

हिन्दी अर्थ

आदि तत्त्वोंका नियमन करते हैं

English

A soul born as a lower species, a soul undergoing torture in hell, a soul achieving a heavenly region may be liberated when the tenure is over.

अध्याय 11

श्लोक 2.20

नमो ब्रह्माण्डदेहाय ब्रह्माण्डोदरवर्तिने ।तत्र संसिद्धकार्याय संसिद्धकरणाय च

namo brahmāṇḍadehāya brahmāṇḍodaravartine | tatra saṃsiddhakāryāya saṃsiddhakaraṇāya ca

हिन्दी अर्थ

संसार भ्रमित है

English

He will tell you what is good for you along with the means. Then you shall go to the holy and auspi¬ cious city of Varanasi where the glorious trident-bearing lord sports about with the goddess for blessing his devotees.

अध्याय 11

श्लोक 2.21

नमोऽस्तु सर्वलोकाय सर्वलोकविधायिने ।सर्वात्मदेहसंयोगवियोगविधिहेतवे

namo'stu sarvalokāya sarvalokavidhāyine | sarvātmadehasaṃyogaviyogavidhihetave

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंके साथ प्रवृत्त होता है

English

O excellent brahmins, after seeing the great wonder therein you come to me again. Then I shall tell you the means of salvation.

अध्याय 11

श्लोक 2.22

त्वयैव निखिलं सृष्टं संहृतं पालितं जगत् ।तथापि मायया नाथ न विद्मस्त्वां पितामह

tvayaiva nikhilaṃ sṛṣṭaṃ saṃhṛtaṃ pālitaṃ jagat | tathāpi māyayā nātha na vidmastvāṃ pitāmaha

हिन्दी अर्थ

विश्वकी रचना हुई है

English

Thereby in a single birth, salvation comes within your reach, salvation which sets you free from the bondage of births and transmigrations.

अध्याय 11

श्लोक 2.23

सूत उवाच ।एवं ब्रह्मा महाभागैर्महर्षिभिरभिष्टुतः ।प्राह गम्भीरया वाचा मुनीन् प्रह्लादयन्निव

sūta uvāca | evaṃ brahmā mahābhāgairmaharṣibhirabhiṣṭutaḥ | prāha gambhīrayā vācā munīn prahlādayanniva

हिन्दी अर्थ

तथा संसार-बन्धनसे छुड़ानेवाले हैं

English

Now I am releasing this mentally created wheel. The place where its rim gets shattered is auspicious for your penance.

अध्याय 11

श्लोक 2.24

ब्रह्मोवाच ।ऋषयो हे महाभागा महासत्त्वा महौजसः ।किमर्थं सहिताः सर्वे यूयमत्र समागताः

brahmovāca | ṛṣayo he mahābhāgā mahāsattvā mahaujasaḥ | kimarthaṃ sahitāḥ sarve yūyamatra samāgatāḥ

हिन्दी अर्थ

दुःखका अन्त असम्भव है

English

After saying this Brahma created a mental wheel as bright as the sun. After bowing to lord 8iva he released it.

अध्याय 11

श्लोक 2.25

तमेवंवादिनं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मवित्तमाः ।वाग्भिर्विनयगर्भाभिः सर्वे प्राञ्जलयोऽब्रुवन्

tamevaṃvādinaṃ devaṃ brahmāṇaṃ brahmavittamāḥ | vāgbhirvinayagarbhābhiḥ sarve prāñjalayo'bruvan

हिन्दी अर्थ

मुखसे प्राप्त किया है

English

Those delighted brahmins bowed to the lord and pursued the wheel to the place where its rim got shattered.

अध्याय 11

श्लोक 2.26

मुनय ऊचुः ।भगवन्नन्धकारेण महता वयमावृताः ।खिन्ना विवदमानाश्च न पश्यामोऽत्र यत्परम्

munaya ūcuḥ | bhagavannandhakāreṇa mahatā vayamāvṛtāḥ | khinnā vivadamānāśca na paśyāmo'tra yatparam

हिन्दी अर्थ

पुनराददाति॥ ७६ सबको आत्मसात् कर लेते हैं

English

The wheel thus hurled fell on a smooth charming rock in a certain forest where the water was sweet and clear.

अध्याय 11

श्लोक 2.27

त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम् ।त्वया ह्यविदितं नाथ नेह किञ्चन विद्यते

tvaṃ hi sarvajagaddhātā sarvakāraṇakāraṇam | tvayā hyaviditaṃ nātha neha kiñcana vidyate

हिन्दी अर्थ

शिवतत्त्वज्ञनवर्णन॑ नाम षष्ठोउ ध्याय:

English

That forest became famous as Naimi§a. It is worshipped by the sages. It abounds in Yaksas, Gandharvas, and Vidyadharas.

अध्याय 11

श्लोक 2.28

कः पुमान् सर्वसत्त्वेभ्यः पुराणः पुरुषः परः ।विशुद्धः परिपूर्णश्च शाश्वतः परमेश्वरः

kaḥ pumān sarvasattvebhyaḥ purāṇaḥ puruṣaḥ paraḥ | viśuddhaḥ paripūrṇaśca śāśvataḥ parameśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

नामक छठा अध्याय पूर्ण हुआ

English

Indulging in sexual dalliance with Urvasi, Pururavas was moving about in the eighteen islands in the ocean. Urged by fate he came to this place and foolishly spoiled the golden sacrificial altar here. The infuriated sages hurled Kusa grass at him which had the power of thunderbolt and felled him to the ground.

अध्याय 11

श्लोक 2.29

केनैव चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् ।तत्त्वं वद महाप्राज्ञ स्वसन्देहापनुत्तये

kenaiva citrakṛtyena prathamaṃ sṛjyate jagat | tattvaṃ vada mahāprājña svasandehāpanuttaye

हिन्दी अर्थ

न कालनिरपेक्षं हि क्वचित्किंचन विद्यते॥ ९ कालके बिना कहीं कुछ भी नहीं होता है

English

Formerly the Visvasrja Brahmesa householders desirous of creating the universe began a divine sacrifice here.

अध्याय 11

श्लोक 2.30

एवं पृष्टस्तदा ब्रह्मा विस्मयस्मेरवीक्षणः ।देवानां दानवानां च मुनीनामपि सन्निधौ

evaṃ pṛṣṭastadā brahmā vismayasmeravīkṣaṇaḥ | devānāṃ dānavānāṃ ca munīnāmapi sannidhau

हिन्दी अर्थ

ईश्वरका साक्षात् बल है

English

Here persons well-versed in the Vedas refute those who are excluded from Vedic path by their power of argu¬ ments. They speak eloquently.

अध्याय 11

श्लोक 2.31

उत्थाय सुचिरं ध्यात्वा रुद्र इत्युच्चरन् गिरिम् ।आनन्दक्लिन्नसर्वाङ्गः कृताञ्जलिरभाषत

utthāya suciraṃ dhyātvā rudra ityuccaran girim | ānandaklinnasarvāṅgaḥ kṛtāñjalirabhāṣata

हिन्दी अर्थ

किये गये कर्मको नहीं मिटा सकता है

English

The fortunate sages of devout rites worshipped lord Siva and began their sacrifice there.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_purana/ · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।